Ինկեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Tawantinsuyu՝ Ինկերի կայսրություն
1438 - 1533  

Նշանաբան
Ama llulla, ama suwa, ama qilla (Մի՛ ստիր, մի՛ գողացիր, մի՛ ծուլացիր)

Քարտեզ

Inca Empire.svg
(Ինկերի կայսրությունն իր զարգացման գագաթնակետին)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Կուսկո
Լեզու Կեչուա (պաշտոնական), այմարա, պուկինա, մոչիկա և տասնյակ փոքր լեզուներ
Կրոն Ինկյան կրոն
Իշխանություն
Պետական կարգ Միապետություն
Դինաստիա Հուրին, Հանան
Պետության գլուխ Inka Qhapaq, Sapa Inca (կեչուաԵզակի ինկ
Պատմություն
- Պաչակուտին հիմնադրեց Թավանտինսույուն 1438
- Քաղաքացիական պատերազմը Վասկարի և Աթահուալպայի միջև 1529–1532
- Իսպանական նվաճումը Ֆրանչեսկո Պիսառոյի գլխավորությամբ 1533
- Վերջին ինկի վախճանը 1572

Ինկեր կամ Ինկերի կայսրություն (կեչուա՝ Tawantinsuyu, գրական՝ «Չորս շրջաններ»[1]), Մինչկոլումբոսյան Ամերիկայի մեծագույն կայսրությունը[2]։ Կայսրության վարչական, քաղաքական և ռազմական կենտրոնը գտնվում էր Կուսկոյում՝ ներկայիս Պերու։ Ինկերի քաղաքակրթությունը ձևավորվել է Պերուի բարձրավանդակներում 13-րդ դարի սկզբին, իսկ ինկյան վերջին ամրոցը նվաճվել է 1572 թվականին իսպանացիների կողմից։

1438-1533 թվականներին ինկերը կիրառել են բազմաթիվ մեթոդներ՝ նվաճումներից մինչև խաղաղ յուրացում՝ կայսրության տարածքում ներառելով Հարավային Ամերիկայի արևմտյան հատվածի մեծ մասը, որը կենտրոնացած էր Անդյան լեռներում և բացի Պերուից ներառում էր ժամանակակից Էկվադորի, արևմտյան և հարավ֊կենտրոնական Բոլիվիայի մեծ մասը, հյուսիս֊արևմտյան Արգենտինան, հյուսիսային և կենտրոնական Չիլին և Կոլումբիայի մի փոքր հատված։ Կայսրության պաշտոնական լեզուն Կեչուան էր, որից բացի օգտագործվում էին նաև հարյուրավոր տեղական լեզուներ և Կեչուայի բարբառներ։ Կայսրության տարածքում գոյություն ունեին պաշտամունքի բազմաթիվ տեղական ձևեր, որոնց գերակշիռ մասը կապվում էր տեղական սրբավայրի՝ Վակայի հետ, սակայն ինկերի առաջնորդները խրախուսում էին իրենց արևի Աստծո՝ Ինտիի պաշտամունքը և համարում էին, որ նա ինքնիշխանություն ուներ մյուս պաշտամունքների նկատմամբ, ինչպիսին էր Պաչամամայի պաշտամունքը[3]։ Ինկերն իրենց արքային՝ Sapa Inca֊ին, համարում էին «արևի որդի»[4]։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերն իրենց կայսրությունն անվանում էին Թավանտինսույու[1]՝ «Չորս շրջաններ» (անգլ.՝ the four suyoԿեչուայով tawa նշանակում է չորս, -ntin՝ խմբաստեղծ վերջածանց, այսինքն՝ tawantin նշանակում է քառյակ՝ չորսի համադրություն։ Կայսրությունը բաժանված էր չորս սույոների՝ շրջաններ կամ մարզեր, որոնց անկյունները միանում էին մայրաքաղաք Կուսկոյում (Կեչուա՝ Qosqo)։ Չորս շրջաններն էին՝ Չինչայ Սույո (հյուսիս), Անտի Սույո (արևելք՝ ամազոնի ջունգլիներ), Կոլլա Սույո (հարավ) և Կոնտի Սույո (արևմուտք)։ Այնուամենայնիվ, Թավանտինսույու բառը բացատրական նշանակություն ուներ, որը մատնանշնում էր շրջանների միասնությունը։

«Ինկ» կամ «ինկա» եզրույթը կեչուայում նշանակում է «ղեկավար» կամ «պարոն»: Այն օգտագործվում էր կայսրությունում ղեկավար դասակարգը կամ ընտանիքը մատնանշելու համար[5]: Իսպանացիները այդ եզրույթն ընդունեցին ոչ միայն կառավարող դասակարգը, այլև կայսրությանը վերաբերող ամեն ինչ մատնանշելու համար։ Հենց այդպես էլ Ինկերի կայսրություն (անգլ.՝ Inca Empire) անվանումը սկսեց վերաբերել ամբողջ ազգին, որն ի վերջո նվաճվեց։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի բանավոր պատմությունը նշում է ծագման 3 հնարավոր վայրեր՝ 3 քարայրեր։ Կենտրոնական քարայրը Տամբո Տոկկոն էր, որն իր անվանումը ստացել էր Կապակ Տոկկոյի անունից։ Մյուս քարայրերն էին Մարաս Տոկկոն և Սուտիկ Տոկկոն[6]: 4 եղբայրներ և 4 քույրեր դուրս են եկել կենտրոնական քարայրից։ Նրանք էին՝ Այար Մանկո, Այար Քաչի, Այար Այուկա ու Այար Ուչու և Մամա Օկլո, Մամա Ռաուա, Մամա Հուակա ու Մամա Կորա։ Մյուս երկու քարայրերից դուրս են եկել այն մարդիկ, ովքեր հանդիսանում էին ինկ ժողովրդի բոլոր տոհմերի նախնիները։

Այար Մանկոն տեղափոխում էր լավագույն ոսկուց պատրաստված մոգական իրեր։ Որտեղ հանգրվան գտնեին այդ իրերը, այնտեղ էլ կապրեին մարդիկ։ Նրանք շատ երկար ճանապարհորդեցին։ Ամբողջ ճանապարհին Այար Քաչին պարծենում էր իր ուժով և հզորությամբ։ Նրա քույր-եղբայրները նրան ծուղակը գցեցին՝ ուղարկելով քարայրի սուրբ լամայի հետևից։ Երբ վերջինս հասավ քարայր՝ նրանք փակեցին Քաչիին ներսում ու ազատվեցին նրանից։

