Ինկեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Tawantinsuyu՝ Ինկերի կայսրություն
1438 - 1533  
Banner of the Inca Empire.svg

Նշանաբան
Ama llulla, ama suwa, ama qilla (Մի՛ ստիր, մի՛ գողացիր, մի՛ ծուլացիր)

Քարտեզ

Inca Empire.svg
(Ինկերի կայսրությունն իր զարգացման գագաթնակետին)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Կուսկո
Լեզու Կեչուա (պաշտոնական), այմարա, պուկինա, մոչիկա և տասնյակ փոքր լեզուներ
Կրոն Ինկյան կրոն
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Դինաստիա Հուրին, Հանան
Պետության գլուխ Inka Qhapaq, Sapa Inca (կեչուաԵզակի ինկ
Պատմություն
- Պաչակուտին հիմնադրեց Թավանտինսույուն 1438
- Քաղաքացիական պատերազմը Վասկարի և Աթահուալպայի միջև 1529–1532
- Իսպանական նվաճումը Ֆրանչեսկո Պիսառոյի գլխավորությամբ 1533
- Վերջին ինկի վախճանը 1572

Ինկեր կամ Ինկերի կայսրություն (կեչուա՝ Tawantinsuyu, գրական՝ «Չորս շրջաններ»[1]), Մինչկոլումբոսյան Ամերիկայի մեծագույն կայսրությունը[2]։ Կայսրության վարչական, քաղաքական և ռազմական կենտրոնը գտնվում էր Կուսկոյում՝ ներկայիս Պերու։ Ինկերի քաղաքակրթությունը ձևավորվել է Պերուի բարձրավանդակներում 13-րդ դարի սկզբին, իսկ ինկյան վերջին ամրոցը նվաճվել է 1572 թվականին իսպանացիների կողմից։

1438-1533 թվականներին ինկերը կիրառել են բազմաթիվ մեթոդներ՝ նվաճումներից մինչև խաղաղ յուրացում՝ կայսրության տարածքում ներառելով Հարավային Ամերիկայի արևմտյան հատվածի մեծ մասը, որը կենտրոնացած էր Անդյան լեռներում և բացի Պերուից ներառում էր ժամանակակից Էկվադորի, արևմտյան և հարավ֊կենտրոնական Բոլիվիայի մեծ մասը, հյուսիս֊արևմտյան Արգենտինան, հյուսիսային և կենտրոնական Չիլին և Կոլումբիայի մի փոքր հատված։ Կայսրության պաշտոնական լեզուն Կեչուան էր, որից բացի օգտագործվում էին նաև հարյուրավոր տեղական լեզուներ և Կեչուայի բարբառներ։ Կայսրության տարածքում գոյություն ունեին պաշտամունքի բազմաթիվ տեղական ձևեր, որոնց գերակշիռ մասը կապվում էր տեղական սրբավայրի՝ Վակայի հետ, սակայն ինկերի առաջնորդները խրախուսում էին իրենց արևի Աստծո՝ Ինտիի պաշտամունքը և համարում էին, որ նա ինքնիշխանություն ուներ մյուս պաշտամունքների նկատմամբ, ինչպիսին էր Պաչամամայի պաշտամունքը[3]։ Ինկերն իրենց արքային՝ Sapa Inca֊ին, համարում էին «արևի որդի»[4]։

Անվանումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերն իրենց կայսրությունն անվանում էին Թավանտինսույու[1]՝ «Չորս շրջաններ» (անգլ.՝ the four suyoԿեչուայով tawa նշանակում է չորս, -ntin՝ խմբաստեղծ վերջածանց, այսինքն՝ tawantin նշանակում է քառյակ՝ չորսի համադրություն։ Կայսրությունը բաժանված էր չորս սույոների՝ շրջաններ կամ մարզեր, որոնց անկյունները միանում էին մայրաքաղաք Կուսկոյում (Կեչուա՝ Qosqo)։ Չորս շրջաններն էին՝ Չինչայ Սույո (հյուսիս), Անտի Սույո (արևելք՝ ամազոնի ջունգլիներ), Կոլլա Սույո (հարավ) և Կոնտի Սույո (արևմուտք)։ Այնուամենայնիվ, Թավանտինսույու բառը բացատրական նշանակություն ուներ, որը մատնանշնում էր շրջանների միասնությունը։

