Հեփեստոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հեփեստոս
Hephaistos Thetis at Kylix by the Foundry Painter Antikensammlung Berlin F2294.jpg
Տեսակ Օլիմպոսի աստվածներ
Դիցաբանություն հին հունական դիցաբանություն
Սեռ արական
Երևի համընկնում է Վուլկան
Հայր Զևս
Մայր Հերա
Քույր/Եղբայր Մանես
Ամուսին Աֆրոդիտե
Hephaestus Վիքիպահեստում
Vulcan (Bissen).jpg

Հեփեստոս[1] (հունարեն՝ Ἥφαιστος), կրակի ու դարբնության հին հունական աստված, Զևսի և Հերայի որդին[2][3][4], Հին Հունաստանի գլխավոր աստվածներից մեկը[5]: Ի սկզբանե Հեփեստոսը եղել է միայն կրակի աստված, սակայն արհեստների, հատկապես` դարբնության արհեստի զարգացմանը զուգընթաց նա դառնում է նաև մետաղագործության հովանավոր աստվածը: Հեփեստոսին հատկապես շատ էին մեծարում Աթենքում, որտեղ արհեստներն առավել բարձր զարգացման էին հասել:

Առասպելաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեփեստոսը լույս աշխարհ է գալիս որպես թուլակազմ ու կաղ երեխա: Պատկերվում է տգեղ, ծեր և կաղ։ Ըստ դիցաբանության Հեփեստոսի ծննդյան ժամանակ Հերան, զայրանալով մանկան տգեղությունից և թուլակազմությունից, նրան Օլիմպոսից ցած է նետել հեռավոր երկիրը[6]: Օդի մեջ երկար սուրալուց հետո տարաբախտ մանուկը ընկնում է անծայրածիր ծովի ալիքների մեջ[7], սակայն ծովային աստվածները՝ մեծն Օվկանիոսի դուստր Էվրինոմեն և ծովային պատգամախոս ծերունի Ներեոսի դուստր Թետիսը[8], խղճում են փոքրիկ Հեփեստոսին ու իրենց հետ տանում ալեհեր Օվկիանոսի ջրերի խորքերը: Այնտեղ, լազուրե անձավում, աստվածուհիները մեծացնում ու դաստիարակում են մանկանը: Հեփեստոսը դառնում է հմուտ դարբին՝ իսկական հրաշագործ իր արհեստի մեջ: Իր հզոր ձեռքերով ոսկուց ու արծաթից մշտապես զարդարանքներ է պատրաստում իր դաստիարակչուհիների՝ Էվրինոմեի ու Թետիսի համար:

Երկար ժամանակ Հեփեստոսն իր սրտում թաքցնում է իր մոր՝ Հերա աստվածուհու հանդեպ տածած ցասումը: Ի վերջո նա որոշում է վրեժխնդիր լինել մորից. արտասովոր գեղեցիկ մի ոսկեղեն բազկաթոռ է պատրաստում և ուղարկում Օլիմպոս՝ իբրև նվեր իր Հերային: Շանթարձակ Զևսի կինը սքանչանում է այս հրաշալի ընծայից: Եվ իրոք, միայն աստվածների ու մարդկանց թագուհին կարող էր բազմել այդպիսի արտասովոր գեղեցիկ բազկաթոռին: Սակայն Հեփեստոսն անակնկալ էր պատրաստել մոր համար. բազկաթոռին նստելուն պես Հերան պատվում է անքակտելի կապանքներով ու գամվում է իր տեղում[9]: Աստվածները վրա են հասնում օգնության, սակայն նրանց ջանքերն ապարդյուն են. միայն Հեփեստոսն էր ի զորու քանդել բազկաթոռի կապանքները: Հասկանալով դա՝ աստվածները Հերմեսին ուղարկում են դարբին-աստծուն բերելու: Բանբերը երկար փորձում է համոզել Հեփեստոսին, որ իր հետ Օլիմպոս գնա ու ազատի Հերային, սակայն դարբինը հստակ է իր որոշման մեջ. նա չի կարող մոռանալ այն ցավը, որ մայրը պատճառել է իրեն[10]:

Հերմեսին օգնության է գալիս Դիոնիսոսը՝ գինու և խրախճանքի աստվածը: Նա Հեփեստոսին մի գավաթ քաղցրաբույր գինի է հյուրասիրում, հետո ևս մի գավաթ, և այդպես շարունակ: Գինովցած Հեփեստոսն արդեն պատրաստ է ամեն ինչի: Գինին հաղթում է Հեփեստոսին: Հերմեսն ու Դիոնիսոսը դարբին-աստծուն նստեցնում են ավանակի վրա ու տանում Օլիմպոս[11]: Հեփեստոսի շուրջը ուրախ պար բռնած պտտվում են բաղեղով պարուրված մենասները՝ Դիոնիսոսի մշտական ուղեկիցները՝ ձեռքներին թիրսոսներ: Վերջապես զվարթ շքախումբը հասնում է Օլիմպոս: Հեփեստոսն առանց երկմտելու ազատ է արձակում մորը՝ մոռանալով ամեն տեսակ վիրավորանք. գինին բուժել էր նրա բոլոր վերքերը:

Հեփեստոսի տաճարը Աթենքում

Այս դեպքից հետո Հեփեստոսը բնակություն է հաստատում Օլիմպոսում: Նա հոյակապ շինություններ է կանգնեցնում աստվածների համար, իսկ իր համար ոսկուց, արծաթից ու բրոնզից մի պալատ է կառուցում, որտեղ երջանիկ կյանք է վարում իր գեղանի ու բարեհամբույր կնոջ՝ գեղեցկության ու նազանքի աստվածուհի Քարիսի հետ: Այս նույն պալատում է գտնվում Հեփեստոսի դարբնոցը, որտեղ նա անցկացնում է օրվա մեծ մասը: Մեջտեղում դրված է վիթխարի զնդան, անկյունում՝ բոցավառ հնոցն իր փուքսերով: Զարմանահրաշ փուքսեր են դրանք. գործի են ընկնում առանց ձեռքերի օգնության՝ ենթարկվելով միայն Հեփեստոսի խոսքին:

Հեփեստոսը Օլիմպոսում աստվածների համար թանկարժեք մետաղներից կառուցել է հոյակապ պալատներ, ամրակուռ զենքեր, ոսկե և արծաթե զարդարանքներ, թասեր ու գավաթներ, եռոտանիներ, որոնք, ասես կենդանություն առած, իրենք իրենց գլորվում են ոսկե անիվների վրա: Գործն ավարտելով, քացրաբույր ավազանում մաքրվելով քրտինքից ու մրից՝ Հեփեստոսը, կաղալով ու իր թույլ ոտքերի վրա ճոճվելով, գնում է իր հոր՝ շանթարձակ Զևսի խնջույքին մասնակցելու: Բարեհոգի Հեփեստոսը հաճախ հաշտեցնում է վեճի պատրաստվող Զևսին ու Հերային: Աստվածներն անկարող են առանց ծիծաղի նայել Հեփեստոսին, երբ նա կաղալով շրջում է խնջույքի սեղանի շուրջը և անուշաբույր նեկտար լցնում նրանց համար: Ծիծաղն աստվածներին ստիպում է մոռացության տալ վեճն ու գժտությունը:

Հռոմում Հեփեստոսին նույնացրել են կրակի աստված Վուլկանի հետ։

Բայց Հեփեստոս աստվածը կարող է նաև ահեղ լինել: Շատերն են ճաշակել նրա կրակի ուժն ու վիթխարի մուրճի հզոր հարվածները: Նա իր կրակով զսպել է անգամ Տրոյայի մոտ գտնվող Քսանթոս և Սիմոիս մոլեգնափրփուր գետերի ալիքները: Հեփեստոսն իր մուրճով ջարդուփշուր է արել նաև հզոր տիտաններին:

Մեծն Հեփեստոսը՝ աստվածների հմտագույն դարբինը, ջերմություն ու հրճվանք է սփռում շուրջբոլորը, սիրալիր է ու բարեհամբույր բոլորի նկատմամբ, բայց կարող է և խստագույն պատիժներ տալ ու զարմացնել իր դաժանությամբ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 58. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. In Homer, Odyssey viii. 312 Hephaestus addresses "Father Zeus"; cf. Homer, Iliad i. 578 (some scholars, such as Gantz, Early Greek Myth, p. 74, note that Hephaestus' reference to Zeus as 'father' here may be a general title), xiv. 338, xviii. 396, xxi. 332. See also Cicero, De Natura Deorum 3.22.
  3. Гесиод. Теогония 927—929; фр. 343 М.-У.
  4. Первый Ватиканский мифограф II 74, 1.
  5. Мифы народов мира (энциклопедия) М., 1991—92. В 2 т. Т. 1. С. 299—300, Любкер, Фридрих Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 104; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 5—6 далее.
  6. Graves, Robert (1955). The Greek Myths:1. Harmondsworth, Middlesex, England: Penguin Books. էջեր 51. http://www.amazon.com/The-Greek-Myths-Robert-Graves/dp/0736621121. 
  7. Гомер. Илиада XVIII 395; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 5.
  8. Гимны Гомера II 141.
  9. Алкей, фр. 349 Лобель-Пейдж.
  10. Kerenyi 1951:157.
  11. Павсаний. Описание Эллады I 20, 3; III 17, 3.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Лосев, Алексей Фёдорович Гефест // Мифы народов мира (энциклопедия). Т. 1. М., 1991, с. 299—300.
  • Широков О. С. ΑCMŌN // Античная культура и современная наука. М., 1985, с. 185—188.
  • Robert Bowie Johnson, Le Code du Parthénon, Jardin des Livres, Paris, 2008 978-2914569613
  • Frank Brommer, Hephaistos. Der Schmiedegott in der antiken Kunst, Éditions Philipp von Zabern, Mayence, 1978. (Գերմաներեն)
  • Marie Delcourt, Héphaïstos ou la légende du magicien, Belles Lettres, Paris, 1957 2-251-33414-9.
  • Alexandre Marcinkowski et Jérôme Wilgaux, « Automates et créatures artificielles d'Héphaïstos : entre science et fiction », dans Techniques et culture, 43-44, décembre 2004 http://www.museedufer.ch/dp/automates-et-creatures-artificielles.htm.