Այար Ուչուն որոշեց մնալ քարայրի գագաթին և հետևել ինկ ժողովրդին։ Այդ պահին նա հայտարարեց, որ դառնում է քար։ Նրանք քարի շուրջ սրբավայր կառուցեցին։ Այար Այուկան հոգնեց այդ ամենից և որոշեց ճանապարհորդել միայնակ։ Մնացին միայն Այար Մանկոն և նրա չորս քույրերը։

Վերջիվերջո նրանք հասան Կուսկո: Ոսկյա իրերն անհետացան հողի մեջ։ Մինչև Կուսկո հասնելը Մամա Օկլոն Այար Մանկոյից լույս աշխարհ էր բերել զավակ՝ Սինչի Ռոկային։ Կուսկոյում արդեն իսկ բնակվող ժողովուրդը շատ պայքարեց իր հողի համար, բայց Մամա Հուական շատ լավ մարտիկ էր։ Երբ թշնամին գրոհեց, նա զինվորի վրա շպրտեց իր բոլաները (մի քանի իրար կապած քարեր, որոնք նետելիս պտտվում են օդում) և անմիջապես սպանեց նրան։ Մյուսները երկյուղից փախան։

Դրանից հետո Այար Մանկոն հայտնի դարձավ որպես Մանկո Կապակ՝ Ինկերի կայսրության հիմնադիր։ Ասում են, որ նա իր քույրերի հետ սեփական ձեռքերով կառուցեց ինկական առաջին տները։ Երբ ժամանակը եկավ, Մանկո Կապակը իր եղբայրների պես քար դարձավ։ Նրա որդին՝ Սինչի Ռոկան դարձավ ինկերի երկրորդ կայսրը[7]:

Կուսկոյի թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կուսկոյի թագավորություն

12-րդ դարում ինկ ժողովուրդը Կուսկոյում բնակվող հովվական ցեղ էր։ Մանկո Կապակի առաջնորդությամբ նրանք ստեղծեցին փոքր քաղաք-պետություն՝ Կուսկոյի թագավորությունը:

Aquote1.png Մենք կարող ենք վստահեցնել Ձերդ մեծությանը, որ այն այնքան գեղեցիկ է և ունի այնքան հիանալի կառույցներ, որ ուշագրավ կլինի անգամ Իսպանիայի համար: Aquote2.png


1438 թվականին նրանք իրենց արքա Պաչակուտիի հրամանով սկսեցին թագավորության ընդլայնումը։ Պաչակուտիի անունը գրական նշանակում է «երկրագունդը շարժող»: Այդ անունը նա ստացել է Չանկա (ներկայիս Ապուրիմակի շրջան, Պերու) ազգության նկատմամբ հաղթանակից հետո։ Պաչակուտիի տիրապետության ընթացքում նա և նրա որդին՝ Տուպակ Յուպանկին, Անդերի մեծ մասը (մոտավորապես ներկային Պերուն և Էկվադորը) ենթարկեցին կայսրության վերահսկողությանը[8]:

Կազմավորում և ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի առաջին նկարը Եվրոպայում, Պեդրո Սյեսա դե Լեոն, Քրոնիկա դել Պերու, 1553

Պաչակուտին Կուսկոյի թագավորության հիմքի վրա ստեղծեց Թավանտինսույուն, որը բաղկացած էր Ինկ արքայի գլխավորած կենտրոնական կառավարությունից և հզոր առաջնորդներ ունեցող չորս շրջանների կառավարություններից՝ Չինչասույու, Անտիսույու, Կունտիսույու և Քուլասույու[9]: Համարվում է, որ հենց Պակաչուտին է կառուցել Մաչու Պիկչուն՝ կամ որպես տուն ընտանիքի համար, կամ որպես ամառային նստավայր, չնայած ենթադրություն կա, որ Մաչու Պիկչուն կառուցվել է որպես գյուղատնտեսական տարածք[10]:

Պակաչուտին լրտեսներ էր ուղարկում այն շրջաններ, որոնք ցանկանում էր միացնել իր կայսրությանը․ նրանք տեղեկություններ էին բերում քաղաքական կառուցվածքի, ռազմական հզորության և հարստության վերաբերյալ։ Դրանից հետո նա այդ շրջանների առաջնորդներին ուղերձ էր ուղարկում՝ փառաբանելով իր կայսրությանը միանալու առավելությունները, առաջարկելով շքեղ նվերներ, բարձրորակ գործվածքեղեն և խոստանալով նրանց կայսրության առանցքային ղեկավարների հարստությանը հավասար հարստություն։

Մեծ մասը ինկերի գերակայությունն ընդունում էր որպես կայացած փաստ և խաղաղ նվաճման էր ենթարկվում։ Կառավարչի զավակները հետագայում բերվում էին Կուսկո, որպեսզի ուսումնասիրեին ինկերի վարչական համակարգը, այնուհետև վերադառնում և ղեկավարում էին իրենց հայրենի հողը։ Դա ինկերին թույլ էր տալիս նախկին կառավարիչների զավակներին ուսուցանել ինկյան մեծահոգությունն ու ազնվությունը, հաջողությամբ ամուսնացնել նրանց դստրերին կայսրության տարբեր անկյունների ընտանիքներում։

Ընդլայնում և համախմբում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկո Կապակ և Մամա Օկլո՝ Ինտիի զավակներ

Ավանդաբար ինկերի բանակի առաջնորդը կայսեր որդին էր. Պաչակուտիի որդի Թյուփաք Ինկա Յուպանկին դեպի հյուսիս նվաճումները սկսեց 1463 թվականին և շարունակեց նվաճումներն արդեն որպես կայսր 1471 թվականին Պաչակուտիի մահվանից հետո։ Նրա ամենակարևոր նվաճումը Չիմորի թագավորությունն էր՝ ինկերի միակ լուրջ մրցակիցը Պերուի ափերին։ Թյուփաքի կայսրությունը դեպի հյուսիս ձգվում էր մինչև ներկայիս Էկվադոր և Կոլումբիա:

Թյուփաքի որդին՝ Հուայնա Կապակը, կայսրության տարածքին ավելացրեց մի փոքր հողատարածք Էկվադորի հյուսիսից և որոշ տարածքներ Պերուում: Իր զարգացման գագաթնակետին Ինկերի կայսրությունն ընդգրկում էր Պերուն և Բոլիվիան, ներկայիս Էկվադորի մեծ մասը, ներկայիս Չիլիի կենտրոնում գտնվող Մաուլե գետից դեպի հյուսիս ընկած հատվածը։ Առաջխաղացումը դեպի հարավ խափանվեց Մաուլեի ճակատամարտից հետո, երբ ինկերը հանդիպեցին Մապուչեի վճռական դիմադրությանը։ Կայսրության շարժը դեպի Ամազոնիայի Չինչիպե գետ հետ մղվեց 1527 թվականին Հիվարո ցեղի կողմից[11]: Կայսրությունն ընդլայնվեց նաև դեպի Արգենտինա և Կոլումբիա։ Այնուամենայնիվ, Ինկերի կայսրության հարավային հատվածի մեծ մասը, որն անվանում էին Քուլլասույու, տեղակայված էր Ալտիպլանոյում։

Ինկերի կայսրությունը լեզուների, մշակույթների և ժողովուրդների միասնություն էր։ Կայսրության բաղադրիչները բոլորը միատեսակ օրինապահ չէին, ոչ էլ տեղական բոլոր մշակույթներն էին ամբողջությամբ ինտեգրված։ Որպես ամբողջություն՝ կայսրությունն ուներ շքեղ ապրանքների և աշխատուժի՝ տնտեսության վրա հիմնված փոխանակում ու հարկում։ Ստորև ներկայացված մեջբերումն արտացոլում է հարկման մեթոդ[12].

Aquote1.png Ինչպես հայտնի է բոլորին, լեռներում կամ տափաստաններում տեղակայված ոչ մի գյուղ չի խուսափել իր վրա դրված տուրքը համապատասխան մարմիններին վճարելուց: Եղել են անգամ նահանգներ, որոնք ի վիճակի չլինելով վճարել տուրքը, կայսեր կողմից հրաման են ստացել յուրաքանչյուր չորս ամիսը մեկ հանձնել ողջ ոջիլներով լի փետուր՝ որպես պատիժ և տուրքը վճարելուն վարժեցնելու եղանակ: Aquote2.png


Ինկերի քաղաքացիական պատերազմ և իսպանական նվաճում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի կայսրության նվաճման առանցքային իրադարձություններից մեկը 1533 թվականի օգոստոսի 29-ին կայսրության վերջին արքայի՝ Աթահուալպայի մահն էր

Իսպանացի նվաճողները Ֆրանչեսկո Պիսառոյի և նրա եղբայրների առաջնորդությամբ հետազոտեցին հարավը ներկայիս Պանամայի կողմից և 1526 թվականին հասան Ինկերի կայսրություն[13]։ Ակնհայտ էր, որ նրանք հասել էին բազմաթիվ գանձերով լի հարուստ երկիր։ 1529 թվականին ևս մեկ արշավախումբ ուղարկելուց հետո Պիսառոն մեկնեց Իսպանիա և ստացավ այդ շրջանը գրավելու ու դրա փոխարքա դառնալու թագավորական հաստատումը։ Մեջբերում այդ հաստատումից[14]

Aquote1.png 1529 թվականի հուլիսին Իսպանիայի թագուհին հրովարտակ ստորագրեց, որով թույլատրեց Պիսառոյին նվաճել Ինկերի կայսրությունը: Պիսառոն նշանակվեց Պերուում, Նոր Կաստիլիայում (ինչպես ներկայումս իսպանացիներն անվանում են այդ հողը) բոլոր նվաճումների վերակացուն և հրամանատարը։ Aquote2.png


Երբ 1532 թվականին նրանք վերադարձան Պերու, Հուայնա Կապակի երկու որդիների՝ Հուասքարի ու Աթահուալպայի միջև տեղի ունեցող պատերազմը, նվաճված տարածքներում ծագած խռովությունները և, թերևս, ամենակարևորը՝ Կենտրոնական Ամերիկայից տարածված ծաղիկը զգալիորեն թուլացրել էին կայսրությունը։ Պիսառոն չուներ ահռելի բանակ․ ընդամենը 168 զինվորով, 1 թնդանոթով և 27 ձիերով նա հաճախ կարիք ուներ համոզելով խուսափել հնարավոր առճակատումներից, որոնք կարող էին հեշտությամբ խափանել նրա ծրագրերը։

Իսպանացի զինվորները հիանալի զինված էին և ինկերի համեմատ ունեին հսկայական առավելություն։ Նրանք զարգացրել էին մինչարդիական աշխարհի լավագույն ռազմական մեքենաներից մեկը, Պիրենեյան թերակղզու մավրերի թագավորությունների դեմ տարվող բազմադարյա կռիվների արդյունքում մշակել էին բազմաթիվ ինքնատիպ մարտավարություններ։ Ի հավելումն այս մարտավարական և նյութական առավելությանը՝ իսպանացիները ձեռք էին բերել հազարավոր տեղացի համախոհներ, ովքեր ձգտում էին վերջ դնել իրենց տարածքների վրա ինկերի վերահսկողությանը։

Նրանց առաջին ներգրավումը Պունայի ճակատամարտն էր՝ ներկայիս Գուայակիլի (Էկվադոր) մերձակայքում, Խաղաղ օվկիանոսի ափին․ հետագայում 1532 թվականի հուլիսին Պիսառոն հիմնեց Պյուրա քաղաքը։ Հերնանդո դե Սոտոն ուղարկվել էր երկրի ներքին շրջաններ տարածքն ուսումնասիրելու նպատակով։ Նա վերադարձավ Աթահուլապայի կողմից ուղարկված հանդիպման հրավերով։ Վերջինս քաղաքացիական պատերոզմում հաղթել էր իր եղբորը և 80 000-անոց բանակով հանգստանում էր Կահամարկայում։

Պիսառոն իր մարդկանցից մի քանիսի հետ հանդիպեց Աթահուալպային, ով եկել էր մի փոքրիկ շքախմբով։ Թարգմանչի միջոցով աբեղա Վինսենտեն կարդաց «Դիմումը», որում ասվում էր, որ Աթահուալպան և նրա կայսրությունը ընդունում են Իսպանիայի Կառլոս V կայսեր լուծը և դառնում են քրիստոնյա։ Լեզվական պատնեշի և թերևս վատ թարգմանության պատճառով Աթահուալպան շփոթվեց քրիստոնյա հավատի բնորոշումից և ասաց, որ լիարժեք չի հասկանում դիվանագետի մտադրությունները։ Այն բանից հետո, երբ Աթահուալպան փորձեց պարզաբանումներ ստանալ քրիստոնյա հավատի վերաբերյալ, իսպանացիների մոտ դա առաջ բերեց հիասթափություն և անհամբերություն։ Նրանք հարձակվեցին ինկերի շքախմբի վրա և Աթահուալպային պատանդ վերցրեցին։