«Ինկ» կամ «ինկա» եզրույթը կեչուայում նշանակում է «ղեկավար» կամ «պարոն»: Այն օգտագործվում էր կայսրությունում ղեկավար դասակարգը կամ ընտանիքը մատնանշելու համար[5]: Իսպանացիները այդ եզրույթն ընդունեցին ոչ միայն կառավարող դասակարգը, այլև կայսրությանը վերաբերող ամեն ինչ մատնանշելու համար։ Հենց այդպես էլ Ինկերի կայսրություն (անգլ.՝ Inca Empire) անվանումը սկսեց վերաբերել ամբողջ ազգին, որն ի վերջո նվաճվեց։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի բանավոր պատմությունը նշում է ծագման 3 հնարավոր վայրեր՝ 3 քարայրեր։ Կենտրոնական քարայրը Տամբո Տոկկոն էր, որն իր անվանումը ստացել էր Կապակ Տոկկոյի անունից։ Մյուս քարայրերն էին Մարաս Տոկկոն և Սուտիկ Տոկկոն[6]: 4 եղբայրներ և 4 քույրեր դուրս են եկել կենտրոնական քարայրից։ Նրանք էին՝ Այար Մանկո, Այար Քաչի, Այար Այուկա ու Այար Ուչու և Մամա Օկլո, Մամա Ռաուա, Մամա Հուակա ու Մամա Կորա։ Մյուս երկու քարայրերից դուրս են եկել այն մարդիկ, ովքեր հանդիսանում էին ինկ ժողովրդի բոլոր տոհմերի նախնիները։

Այար Մանկոն տեղափոխում էր լավագույն ոսկուց պատրաստված մոգական իրեր։ Որտեղ հանգրվան գտնեին այդ իրերը, այնտեղ էլ կապրեին մարդիկ։ Նրանք շատ երկար ճանապարհորդեցին։ Ամբողջ ճանապարհին Այար Քաչին պարծենում էր իր ուժով և հզորությամբ։ Նրա քույր-եղբայրները նրան ծուղակը գցեցին՝ ուղարկելով քարայրի սուրբ լամայի հետևից։ Երբ վերջինս հասավ քարայր՝ նրանք փակեցին Քաչիին ներսում ու ազատվեցին նրանից։

Այար Ուչուն որոշեց մնալ քարայրի գագաթին և հետևել ինկ ժողովրդին։ Այդ պահին նա հայտարարեց, որ դառնում է քար։ Նրանք քարի շուրջ սրբավայր կառուցեցին։ Այար Այուկան հոգնեց այդ ամենից և որոշեց ճանապարհորդել միայնակ։ Մնացին միայն Այար Մանկոն և նրա չորս քույրերը։

Վերջիվերջո նրանք հասան Կուսկո: Ոսկյա իրերն անհետացան հողի մեջ։ Մինչև Կուսկո հասնելը Մամա Օկլոն Այար Մանկոյից լույս աշխարհ էր բերել զավակ՝ Սինչի Ռոկային։ Կուսկոյում արդեն իսկ բնակվող ժողովուրդը շատ պայքարեց իր հողի համար, բայց Մամա Հուական շատ լավ մարտիկ էր։ Երբ թշնամին գրոհեց, նա զինվորի վրա շպրտեց իր բոլաները (մի քանի իրար կապած քարեր, որոնք նետելիս պտտվում են օդում) և անմիջապես սպանեց նրան։ Մյուսները երկյուղից փախան։

Դրանից հետո Այար Մանկոն հայտնի դարձավ որպես Մանկո Կապակ՝ Ինկերի կայսրության հիմնադիր։ Ասում են, որ նա իր քույրերի հետ սեփական ձեռքերով կառուցեց ինկական առաջին տները։ Երբ ժամանակը եկավ, Մանկո Կապակը իր եղբայրների պես քար դարձավ։ Նրա որդին՝ Սինչի Ռոկան դարձավ ինկերի երկրորդ կայսրը[7]:

Կուսկոյի թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կուսկոյի թագավորություն

