Գեղեցկություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ծաղիկները համարվում են բնության գեղեցկություններից մեկը

Գեղեցկություն, գեղագիտական կատեգորիա, որ նշանակում է օբյեկտի տարբեր ասպեկտների ներդաշնակ համադրություն ու կատարելություն, ինչը դիտողին գեղագիտական հաճույք է պատճառում։ Գեղեցկությունը մշակույթի կարևոր կատեգորիաներից մեկն է։ Գեղեցկության հականիշը տգեղությունն է։ Գեղեցկությունը բնութագրում է իրականության մեջ և արվեստում դրսևորվող գեղագիտական բարձրագույն արժեքը։

Գեղեցկության ըմբռնումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունական ամֆորա

Անտիկ ժամանակաշրջանից ի վեր գեղեցկությունը կարևորագույն հասկացություններից մեկն է կեցության ընկալման փիլիսոփայության մեջ։ Գեղեցկությունը հնագույն հունական փիլիսոփաների մոտ ըստ իր բնույթի ընկալվում է որպես օբյեկտիվ և գոյաբանական[1]: Գեղեցկության խնդրի տարբեր մեկնաբանումները միշտ եղել են գաղափարափիլիսոփայության և բուն գեղագիտական շահերի, նախասիրությունների բախման առարկա։

  • Պյութագորասի դպրոցը գեղեցկությունը կապում է մաթեմատիկայի հետ, նշելով, որ տարրերը, որոնց համաչափությունը մտնում է ոսկե հատումի մեջ, ավելի գեղեցիկ են թվում[2]: Դասական հունական ճարտարապետությունը հիմնված է գեղեցկության այս ընկալման վրա։
  • Սոկրատեսի ժամանակաշրջանում գեղեցկությունը ընկալվում էր ոչ միայն գոյաբանական առումով, այլև մտքի գիտակցության առումով։ Հենց Սոկրատեսը «Գեղեցկություն»-ը համարվում է տիեզերքի կարևորագույն կատեգորիա։
  • Արիստոտելը գեղեցկությունը համարում էր բարության, լավի մարմնավորում։
  • Ըստ Պլատոնի՝ մարդը ծնունդից առաջ լինում է գեղեցկության և մաքուր մտքի ոլորտում։ Գեղեցկության և բարության ըմբռնումը՝ որպես բարձրագույն գաղափար, հանդիսանում է իր փիլիսոփայական աշխատանքների հիմնական շարժառիթը (մոտիվացիան)։

Գեղեցկության ըմբռնումը, որպես կանոն, անմիջական է և հենվում է իրերի արտաքին տեսքի վրա, սակայն միջնորդավորված է անհատի ողջ կենսափորձով և ձևի միջոցով իրերի բովանդակության մասին դատելու ընդունակությամբ[3]:

Անտիկ փիլիսոփայության մեջ գեղեցկության ընկալումն ամփոփվում է Պլատոնի աշխատություններում։ «Գեղեցկության պատմություն» ծավալուն հրապարակումը, որի խմբագիրն էր իտալացի գրող, փիլիսոփա Ումբերտո Էկոն, պարզում է գեղեցկության ընկալումը ողջ մարդկության պատմության ընթացքում[4]: Մասնավորապես այն վկայում է, որ Պլատոնը հաջորդ դարերի համար հիմք դրեց երկու կարևոր գեղեցկության ըմբռնումների[5].

  1. Գեղեցկությունն ինչպես ներդաշնակություն և համամասնական մասեր (որ սկիզբ են առնում Պյութագորասից)[6]
  2. Գեղեցկությունն ինչպես փայլ, որը նկարագրվել է Ֆեդրի տրամախոսությունից և ազդվելով իդեալիզմ նեապլատոնիզմից[7]

Այս ուսումնասիրություններրը ցույց են տալիս նաև հաջորդ ըմբռնումները.

  • Սովորաբար մենք հրաշալի ենք համարում համաչափ առարկաները։
  • Համաչափությունը դարձավ դասական արվեստի գեղեցիկ կանոններից մեկը։

Այնուհետև Թովմա Աքվինացին ցույց է տալիս[8], որ գեղեցկության համար պարտադիր է

  • ոչ միայն պատշաճ համաչափության,
  • բայց նաև ամբողջականություն (այսինքն ամեն առարկա պետք է ունենա բաղադրիչ մասեր, իսկ խեղանդամ մարմինները համարվում են տգեղ),
  • փայլը (որովհետև գեղեցիկ է համարվում այն, ինչը ներկված է մաքուր գույներով),
  • համաչափություն, կամ համանմանություն։

Գեղեցկության ընկալումն արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս կա մի վարկած, որ գեղեցկության մասին ընկալումները բնազդներն են, որոնք արմատավորված են մարդու հիշողության մեջ ի շնորհիվ իրենց նախորդող կենդանի էակների սերունդների անգիտակից փորձառությունների[9]:

Էրոսը և ֆիզիկական գեղեցկությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդիկ և կանայք գեղեցիկ են, երբ դուր են գալիս հակառակ սեռին։ Կին-տղամարդ ըմբռնումը՝ որպես հնարավոր խաղընկեր, երբեք չեն սխալվի, թե որ սեռին ինչ է պետք։ Այստեղ գործում է «Նախորդ սերունդների փորձառությունը»[10]:

Մարդու մոտ ամեն ինչ պետք է լինի գեղեցիկ՝
և՛ դեմքը, և՛ հագուստը, և՛ հոգին, և միտքը:

Գեղեցկության մրցույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեղեցկության մրցույթը մի մրցույթ է, որում առանձնացնում են ամենագեղեցիկ մասնակցին։ Հաճախ նման մրցույթներում պահանջվում են տարբեր տաղանդներ, ինտելեկտ և խոսքի արվեստ ցուցադրել։

Ըստ լեգենդի՝ գեղեցկության առաջին մրցույթն անցկացվել է Հերա, Աթենաս և Աֆրոդիտե ատվածուհիների միջև։ Որպես մրցատյան՝ նրանք ընտրել էին Պարիսին, ով գլխավոր մրցանակը՝ խնձորը, տվեց ամենագեղեցիկի տիտղոսակրին՝ Աֆրոդիտեին։ Հենց այստեղից էլ սկսել է Տրոյայի պատերազմը։

Աֆրոդիտե

Պահպանվել են անուղղակի հաստատումներ, որ հին Տրոյայում անցկացվող գեղեցկության մրցույթի ժյուրիի կազմում էին մտնում երգիչներ, քանդակագործներ, ճարտասաններ և ռազմիկներ։

Ավելի ուշ գեղեցկության մրցույթներ են անցկացվել Կորինթոսում 5-րդ դարում: Մրցույթի հաղթողը որպես մրցանակ ոսկի էր ստանում։ Հույներին սկսեցին դուր գալ այդ մրցույթները։ Նման մրցույթներ անցկացվում էին Աթենքում և Լեսբոս կղզում՝ Եգեյան ծովի մոտ։

Հին Բաբելոնում գեղեցկության մրցույթի հաղթողին ոչ միայն գեղեցիկի կոչում, այլև գին էր տրվում. գոռում էին աղջկա անունը, իսկ տղամարդիկ գին էին առաջարկում։ Հենց այդ գումարն էր վճարվում աղջկա ընտանիքին աղջկա հետ ամուսնանալու թույլտվություն ստանալու համար։

Հին Չինաստանում, ինչպես նաև ինկերի և մալայզիացիների մոտ, ստեղծվել էին գեղեցկուհուն ընտրելու համար հատուկ կանոններ։ Ընտրված հաղթողին նրանք զոհաբերում էին աստվածությանը։

Չնայած իսլամական խիստ սովորույթների՝ Օսմանյան Կայսրության կանանոցներում նույնպես ընտրում էին ամենագեղեցիկ հարճին:

Ավստրալիայի և Խաղաղ օվկիանոսի ցեղերը մինչև 20-րդ դարը անցկացնում էին մրցույթներ. չամուսնացած, բարետես աղջիկները մրցում էին մերկ։ Հաղթողի հետ ամուսնանում էր «գյուղի առաջին տղան»:

Ուգանդայում անցկացվում էին գեղեցկության մրցույթներ, որոնց ժամանակ դեմքի գեղեցկությանը ուշադրություն չէր դարձվում։

Ռուսաստանում գեղեցկությա մրցույթի արդյունքում էր ընտրվում թագուհին։

Եվրոպայում գեղեցկությա մրցույթներ անցկացվել են դեռ միջնադարում։ Ինկվիզիցիայի դարաշրջանում մրցույթի հաղթողը իրավունք ուներ խարույկի մեջ նետվելու առանց հերթի։ Քրիստոնեական եկեղեցին հավատում էր, որ ամենագեղեցիկ և ամենատգեղ կանայք ծառայում են սատանային[11]:

1888 թվականի սեպտեմբերի 19-ին բելգիական Սպա քաղաքում կայացել է գեղեցկության առաջին մրցույթը։ 350 թեկնածուներից 21-ը հասան եզրափակիչ փուլ, որտեղ բացարձակապես տղամարդկանցից կազմված ժյուրին ընտրեց նրանցից միայն մեկին փակ դռների հետևում։ Դա 18-ամյա Բերտա Սուկարեն էր Գվադելուպայից, ով 5000 ֆրանկի տեսքով մրցանակ ստացավ[12]:

Գեղեցկության միջազգային մրցույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միսս աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միսս Երկիր 2013

Միսս աշխարհ (անգլ.՝ Miss World), ամենամյա միջազգային մրցույթ, աշխարհի ամենավարկանշային մրցույթներից մեկը։

Միսս աշխարհը հայտնվել է Մեծ Բրիտանիայում 1951 թվականին Էրիկ Մորլիի շնորհիվ։ Սկսած 2000 թվականից նրա կինը՝ Ջուլիա Մորլին, հանդիսացավ մրցույթի համահեղինակը։ Մրցույթի եզրափակչի հեռուստահաղորդումը ամենամեծն է աշխարհում։ Այն թողարկվում է ավելի քան 200 երկրներում։