Աթահուալպան իսպանացիներին բավականաչափ ոսկի առաջարկեց, որով հնարավոր էր լցնել այն խուցը, որտեղ իրեն պահում էին, և երկու անգամ ավելի շատ արծաթ։ Ինկերը վճարեցին այդ փրկագինը, սակայն Պիսառոն խաբեց նրանց՝ հրաժարվելով ազատ արձակել արքային։ Աթահուալպայի ձերբակալության ընթացքում մեկ այլ տեղ սպանվեց Հուասկարը։ Իսպանացիները հաստատում էին, որ դա Աթահուալպայի հրամանն էր․ դա օգտագործվեց որպես մեղադրանքներից մեկը, երբ 1533 թվականին օգոստոսին իսպանացիները ի վերջո մահապատժի ենթարկեցին նրան[15]։

Վերջին ինկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանացիներն իշխանության գլուխ կանգնեցրեցին Աթահուալպայի եղբորը՝ Մանկո Ինկա Յուպանկիի: Որոշ ժամանակ Մանկոն համագործակցեց իսպանացիների հետ, երբ վերջիններս փորձում էին հանդարտեցնել հյուսիսի դիմադրությունը: Իսկ այդ ընթացքում Պիսառոյի խմբի անդամներից մեկը՝ Դիեգո դե Ալմագրոն, փորձեց իրեն ենթարկել Կուսկոն: Մանկոն փորձեց այդ ներիսպականակ թշնամությունն օգտագործել և 1536 թվականին ազատագրեց Կուսկոն, սակայն կարճ ժամանակ անց իսպանացիները վերագրավեցին այն: Մանկոն այնուհետև նահանջեց դեպի Վիլկաբամբայի լեռները, հիմնեց Նոր ինկերի պետությունը, որտեղ իր համակիրների հետ կառավարեց ևս 36 տարի: 1572 թվականին ինկերի վերջին ամրոցը նվաճվեց և ինկերի վերջին արքան՝ Մանկոյի որդի Թուփաք Ամարուն, գերեվարվեց ու մահապատժի ենթարկվեց[16]: Սա դարձավ հակաիսպանական դիմադրության ավարտը:

Ինկերի կայսրության անկումից հետո նրանց մշակույթի բազմաթիվ ասպեկտներ սկսեցին աստիճանաբար վերանալ՝ ներառյալ նրանց բազմաբովանդակ գյուղատնտեսական համակարգը, որը հայտնի էր որպես գյուղատնտեսության ուղղահայաց կղզիախմբային մոդել[17]:

Ծաղիկ հիվանդության հետևանքներն Ինկերի կայսրության համար մեկ այլ սարսափ էին: Տարածվելով Կոլումբիայից՝ ծաղիկն արագորեն տարածվեց մինչև իսպանական նվաճողների ժամանումը կայսրություն: Դրա արագ տարածումը պայմանավորված էր ինկերի արդյունավետ ճանապարհային համակարգով: Սակայն այն ընդամենն առաջին համաճարակն էր. բծավոր տիֆը 1546 թվականին, գրիպը և ծաղիկը 1558 թվականին, վերջինս նաև 1589 թվականին, դիֆթերիան 1614 թվականին, կարմրուկը 1618 թվականին, բոլորը կործանեցին ինկ ժողովրդին:

Հասարակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարգացման գագաթնակետին գտնվելու շրջանում կայսրության բնակիչների թիվն անհայտ է և տատանվում է 6-14 մլն-ի միջակայքում: Չնայած այն հանգամանքին, որ ինկերը պահպանել են մարդահամարի գերազանց տվյալներ կիպուով, դրանք կարդալու իմացությունը կորսվել է, քանզի դրանք գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել են իսպանացի նվաճողների կողմից[18]:

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կեչուա լեզուներ

Քանի որ ինկերի կայսրությունը չուներ գրավոր լեզու, հաղորդակցման և գրառումների հիմնական ձևերն էին կիպուն, խեցիները և բանավոր Կեչուան՝ լեզուն, որն ինկերը պարտադրում էին կայսրության ժողովուրդներին: Անդյան շրջանի քաղաքակրթությունների միասնության ապահովումը հանդիսանում էր վերահսկողության գրավականը: Մինչ բանավոր կեչուան օգտագործվում էր Անդյան շրջանում, ներառյալ Պերուն, Ինկերի քաղաքակրթության ընդլայնումից մի քանի դար առաջ կեչուայի բարբառը, որը պարտադրվում էի ինկերի կողմից, վերցված էր Կուսկոյի թագավորությունից՝ «ժողովուրդների գերագույն լեզուն» կամ ինչպես որոշ պատմաբաններ բնորոշում են՝ Կուսկոյի բարբառ[19]:

Ինկերի կողմից գործածվող լեզուն շեղվում էր իր բնօրինակ հնչյունաբանությունից, քանի որ որոշ բնակիչներ ձևավորել էին իրենց տեղական բազմազանությունը: Տարբեր բարբառներ ունեին նման լեզվաբանական կառուցվածք, սական տարբերվում էին ըստ շրջանների[20]:

Չնայած կայսրության բոլոր ժողովուրդներն ընդունում էին Կեչուան, ինկերը նրանցից ոմանց թույլ էին տալիս պահպանել իրենց բնօրինակ լեզուներ, ինչպիսիք է Այմարան, որը պահպանվում է Բոլիվիայի տարբեր շրջաններում և հանդիսանում է առաջնային բնիկ լեզու: Ինկերի կայսրության լեզվական բազմազանությունը լայն էր: Ինկերի ազդեցությունը գոյատևեց նրանց կայսրությունից երկար, քանի որ իսպանացիները շարունակեցին օգտագործել Կեչուան:

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամարուկանչայի ինկյան արձանը

Ինկերի առասպելները բանավոր ձևով փոխանցվել են այնքան ժամանակ, մինչև իսպանացիները գրի առան դրանք՝ հիմնականում կիպուով[21]:

Ինկերը հավատում էին վերամարմնավորմանը[22]: Մահն անցում էր հաջորդ աշխարհ, որը լի էր դժվարություններով: Մեռյալի հոգին՝ քամաքինը, պետք է անցներ երկար ճանապարհ, որում մթության մեջ տեսնող սև շան ուղեկցումը պարտադիր էր: Ինկերի մեծ մասն անդրաշխարհը պատկերացնում էր այնպես, ինչպես եվրոպացիները պատկերացնում են դրախտը՝ ծաղիկներով պատված դաշտերով և ձյունածածկ լեռներով:

Ինկերի համար կարևոր էր, որպեսզի մահը չգար այրվելու հետևանքով կամ հանգուցյալի մարմինը չայրեին: Այրվելը կարող էր անհետացնել նրանց կամ սպառնալ նրանց ճանապարհորդությանը դեպի անդրաշխարհ: Նրանք, ովքեր հնազանդվում էին ինկերի բարոյական կանոնին՝ ama suwa, ama llulla, ama quella (մի գողացիր, մի ստիր, մի ծուլացիր), հաջորդ կյանքում ապրում էին Արևի ջերմության ներքո, մինչդեռ մյուսներն իրենց կյանքն անց էին կացնում ցրտի աշխարհում: Ինկերի ազնվականները դեֆորմացիայի էին ենթարկում գանգուղեղը[23]: Նրանք նորածինների գլուխները ամուր կապում էին կտորով՝ փափուկ գանգին տալով կոնի տեսք, և դրանով իսկ տարբերակում էին ազնվականներին այլ սոցիալական դասերից:

Ինկերը մարդկանային զոհաբերություններ էին անում: Ավելի քան 4 000 սպասավորներ, դատական պաշտոնյաներ, ընտրյալներ և հարճեր սպանվեցին 1527 թվականին ինկերի արքա Հուայնա Կապակի մահից հետո[24]: Նշանակալի իրադարձությունների ժամանակ, ինչպիսին էին արքայի մահը կամ սովը, ինկերը զոհաբերում էին երեխաների: Այդ զոհաբերությունները հայտնի էին որպես քափաք հուչա[25]:

Աստվածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրակոչա՝ ինկերի առասպելաբանության մեջ գերագույն արարիչ
Արևի Աստված Ինտի

Ինկերը բազմաստված էին և երկրպագում էին բազմաթիվ աստվածների: Նրանց շարքին են պատկանում.

  • Վիրակոչա (հայտնի է նաև Պաչակամակ)՝ արարել է բոլոր կենդանի էակներին,
  • Ապու Իլլապու՝ անձրևի աստված, ում աղոթում էին, երբ ցանկանում էին, որ անձրև գար,
  • Այար Քաչի՝ բարձր ջերմության աստված, ով երկրաշարժերի պատճառն էր,
  • Իլլապա՝ կայծակի և ամպրոպի աստվածուհի,
  • Ինտի՝ Արևի աստված և սուրբ քաղաք Կուսկոյի (արևի տան) հովանավոր,
  • Կույչի՝ ծիածանի աստված, ով կապվում էր պտղաբերության հետ,
  • Մամա Կիլլա՝ Ինտիի կինը, ում անվանում էին Լուսնի մայր,
  • Մամա Օքլո՝ մարդկանց քաղաքակրթելու, իմաստության աստվածուհի,
  • Մանկո Կապակ՝ հայտնի էր իր արիության համար և Երկիր էր ուղարկվել ինկերի առաջին արքան դառնալու համար: Նա մարդկանց սովորեցնում էր ինչպես բույսեր աճեցնել, զենքեր պատրաստել, միասին աշխատել, կիսել ռեսուրսները և պաշտել աստվածներին,
  • Պաչամամա՝ Վիրակոչայի կինը և երկրի աստվածուհին. մարդիկ նրան կոկայի տերևներ ու գարեջուր էին նվիրաբերում և խնդրում էին, որպեսզի գյուղատնտեսական լավ բերք ունենան,
  • Քուչամամա՝ ծովի աստվածուհի,
  • Սաչամամա՝ նշանակում է Մայր ծառ, երկգլխանի օձի տեսք ուներ,
  • Յուկամամա՝ նշանակում է Մայր ջուր. պատկերվում էր օձի տեսքով, որը ռրկիր գալով վերափոխվել էր մեծ գետի (հայտնի է նաև Իլլապա անունով):

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկ ֆերմերներ

Ինկերի կայսրությունը կիրառում էր կենտրոնական պլանավորում: Կայսրությունը առևտուր էր անում արտաքին շրջանների հետ. նրանք չունեին էական ներքին շուկայական տնտեսություն: Մինչ հյուսիսային հատվածում օգտագործվում էին բրոնզե իրեր, ենթադրաբար նահանգային մինդալա դասի կողմից[26], մեծամասնությունն ապրում էր ավանդական տնտեսությամբ, որտեղ տնային տնտեսությունները պետք է հարկեր վճարեին ինչպես բնաիրային ձևով, այնպես էլ աշխատանքով և ռազմական պարտականություններով[27]: Որոշ շրջաններում տարածված էր ապրանքափոխանակությունը[28]: Ի պատասխան, պետությունն ապահովում էր անվտանգություն, կարիքի ժամանակ սնունդ, գյուղատնտեսական ծրագրեր՝ արտադրողականությունը բարձրացնելու համար: Տնտեսությունը հիմնվում էր ուղղահայաց կղզիախմբի նյութական հիմքերի՝ ռեսուրսների օգտագործման էկոլոգիական փոխլրացման համակարգի[29] և փոխադարձ փոխանակման վրա[30][31]:

Ինկերը չունեին առևտրային դաս, նրանք առևտուր անում էին միայն արտաքին աշխարհի հետ: Ինկերի տնտեսության կարևոր յուրահատկությունը նրանց յուրօրինակ հարկային համակարգն էր. նրանք չէին վճարում հարկեր, այլ հարկային պարտավորությունները կատարում էին աշխատանքով[32]:

Կուսկոյում գիտնականների կատարած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ինկերն ունեցել են հազարամյա գյուղատնտեսական համակարգ, մասնավորապես՝ անասնաբուծություն: Կայսրությունում չեն եղել դրամական միջոցներ. ինկերի մետաղադրամը հացն էր, տնտեսության հիմքը՝ աշխատանքը: Որոշ գիտնականների կարծիքով՝ Ինկերի կայսրությունը տիպիկ սոցիալիստական պետություն էր, մյուսների կարծիքով՝ ավտորիտար միապետություն[33]:

Կառավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համոզմունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի արքան գաղափարականացված էր որպես աստվածային և հանդիսանում էր երկրի կրոնական առաջնորդը։ Վիլաք Ումուն՝ գլխավոր քուրմը, երկրորդն էր արքայից հետո։ Տեղական կրոնական ավանդույթները պահպանվում էին, իսկ որոշ դեպքերում գործում էր առանձին աստծո պաշտամունք։ Պաչակուտիից հետո ինկերի արքան Ինտիից ստացավ ծագում՝ արքայական արյան առանձնահատուկ կարևորություն, և մինչ կայսրության կործանումը քրոջ և եղբոր արյունակցական ամուսնությունը բնական երևույթ էր։ Արքան «արևի որդին էր», իսկ ժողովուրդը՝ «արևի զավակները», և արքայի ղեկավարելու ու նվաճելու առաքելությունը ստացված էր նրա սուրբ նախնուց։ Ինկերի արքան նախագահում էր նաև կարևոր տոների, հատկապես Ինտի Ռայմիի կամ «ռազմիկների արարման» ժամանակ, որին մասնակցում էին զինվորներ, իշխանավորներ, ազնվականներ, հոգևորականներ, ինչպես նաև Կուսկոյի բնակչությունը։ Այն սկսվում էր հունիսի արևադարձի օրը, տևում էր 9 օր և ավարտվում հողը հերկելու ծիսակատարությամբ։ Ավելին, Կուսկոն համարվում էր տիեզերական կենտրոն, որը չորս քառորդների աշխարհագրական կենտրոնն էր[34][35][36][37]։

Կայսրության կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի կայսրությունն իրենից ներկայացնում էր դաշնային համակարգ, որը բաղկացած էր կենտրոնական կառավարությունից՝ արքայի գլխավորությամբ, և չորս քառորդներից կամ սույուներից՝ Չինչայ Սույու (Հյուսիս Արևմուտք), Անտի Սույու (Հյուսիս Արևելք), Կունտի Սույու (Հարավ Արևմուտք) և Քուլլա Սույու (Հարավ Արևելք)։ Այս քառորդների չորս անկյունները հանդիպում էին կենտորնում՝ Կուսկոյում։ Այս սույուները հավանաբար ստեղծվել էին 1460-ական թվականներին՝ Պաչակուտիի ղեկավարման ժամանակ, մինչև կայսրության՝ ամենամեծ տարածքային սահմաններին հասնելը։ Ստեղծման ժամանակ սույուները ունեցել են հստակորեն նույն չափերը և միայն հետագայում է փոխվել նրանց համամասնությունը, երբ կայսրությունն Անդերի երկայնքով ընդլայնվեց դեպի հյուսիս և հարավ[38]։

Կուսկոն հավանաբար մարզի կառուցվածք չուներ։ Այն ավելի շատ ներկայիս դաշնային շրջանի էր նման, ինչպիսիք են Վաշինգտոնը կամ Մեխիկոն։ Քաղաքը գտնվում էր կենտրոնում և հանդիսանում էր քաղաքականության ու կրոնի անգերազանցելի կենտրոն։ Մինչ Կուսկոն ղեկավարվում էր արքայի և նրա հարազատների կողմից, յուրաքանչյուր սույու կառավարում էր մի Ապու՝ բարձրաստիճան տղամարդ։ Քանի որ ինկերը չունեն գրավոր արձանագրություններ, հնարավոր չէ հստակորեն իմանալ կայսրության մարզերի քանակը, սակայն գաղութային արձանագրություններից ենթադրելով եղել են մոտ 86 մարզեր՝ 48-ը լեռներում, 38-ը՝ ափամերձ շրջաններում[39][40][41]։

Սույուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայսրության չորս քառորդները կամ սույուները

Ամենաշատ բնակչություն ունեցող սույուն Չինչայ Սույուն էր, որն ընդգրկում էր նախկին Չիմու կայսրությունը և Անդերի հյուսիսային հատվածի մեծ մասը։ Տարածքային ամենախոշոր ընդլայնման շրջանում այն զբաղեցնում էր ներկայիս Էկվադորի և Կոլումբիայի մեծ հատված։

Ըստ տարածքի ամենամեծ սույուն Քուլլա Սույուն էր, որն իր անվանումը ստացել էր Այմարա լեզվով խոսող Քուլլա ժողովրդի պատվին։ Այն ընդգրկում էր բոլիվյան Ալտիպլանոն և հարավային Անդերի մեծ մասը՝ հասնելով մինչև Արգենտինա, իսկ դեպի հարավ՝ Կենտրոնական Չիլիի Մաուլե գետ[42]։

Մյուս քառորդը Անտի Սույուն էր, որը գտնվում էր Անդերի բարձրավանդակներում, Կուսկոյից հյուսիս-արևմուտք։ Դրա անունն ընկած է «Անդեր» անվանման հիմքում[43]։

Կունտի Սույուն ամենափոքր քառորդն էր, գտնվում էր ներկայիս Պերուի հարավային հատվածում և բարձրավանդակներով տարածվում էր դեպի Կուսկո[44]։

Օրենքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի պետությունը չուներ առանձնահատուկ դատական կամ ամրագրված օրենքներ։ Վարքագիծը կառավարվում էր ավանդույթների, սպասումների և ավանդական տեղական իշխանության կրողների ուժով։ Պետությունն ուներ իրավական ուժ, ինչպիսիք էին օրինակ տեսուչները (տոկոյրիկոք, գրական՝ «նա, ով տեսնում է ամեն ինչ»)։ Ավագ տեսուչը, ով արքայի արյունակից հարազատն էր, գործում էր պայմանական հիերարխիայից անկախ և իր կարծիքը ներկայացնում էր անմիջապես արքային[45]։

Վարչակազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրները հստաորեն չեն ներկայացնում կայսրության կառավարական համակարգը, սակայն ընդհանուր իմաստով կառուցվածքը հետևյալն էր․ կայսրության գերագույն առաջնորդը ինկերի արքան էր (Sapa Inca), նրանից հետո բարձրագույն մարմին էր հանդիսանում Վիլաք Ումուն՝ գլխավոր քուրմը կամ քրմապետը՝ Արևի գերագույն քուրմը[46]։ Այնուամենայնիվ, արքայից հետո կար նաև Ինկապ ռանտին, ով արքայի վստահված անձն ու օգնականն էր, ինչպես օրինակ վարչապետը[47]։ Կայսրության Խորհուրդը բաղկացած էր 16 ազնվականներից[48]։

Հարկահավաքման տեսանկյունից գործում էր տասնորդական համակարգ։ Հարկատու հանդիսանում էր տնային տնտեսության տղամարդը։ Նրանք միավորվում էին աշխատանքային խմբերում։ Փոքր խմբերի առաջնորդին անվանում էին կամայուք, 100-ից ավել անդամներ ունեցող խմբերի առաջնորդին՝ կուրակա[49][50][51]։