12-րդ դարում ինկ ժողովուրդը Կուսկոյում բնակվող հովվական ցեղ էր։ Մանկո Կապակի առաջնորդությամբ նրանք ստեղծեցին փոքր քաղաք-պետություն՝ Կուսկոյի թագավորությունը:

Aquote1.png Մենք կարող ենք վստահեցնել Ձերդ մեծությանը, որ այն այնքան գեղեցիկ է և ունի այնքան հիանալի կառույցներ, որ ուշագրավ կլինի անգամ Իսպանիայի համար: Aquote2.png


1438 թվականին նրանք իրենց արքա Պաչակուտիի հրամանով սկսեցին թագավորության ընդլայնումը։ Պաչակուտիի անունը գրական նշանակում է «երկրագունդը շարժող»: Այդ անունը նա ստացել է Չանկա (ներկայիս Ապուրիմակի շրջան, Պերու) ազգության նկատմամբ հաղթանակից հետո։ Պաչակուտիի տիրապետության ընթացքում նա և նրա որդին՝ Տուպակ Յուպանկին, Անդերի մեծ մասը (մոտավորապես ներկային Պերուն և Էկվադորը) ենթարկեցին կայսրության վերահսկողությանը[8]:

Կազմավորումը և ճանաչումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի առաջին նկարը Եվրոպայում, Պեդրո Սյեսա դե Լեոն, Քրոնիկա դել Պերու, 1553

Պաչակուտին Կուսկոյի թագավորության հիմքի վրա ստեղծեց Թավանտինսույուն, որը բաղկացած էր Ինկ արքայի գլխավորած կենտրոնական կառավարությունից և հզոր առաջնորդներ ունեցող չորս շրջանների կառավարություններից՝ Չինչասույու, Անտիսույու, Կունտիսույու և Քուլասույու[9]: Համարվում է, որ հենց Պակաչուտին է կառուցել Մաչու Պիկչուն՝ կամ որպես տուն ընտանիքի համար, կամ որպես ամառային նստավայր, չնայած ենթադրություն կա, որ Մաչու Պիկչուն կառուցվել է որպես գյուղատնտեսական տարածք[10]:

Պակաչուտին լրտեսներ էր ուղարկում այն շրջաններ, որոնք ցանկանում էր միացնել իր կայսրությանը․ նրանք տեղեկություններ էին բերում քաղաքական կառուցվածքի, ռազմական հզորության և հարստության վերաբերյալ։ Դրանից հետո նա այդ շրջանների առաջնորդներին ուղերձ էր ուղարկում՝ փառաբանելով իր կայսրությանը միանալու առավելությունները, առաջարկելով շքեղ նվերներ, բարձրորակ գործվածքեղեն և խոստանալով նրանց կայսրության առանցքային ղեկավարների հարստությանը հավասար հարստություն։

Մեծ մասը ինկերի գերակայությունն ընդունում էր որպես կայացած փաստ և խաղաղ նվաճման էր ենթարկվում։ Կառավարչի զավակները հետագայում բերվում էին Կուսկո, որպեսզի ուսումնասիրեին ինկերի վարչական համակարգը, այնուհետև վերադառնում և ղեկավարում էին իրենց հայրենի հողը։ Դա ինկերին թույլ էր տալիս նախկին կառավարիչների զավակներին ուսուցանել ինկյան մեծահոգությունն ու ազնվությունը, հաջողությամբ ամուսնացնել նրանց դստրերին կայսրության տարբեր անկյունների ընտանիքներում։

Ընդլայնումը և համախմբումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկո Կապակ և Մամա Օկլո՝ Ինտիի զավակներ

Ավանդաբար ինկերի բանակի առաջնորդը կայսեր որդին էր. Պաչակուտիի որդի Թյուփաք Ինկա Յուպանկին դեպի հյուսիս նվաճումները սկսեց 1463 թվականին և շարունակեց նվաճումներն արդեն որպես կայսր 1471 թվականին Պաչակուտիի մահվանից հետո։ Նրա ամենակարևոր նվաճումը Չիմորի թագավորությունն էր՝ ինկերի միակ լուրջ մրցակիցը Պերուի ափերին։ Թյուփաքի կայսրությունը դեպի հյուսիս ձգվում էր մինչև ներկայիս Էկվադոր և Կոլումբիա:

Թյուփաքի որդին՝ Հուայնա Կապակը, կայսրության տարածքին ավելացրեց մի փոքր հողատարածք Էկվադորի հյուսիսից և որոշ տարածքներ Պերուում: Իր զարգացման գագաթնակետին Ինկերի կայսրությունն ընդգրկում էր Պերուն և Բոլիվիան, ներկայիս Էկվադորի մեծ մասը, ներկայիս Չիլիի կենտրոնում գտնվող Մաուլե գետից դեպի հյուսիս ընկած հատվածը։ Առաջխաղացումը դեպի հարավ խափանվեց Մաուլեի ճակատամարտից հետո, երբ ինկերը հանդիպեցին Մապուչեի վճռական դիմադրությանը։ Կայսրության շարժը դեպի Ամազոնիայի Չինչիպե գետ հետ մղվեց 1527 թվականին Հիվարո ցեղի կողմից[11]: Կայսրությունն ընդլայնվեց նաև դեպի Արգենտինա և Կոլումբիա։ Այնուամենայնիվ, Ինկերի կայսրության հարավային հատվածի մեծ մասը, որն անվանում էին Քուլլասույու, տեղակայված էր Ալտիպլանոյում։

Ինկերի կայսրությունը լեզուների, մշակույթների և ժողովուրդների միասնություն էր։ Կայսրության բաղադրիչները բոլորը միատեսակ օրինապահ չէին, ոչ էլ տեղական բոլոր մշակույթներն էին ամբողջությամբ ինտեգրված։ Որպես ամբողջություն՝ կայսրությունն ուներ շքեղ ապրանքների և աշխատուժի՝ տնտեսության վրա հիմնված փոխանակում ու հարկում։ Ստորև ներկայացված մեջբերումն արտացոլում է հարկման մեթոդ[12].

Aquote1.png Ինչպես հայտնի է բոլորին, լեռներում կամ տափաստաններում տեղակայված ոչ մի գյուղ չի խուսափել իր վրա դրված տուրքը համապատասխան մարմիններին վճարելուց: Եղել են անգամ նահանգներ, որոնք ի վիճակի չլինելով վճարել տուրքը, կայսեր կողմից հրաման են ստացել յուրաքանչյուր չորս ամիսը մեկ հանձնել ողջ ոջիլներով լի փետուր՝ որպես պատիժ և տուրքը վճարելուն վարժեցնելու եղանակ: Aquote2.png


Ինկերի քաղաքացիական պատերազմը և իսպանական նվաճումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի կայսրության նվաճման առանցքային իրադարձություններից մեկը 1533 թվականի օգոստոսի 29-ին կայսրության վերջին արքայի՝ Աթահուալպայի մահն էր

Իսպանացի նվաճողները Ֆրանչեսկո Պիսառոյի և նրա եղբայրների առաջնորդությամբ հետազոտեցին հարավը ներկայիս Պանամայի կողմից և 1526 թվականին հասան Ինկերի կայսրություն[13]։ Ակնհայտ էր, որ նրանք հասել էին բազմաթիվ գանձերով լի հարուստ երկիր։ 1529 թվականին ևս մեկ արշավախումբ ուղարկելուց հետո Պիսառոն մեկնեց Իսպանիա և ստացավ այդ շրջանը գրավելու ու դրա փոխարքա դառնալու թագավորական հաստատումը։ Մեջբերում այդ հաստատումից[14]

Aquote1.png 1529 թվականի հուլիսին Իսպանիայի թագուհին հրովարտակ ստորագրեց, որով թույլատրեց Պիսառոյին նվաճել Ինկերի կայսրությունը: Պիսառոն նշանակվեց Պերուում, Նոր Կաստիլիայում (ինչպես ներկայումս իսպանացիներն անվանում են այդ հողը) բոլոր նվաճումների վերակացուն և հրամանատարը։ Aquote2.png


