Ուարի մշակույթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ուարի մշակույթ
[[Տիուանակու մշակույթ|]] Տիուանակու մշակույթ
[[Մոչե (քաղաքակրթություն)|]] Մոչե (քաղաքակրթություն)
[[Լիմա մշակույթ|]] Լիմա մշակույթ
[[Նասկա մշակույթ|]] Նասկա մշակույթ
500 - 1000 Ուարի մշակույթ [[Ուարի մշակույթ|]]
Պերու Պերու
Քարտեզ

Map of Wari in Peru.svg
(Ուարի քաղաքակրթության տարածվածությունը 800 թվականին)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Ուարի
Լեզու պուկինա և այլ լեզուներ
Կրոն Անդյան կրոն
- 500

Ուարի (իսպ.՝ huari), հին քաղաքակրթություն, որը զարգացել է հարավային Անդերում և ներկայիս Պերուի ափամերձ տարածքում 500-1000 թվականներին [1]:


Ուարի քաղաքը գտնվում է Այակուչո քաղաքից մոտ 11 կմ դեպի հյուսիս-արևելք: Այս քաղաքը կենտրոնն էր մի քաղաքակրթության , որը տարածվել է ներկայիս Պերուի լեռնային շրջանների և ափամերձ տարածքի մեծ մասում: Բացի Ուարիի ավերակներից, կան այլ լավ պահպանված հնագիտական վայրեր, ինչպիսին են օրինակ վերջերս հայտնաբերված Հյուսիսային Ուարիի ավերակները Չիկլայո քաղաքի մոտ: Հայտնի են նաև Պիկիլակտայի ավերակները, որոնք գտնվում են Կուսկոյից փոքր-ինչ դեպի հարավ-արևելք՝ Տիտիկակա լիճ տանող ճանապարհին:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջանում Ուարի քաղաքակրթությունը ընդլայնել է իր տարածքները՝ ընդգրկելով Պաչակամակի պատգամախոսական կենտրոնը, չնայած որ այն մեծ մասամբ մնացել է ինքնավար: Ավելի ուշ Ուարի մշակույթը տիրապետող է եղել նախկին Մոչե և Չիմու մշակույթների զբաղեցրած տարածքում: Ուարիի այսպիսի մեծ տարածքների շուրջ եղել են բազմաթիվ քննարկումներ: Շատ գիտնականներ համարում են, որ դրա պատճառը կարող էր լինել կրոնափոխությունը, ռազմական նվաճումները կամ էլ ագրարային կուլտուրայի (մասնավորապես տեռասային հողագործության) մասին գիտելիքի տարածումը:

Դարեր տևած երաշտի պատճառով Ուարի մշակույթը, սկսած 800 թվականից, աստիճանաբար անկում է ապրել: Հնագետները պնդում են, որ Ուարի քաղաքը մինչև 1000 թվականը գրեթե ամայացել էր, չնայած որ այն շարունակում էր գրավել փոքր թվով մարդկանց: Ուարիում և կառավարական այլ կենտրոններում կառույցները ունեին մուտքեր, որոնք հատուկ արգելափակված էին այնպես, կարծես Ուարի ժողովուրդը երբևէ պատրաստվում էր վերադառնալ, երբ երաշտներին փոխարինելու կգային անձրևները [2]:

Բայց մինչ այդ ժամանակը կգար, Ուարի ժողովուրդը արդեն վաղուց անհետացել էր: Հնագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ Ուարիի պետական կառուցվածքի անկման ժամանակ պատերազմների և ասպատակությունների թիվը աճել է [3]: Ուարի մշակույթի անկումից հետո սկսվել է ուշ անցումային ժամանակաշրջանը:

Կառավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուարիի վարչական կառուցվածքի մասին շատ քիչ տեղեկատվություն կա, քանի որ այս մշակույթում գրավոր արձանագրություններ չեն արվել: Սակայն, միանման կառավարական շենքերի առկայությունը, ինչպես նաև հասարակության արտահայտիչ շերտավորման մասին փաստերը վկայում են այն , որ Ուարի մշակույթում եղել է բարդ սոցիալ-քաղաքական հիերարխիա:

2013 թվականի սկզբին հայտնաբերված Էլ Կաստիլո դե Հուարմեյ արքայական դամբարանը Ուարի ժողովրդի հասարակական և քաղաքական ազդեցության մասին նոր տեղեկատվության աղբյուր է: Դամբարանում արքունի կանանց հետ թաղված են բազմաթիվ թանկարժեք իրեր, որը մատնանշում է այն փաստը, որ Ուարի մշակույթը տասնամյակներ շարունակ եղել է բավականին հարուստ և ազդեցիկ [4]:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուարիի շրջաններից շատերում կառուցված են եղել կառավարական կենտրոններ: Այդ կենտրոնների ճարտարապետությունը որոշակիորեն տարբերվում է Տիուանակուի ճարտարապետությունից, որն, ըստ գիտնականների, եղել է ֆեդերալ նահանգ: Օգտագործելով կառավարական կենտրոնները՝ Ուարի մշակույթը մեծապես ազդել է շրջակա գյուղերի վրա: Ուարի ժողովուրդը ստեղծել է տեռասային դաշտավայրեր և մեծ ներդրում է ունեցել խոշոր ճանապարհային համակարգի կառուցման գործում: Դարեր անց, երբ Ինկերը սկսել են մեծացնել իրենց կայսրությունը, նրանք գործածել են այս նորարարությունները:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Susan E. Bergh (2012)։ Wari: Lords of the Ancient Andes։ Thames & Hudson։ ISBN 978-0-500-51656-0։ Վերցված է 31 August 2013 
  2. Wright Kenneth R., McEwan Gordon Francis, Wright Ruth M. (2006)։ Tipon: Water Engineering Masterpiece of the Inca Empire։ ASCE։ էջ 27։ ISBN 9780784408513 
  3. Tung TA (2008)։ «Violence after Imperial Collapse: A Study of Cranial Trauma among Late Intermediate Period Burials from the Former Huari Capital, Ayacucho, Peru.»։ Ñawpa Pacha 
  4. «First Unlooted Royal Tomb of Its Kind Unearthed in Peru»։ Վերցված է 2013-06-30