Արվեստ և տեխնոլոգիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոթողային ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի արվեստի ամենակարևոր բաղկացուցիչներից մեկը ճարտարապետությունն էր։ Ամենանշանակալի օրինակը Մաչու Պիկչուն է, որը կառուցվել է ինկ ճարտարապետների ջանքերով։ Ինկերի հիմնական կառույցները պատրաստված էին քարե կոճղերից, որոնք այնքան կատարյալ էին միմյանց միանում, որ անգամ ածելին չէր անցնում երկու քարի միջով։ Այս կառույցները գոյատևել են դարեր շարունակ՝ առանց ամրացնող որևէ միջոց կիրառելու։

Կառուցման նման մեթոդն առաջին անգամ լայնամասշտաբ կիրառություն է ստացել պուկարա ժողովրդի կողմից, ովքեր սկզբում բնակվում էին Տիտիկակա լճից հարավ, իսկ հետագայում՝ Թիաուհուանակու քաղաքում՝ ներկայիս Բոլիվիա։ Քարերը քանդակվում էին այնպես, որպեսզի միացման տեղում հստակորեն համընկնեին միմյանց․ մի քարն իջեցվում էր մյուսի վրա, ներքևում գտնվողի ավելորդ հատվածներն արագորեն հեռացվում էին, իսկ առաջացած փոշին սեղմվում էր։ Ներքևի քարերի ամուր դիրքավորումն ու գոգավորությունը դրանք անհավանական կայուն էին դարձնում՝ անգամ երկրաշարժերի և հրաբխային ակտիվության վտանգի առկայության դեպքում։

Չափման միավորներ, օրացույց, մաթեմատիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինկերի կողմից օգտագործվող չափման միավորները հիմնված էին մարդու մարմնի մասերի վրա։ Միավորները ներառում էին մատները, բթի և ցուցամատի միջև հեռավորությունը, դաստակները, արմունկները, թևերի բացվածքը։ Հեռավորության ամենահիմնական միավորը մեկ քայլն էր (ֆաթքի)։ Հաջորդ տարածված միավորը 6 000 քայլն էր (տուպու) կամ մոտավորապես 7,7 կմ։ Մեկ այլ միավոր էր վամանին՝ 30 տուպու կամ 232 կմ։ Դա շատ դեպքերում ներկայացվում էր որպես մեկ օրվա քայլքի չափ[52][53]։

Ինկերի օրացույցները սերտ կապ ունեին աստղագիտության հետ: Ինկ աստղագետները գաղափար ունեին գիշերահավասարի, արևադարձի և զենիթի, ինչպես նաև արևի սկավառակով Վեներայի անցման վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, նրանք չէին կարողանում կանխատեսել խավարումը: Ի սկզբանե ինկերի օրացույցը լուսնարևային էր՝ երկու օրացույցներն օգտագործվում էին զուգահեռաբար՝ մեկ լուսնային, մեկ արևային: Քանի որ լուսնային 12 ամիսները մեկ ամբողջական 365-օրյա արևային տարուց 11 օրով կարճ էին, օրացույցի համար պատասխանատուները ստիպված էին ճշգրտել յուրաքանչյուր ձմեռային արևադարձը: Յուրաքանչյուր լուսնային ամիս նշվում էր փառատոններով և ծեսերով[54]: Հավանաբար, շաբաթվա օրերն անվանում չունեին և խմբավորված չեին ըստ շաբաթների: Նմանապես, ամիսները խմբավորված չէին ըստ եղանակների: Օրվա ընթացքում ժամանակը չէր չափվում ժամերով կամ րոպեներով, այլ հաշվի առնեով այն հանգամանքը, թե որքան հեռու է արևը շարժվել կամ որքան է տևում որևէ աշխատանք կատարելը[55]:

Ինկերի վարչակազմի, օրացույցների և ինժեներական իմաստաբանությունը պահանջում էին թվեր: Թվային տեղեկությունները պահվում էին քույպու տողերում, ինչը մեծ քանակությամբ թվերի պահման կոմպակտ պահեստ էր[56][57]: Այս թվերը պահպանվում էին բազային տասը թվանշաններով, որոնք գործածվում էին նաև կեչուա լեզվում, ինչպես նաև ադմինիստրատիվ և ռազմական միավորներով[58]: Քույպու տողերում պահվող թվերը կարող էին հաշվարկվել յուպանաներով՝ դիրք փոփոխող մաթեմատիկական նշանակությամբ քառակուսիների ցանց, որը հնարավոր է կատարում էր հաշվիչի դեր[59]: Հաշվարկն իրականացվում էր յուպանայի բաղադրիչների միջև ժետոնների, սերմերի կամ խճաքարերի կույտերը տեղափոխելու միջոցով: Հավանական է, որ ինկերի մաթեմատիկան նվազագույնը հնարավոր էր դարձնում ամբողջ թվերի բաժանումն ամբողջ թվերի կամ կոտորակների և բազմապատկումն ամբողջ թվերով կամ կոտորակներով[60]:

Ըստ 17-րդ դարի կեսերի ճիզվիտ ժամանակագիր Բերնաբե Կոբոյի[61]՝ ինկերը նշանակում էին պաշտոնյաների, որոնք կատարում էին հաշվապահության հետ առնչվող գործառույթներ: Այդ պաշտոնյաներին անվանում էին կույպո կամայո: «Գյուղատնտեսական հաշվապահության գրքերում» պահվում էին օրացուցային մեծ նշանակություն ունեցող թվային տվյալներ, որոնք օգտագործվում էին գյուղատնտեսական նշանակությամբ[62]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 221. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  2. McEwan, Gordon F. (2010). After Collapse: The Regeneration of Complex Societies. University of Arizona Press. p. 98. ISBN 978-0816529360.
  3. The Inca։ The people and their Origins
  4. "The Inca." The National Foreign Language Center at the University of Maryland. 29 May 2007.
  5. "Inca". American Heritage Dictionary. Houghton Mifflin Company. 2009.
  6. McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 57. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  7. McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives, p. 69. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  8. Demarest, Arthur Andrew; Conrad, Geoffrey W. (1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 57–59. ISBN 0-521-31896-3.
  9. The three laws of Tawantinsuyu are still referred to in Bolivia these days as the three laws of the Qullasuyu.
  10. Weatherford, J. McIver (1988). Indian Givers: How the Indians of the Americas Transformed the World. New York: Fawcett Columbine. pp. 60–62. ISBN 0-449-90496-2.
  11. Ernesto Salazar (1977). An Indian federation in lowland Ecuador. International Work Group for Indigenous Affairs. p. 13.
  12. Starn, Degregori, Kirk (1995) The Peru Reader: History, Culture, Politics; Quote by Pedro de Cieza de Leon; Published by Duke University Press
  13. Juan de Samano (9 October 2009). "Relacion de los primeros descubrimientos de Francisco Pizarro y Diego de Almagro, 1526". A. Skromnitsky
  14. Somervill, Barbara (2005). Francisco Pizarro: Conqueror of the Incas. Compass Point Books. p. 52. ISBN 978-0-7565-1061-9
  15. McEwan 2008, էջ 79
  16. McEwan 2008, էջ 31
  17. Sanderson 1992, էջ 76
  18. McEwan 2008, էջեր 93–96.
  19. "Origins And Diversity of Quechua".
  20. "Origins And Diversity of Quechua".
  21. Urton, Gary (6 March 2009). Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77375-2.
  22. THE INCAS OF PERU
  23. Burger, Richard L.; Salazar, Lucy C. (2004). Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas. Yale University Press. ISBN 978-0-300-09763-4.
  24. Davies, Nigel (February 1981). Human sacrifice: in history and today. Morrow. pp. 261–262. ISBN 978-0-688-03755-0.
  25. Reinhard, Johan (November 1999). "A 6,700 metros niños incas sacrificados quedaron congelados en el tiempo". National Geographic, Spanish version: 36–55.
  26. Salomon, Frank (1987-01-01). "A North Andean Status Trader Complex under Inka Rule". Ethnohistory. 34 (1): 63–77. doi:10.2307/482266. JSTOR 482266.
  27. Earls, J. The Character of Inca and Andean Agriculture. P. 1-29
  28. Moseley 2001, էջ 44.
  29. Murra, John V.; Rowe, John Howland (1984-01-01). "An Interview with John V. Murra". The Hispanic American Historical Review. 64 (4): 633–653. doi:10.2307/2514748. JSTOR 2514748.
  30. Maffie, J. (5 March 2013). "Pre-Columbian Philosophies". In Nuccetelli, Susana; Schutte, Ofelia; Bueno, Otávio. A Companion to Latin American Philosophy. John Wiley & Sons. pp. 137–138. ISBN 978-1-118-61056-5.
  31. Newitz, Annalee (3 January 2012), The greatest mystery of the Inca Empire was its strange economy.
  32. Newitz, Annalee (3 January 2012), The greatest mystery of the Inca Empire was its strange economy.
  33. Newitz, Annalee (3 January 2012), The greatest mystery of the Inca Empire was its strange economy.
  34. Willey, Gordon R. (1966). An Introduction to American Archaeology: South America. Englewood Cliffs: Prentice-Hall. pp. 173–175.
  35. D'Altroy 2014, էջեր 86-89; 111; 154-155.
  36. Moseley2001, էջեր 81-85.
  37. McEwan 2008, էջեր 138-139.
  38. Rowe in Steward, Ed., էջ 262
  39. Rowe in Steward, ed., էջ 185-192
  40. D'Altroy 2014, էջեր 42-43, 86-89.
  41. McEwan 2008, էջ 113-114.
  42. Dillehay, T.; Gordon, A. "La actividad prehispánica y su influencia en la Araucanía". In Dillehay, Tom; Netherly, Patricia. La frontera del estado Inca. Editorial Abya Yala. ISBN 978-9978-04-977-8.
  43. D'Altroy 2014, էջ 87
  44. D'Altroy 2014, էջ 87-88
  45. D'Altroy 2014, էջ 235-236
  46. D'Altroy 2014, էջ 99
  47. R. T. Zuidema, Hierarchy and Space in Incaic Social Organization. Ethnohistory, Vol. 30, No. 2. (Spring, 1983), pp. 97
  48. Zuidema 1983, էջ 48
  49. Julien 1982, էջ 121-127
  50. D'Altroy 2014, էջ 233-234
  51. McEwan 2008, էջ 114-115
  52. D'Altroy 2014, էջ 246-247
  53. McEwan 2008, էջ 179-180
  54. D'Altroy 2014, էջ 150-154.
  55. McEwan 2008, էջ 185-187.
  56. Neuman, William (January 2, 2016). "Untangling an Accounting Tool and an Ancient Incan Mystery". New York Times. Retrieved January 2, 2016.
  57. McEwan 2008, էջ 183-185.
  58. D'Altroy 2014, էջ 233-234.
  59. "Inca mathematics". History.mcs.st-and.ac.uk.
  60. McEwan 2008, էջ 185.
  61. Cobo, B. (1983 [1653]). Obras del P. Bernabé Cobo. Vol. 1. Edited and preliminary study By Francisco Mateos. Biblioteca de Autores Españoles, vol. 91. Madrid: Ediciones Atlas.
  62. Sáez-Rodríguez, A. (2013). "Knot numbers used as labels for identifying subject matter of a khipu". Revista Latinoamericana de Etnomatemática. 6 (1): 4–19.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Куприенко, Сергей (2013). Источники XVI-XVII веков по истории инков: хроники, документы, письма. Kyiv: Видавець Купрієнко С.А. ISBN 978-617-7085-03-3.
  • Bengoa, José (2003). Historia de los antiguos mapuches del sur. Santiago: Catalonia. ISBN 956-8303-02-2.
  • De la Vega, Garcilaso (1961). The Incas: The Royal Commentaries of the Inca. New York: The Orion Press.
  • Hemming, John (2003). The Conquest of the Incas. Harvest Press. ISBN 0-15-602826-3.
  • MacQuarrie, Kim (2007). The Last Days of the Incas. Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-6049-7.
  • Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. Knopf. pp. 64–105. ISBN 978-0-307-27818-0.
  • McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives. New York: W. W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-33301-5.
  • Morales, Edmundo (1995). The Guinea Pig: Healing, Food, and Ritual in the Andes. University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1558-1.
  • Popenoe, Hugh; Steven R. King; Jorge Leon; Luis Sumar Kalinowski; Noel D. Vietmeyer (1989). Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation. Washington, D.C.: National Academy Press. ISBN 0-309-04264-X.
  • Sanderson, Steven E. The politics of trade in Latin American development. Stanford: Stanford University Press, 1992. ISBN 978-0-8047-2021-2.
  • Steward, ed., Julian H. (1946), The Handbook of South American Indians. No. 143, Vol. 2: The Andean Civilizations. Washington, DC: Smithsonian Institution, pp. 1935