1959 թվականին ԲիԲիՍին սկսեց ցուցադրել մրցույթը, ինչից հետո էլ այն դարձավ հայտնի։

1980-ական թվականներին մրցույթում ավելացվեց տրամաբանությունը և անհատականությունը ստուգող հարցեր։ Սակայն մրցույթը հնաոճ և քաղաքականացված է համարվում Մեծ Բրիտանիայում։

Միսս Երկիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միսս Երկիր մրցույթ

Միսս Երկիր (անգլ.՝ Miss Earth), գեղեցկության ամենավարկանշային մրցույթներից մեկը Միսս աշխարհ, Միս Ինթերնեշնլ և Միսս Տիեզերք մրցույթների շարքում։ Մրցույթի մասնակիցների թիվը ռեկորդային է համարվում գեղեցկության բոլոր մրցույթների շարքում։ Վերջին 6 տարիներին մրցույթն անցկացվել է Ֆիլիպիններում:

Միսս Տիեզերք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միսս Տիեզերք (անգլ.՝ Miss Universe), գեղեցկության ամենամյա միջազգային մրցույթ, ամենավարկանշային մրցույթներից մեկը։

1951 թվականին Միս Ամերիկա մրցույթում հաղթելուց հետո Յոլանդա Բետբեզեն հրաժարվեց Pacific Mills ապրանքանիշի Catalina լողազգեստներով ցուցադրություններ կազմակերպելուց, որը հանդիսանում էր մրցույթի հովանավորը։ Դրանից հետո 1952 թվականին Pacific Mills-ը հրաժարվեց մրցույթը հովանավորելուց և ստեղծեց իր սեփական մրցույթը, որը կոչվեց «Միսս Տիեզերք»: Առաջին մրցույթն անցկացվեց Լնգ Բիչում, հաղթող ճանաչվեց Արմի Կուսելան Ֆինլանդիայից։ Մրցույթն առաջին անգամ հեռարձակվել է հեռուստատեսությամբ 1955 թվականին։ Մինչև 1971 թվականը այն անցկացվել է ԱՄՆ-ում, իսկ 1972 թվականից սկսած մրցույթն ամեն տարի մի վայրում է անցկացվում։

Միսս ինթերնեյշնլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միսս ինթերնեյշնլ, գեղեցկությա 4-րդ ամենամեծ մրցույթն աշխարհում։ Ի սկզբանե անցկացվել է Կալիֆոռնիայի Լոնգ Բիչ քաղաքում։ Մինչև 1967 թվականը մրցույթն անցկացվել է Լոնգ Բիչում, իսկ 1968 թվականից մրցույթը սկսել է անցկացվել Ճապոնիայում՝ Էքսպո 70 քաղաքում։

Գեղեցկության այս մրցույթը, որը հայտնի է նաև որպես գեղեցկության տոն, հիմնված չէ միայն արտաքին տեսքի վրա։ Մրցույթի մասնակիցները պետք է դրսևորեն անկեղծություն, ընկերասիրություն, պետք է կարողանան որոշումներ կայացնել։

Տղամարդկանց գեղեցկության մրցույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ երկրներում անցկացվում են տղամարդկանց գեղեցկության մրցույթներ։ Շատ առումներով դրանք նման են կանանց գեղեցկության մրցույթներին և տարբերվում են միայն նրանով, որ գնահատվում են տղամարդկային հատկություները՝ քաջությունը, ուժը։ Նման մրցույթներ անցկացվում են, օրինակ, Շվեյցարիայում ամեն տարի, որի հաղթողն արժանանում է «Միստեր Շվեյցարիա» տիտղոսին[13]:

Գեղեցկության օրինակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանդակներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կերպարվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաթեմատիկայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Վալենտին Ֆերդինանովիչ Ասմուս «Անտիկ փիլիսոփայություն»
  2. Seife, Charles (2000). Zéro: the biography of a dangerous idea. Penguin. ISBN 0-14-029647-6. p. 32
  3. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (ՀՍՀ), հատոր 3
  4. Ումբերտո Էկո Գեղեցկության պատմություն. — SLOVO, 2013. — 440 с. — ISBN 978-5-387-00570-1
  5. Գեղեցկության պատմություն... Там же. С. 50
  6. Գեղեցկության պատմություն... Там же. С. 61
  7. Գեղեցկության պատմություն... Там же. С. 72
  8. Գեղեցկության պատմություն... Там же. С. 88
  9. Ի.Եֆրեմով - Շեղբային ածելի - վեճ գեղեցկության մասին
  10. Պրոտոպոպով Անատոլի: «Գիտական շարադրություն սիրո մասին, և ինչպես այն հասկանում սարսափելի ձանձրալի անձինք» + «հայելի»
  11. «Հետաքրքիր փաստեր գեղեցկության մրցույթների մասին» (ռուսերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-02-ին 
  12. «Բելգիայում անցկացվել է գեղեցկության առաջին մրցույթը» (ռուսերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-02-ին 
  13. Միստեր Շվեյցարիա(գերմ.)
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են