Երբ 1532 թվականին նրանք վերադարձան Պերու, Հուայնա Կապակի երկու որդիների՝ Հուասքարի ու Աթահուալպայի միջև տեղի ունեցող պատերազմը, նվաճված տարածքներում ծագած խռովությունները և, թերևս, ամենակարևորը՝ Կենտրոնական Ամերիկայից տարածված ծաղիկը զգալիորեն թուլացրել էին կայսրությունը։ Պիսառոն չուներ ահռելի բանակ․ ընդամենը 168 զինվորով, 1 թնդանոթով և 27 ձիերով նա հաճախ կարիք ուներ համոզելով խուսափել հնարավոր առճակատումներից, որոնք կարող էին հեշտությամբ խափանել նրա ծրագրերը։

Իսպանացի զինվորները հիանալի զինված էին և ինկերի համեմատ ունեին հսկայական առավելություն։ Նրանք զարգացրել էին մինչարդիական աշխարհի լավագույն ռազմական մեքենաներից մեկը, Պիրենեյան թերակղզու մավրերի թագավորությունների դեմ տարվող բազմադարյա կռիվների արդյունքում մշակել էին բազմաթիվ ինքնատիպ մարտավարություններ։ Ի հավելումն այս մարտավարական և նյութական առավելությանը՝ իսպանացիները ձեռք էին բերել հազարավոր տեղացի համախոհներ, ովքեր ձգտում էին վերջ դնել իրենց տարածքների վրա ինկերի վերահսկողությանը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 221. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  2. McEwan, Gordon F. (2010). After Collapse: The Regeneration of Complex Societies. University of Arizona Press. p. 98. ISBN 978-0816529360.
  3. The Inca։ The people and their Origins
  4. "The Inca." The National Foreign Language Center at the University of Maryland. 29 May 2007.
  5. "Inca". American Heritage Dictionary. Houghton Mifflin Company. 2009.
  6. McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 57. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  7. McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 69. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  8. Demarest, Arthur Andrew; Conrad, Geoffrey W. (1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 57–59. ISBN 0-521-31896-3.
  9. The three laws of Tawantinsuyu are still referred to in Bolivia these days as the three laws of the Qullasuyu.
  10. Weatherford, J. McIver (1988). Indian Givers: How the Indians of the Americas Transformed the World. New York: Fawcett Columbine. pp. 60–62. ISBN 0-449-90496-2.
  11. Ernesto Salazar (1977). An Indian federation in lowland Ecuador. International Work Group for Indigenous Affairs. p. 13.
  12. Starn, Degregori, Kirk (1995) The Peru Reader: History, Culture, Politics; Quote by Pedro de Cieza de Leon; Published by Duke University Press
  13. Juan de Samano (9 October 2009). "Relacion de los primeros descubrimientos de Francisco Pizarro y Diego de Almagro, 1526". A. Skromnitsky
  14. Somervill, Barbara (2005). Francisco Pizarro: Conqueror of the Incas. Compass Point Books. p. 52. ISBN 978-0-7565-1061-9

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Куприенко, Сергей (2013). Источники XVI-XVII веков по истории инков: хроники, документы, письма. Kyiv: Видавець Купрієнко С.А. ISBN 978-617-7085-03-3.
  • Bengoa, José (2003). Historia de los antiguos mapuches del sur. Santiago: Catalonia. ISBN 956-8303-02-2.
  • De la Vega, Garcilaso (1961). The Incas: The Royal Commentaries of the Inca. New York: The Orion Press.
  • Hemming, John (2003). The Conquest of the Incas. Harvest Press. ISBN 0-15-602826-3.
  • MacQuarrie, Kim (2007). The Last Days of the Incas. Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-6049-7.
  • Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. Knopf. pp. 64–105. ISBN 978-0-307-27818-0.
  • McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  • Morales, Edmundo (1995). The Guinea Pig: Healing, Food, and Ritual in the Andes. University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1558-1.
  • Popenoe, Hugh; Steven R. King; Jorge Leon; Luis Sumar Kalinowski; Noel D. Vietmeyer (1989). Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation. Washington, D.C.: National Academy Press. ISBN 0-309-04264-X.
  • Sanderson, Steven E. The politics of trade in Latin American development. Stanford: Stanford University Press, 1992. ISBN 978-0-8047-2021-2.
  • Steward, ed., Julian H. (1946), The Handbook of South American Indians. No. 143, Vol. 2: The Andean Civilizations. Washington, DC: Smithsonian Institution, pp. 1935