Մեքսիկայի պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուշադրություն․ հոդվածը կամ հոդվածի բաժինը փոխադրված է Հայկական սովետական հանրագիտարան-ից և կարող է շարադրված լինել խորհրդային գաղափարախոսության տեսանկյունից


Մեքսիկայի պատմություն, Հյուսիսային Ամերիկայի մայրցամաքի հարավում գտնվող Մեքսիկա երկրի պատմությունը հազարամյակների պատմություն ունի։ Մեքսիկայի տարածքում մարդկային բնակության հետքերը վերին քարի դարից են (20-15 հզ․ տարի Մեքսիկան թ․ ա․)[1]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագույն բնակիչները հնդկացիներն են (մայաներ, տոլտեկներ, ացտեկներ), որոնք սաեղծել են բարձր զարգացած քաղաքակրթություն։ Ամերիկան նվաճելու ընթացքում իսպանացիները 1517 թվականին հասել են ծովափնյա շրջանները, 1519 թվականին Մեքսիկայի տարածք են ներխուժել իսպանական կոնկիստադորները՝ Է․ Կորտեսի գլխավորությամբ, 1521 թվականին գրավել ացտեկների մայրաքաղաք Տենոչտիտլանը (այժմ՝ Մեխիկո), իսկ XVI դարի վերջին հիմնականում ավարտել Մեքսիկայի տարածքի նվաճումը և այն մտցրել 1535 թվականին ստեղծված Նոր Իսպանիա փոխարքայության կազմի մեջ։ Բնակչության գերակշռող մասը կազմող հնդկացիների անխնա շահագործումը, հիվանդությունները, սովը պատճառ են դարձել մեծ թվով հնդկացիների մահացության։ Աշխատուժի պակասը լրացնելու նպատակով Աֆրիկայից ներմուծվել են նեգր ստրուկներ։ Իսպանական գաղութացման շրջանում Մեքսիկայի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքին բնորոշ էր ֆեոդալական, ճորտատիրական հարաբերությունների և պարտային ստրկության զուգորդումը։ Գաղութարարների վարած տնտեսական սահմանափակման քաղաքականությունն առաջ է բերել արհեստավորների, քաղաքային չքավորության, մանր և միջին հողատերերի, կրեոլ (իսպանական գաղութաբնակների սերունդները) կալվածատերերի մի մասի, հնդկացիների դժգոհությունը, որն արտահայտվել է բազմաթիվ ապստամբություններով (մասնավորապես, 1625 թվականին, 1660 թվականին, 1761 թվականին, 1767 թվականին)։ Միաժամանակ, տնտեսության աստիճանական զարգացումը, վարձու աշխատանքի կիրառումը նպաստել են կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորմանը։

1810-1826[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեքսիկայի գաղութացման ընթացքում էթնիկական տարբեր տարրերի (եվրոպական ծագում ունեցողներ, հնդկացիներ, սևամորթներ) միաձուլումը, որը հանգեցրեց բնակչության լեզվական և կրոնական ընդհանրության, ներքին շուկայի կազմավորումը, ազգային ինքնագիտակցության արթնացումը 19-րդ դարի սկզբին նախադրյալներ են ստեղծել մեքսիկական ազգի ձևավորման համար։ Հասարակական տարբեր խավերի դժգոհությունը իսպանական գաղութային վարչակարգից 19-րդ դարի սկզբին վերածվեց ազատագրական հուժկու շարժման, որն Իսպանիայի դեմ նրա գաղութների անկախության պատերազմի բաղկացուցիչ մասն էր (տես Իսպանական գաղութների անկախության պատերազմ Ամերիկայում 1810-1826)։ 1810 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Մեքսիկայում բռնկեց ժողովրդական ապստամբություն, որը գլխավորեց Մ. Հիդալգոն։ Կրեոլ կալվածատերերի և առևտրականների, աստիճանավորների ու սպաների զգալի մասը, վախենալով շարժման հակաֆեոդալական բնույթից, անցավ գաղութարարների կողմը։ 1811 թվականի սկզբին հեղափոխական բանակը պարտվեց։ Ազատագրական պայքարը գլխավորեց Մեքսիկան Մորեչոսը, որի նախաձեռնությամբ հրավիրված (1813) Ազգային կոնգրեսն ընդունեց Իսպանիայից Մեքսիկայի անկախության հռչակագիր։ Սակայն գաղութարարները ճնշեցին ապստամբներին։ 1820-1823 թվականների հեղափոխությունն Իսպանիայում, Հարավային Ամերիկայի իսպանական գաղութներում տեղի հայրենասերների հաջողություններն առաջ բերեցին ազգային-ազատագրական պայքարի նոր վերելք Մեքսիկայում։

1821 թվականին խոշոր կալվածատերերի ու առևտրականների, բարձր հոգևորականության և զինվորական վերնախավի ներկայացուցիչ Ա․ Իտուրբիդեի բանակը գրավեց Մեխիկոն, որտեղ սեպտեմբերի 28-ին հռչակվեց Մեքսիկայի անկախությունը Իսպանիայից։ 1822 թվականի մայիսին Իտուրբիդեն իրեն հռչակեց կայսր, սակայն 1823 թվականի մարտին հանրապետական կարգի կողմնակիցները տապալեցին նրան։ 1824 թվականի հոկտեմբերին ընդունված սահմանադրությամբ Մեքսիկան հռչակվեց հանրապետություն, եկեղեցին զրկվեց ժողովրդական կրթության ասպարեզում ունեցած մենաշնորհից, վերացվեց գլխահարկը, սահմանվեց բոլոր քաղաքացիների հավասարություն օրենքի առջև և այլն։ Գաղութային ճնշումից ազատագրված Մեքսիկայում սկսեց զարգանալ տնտեսությունը։ 1820-ական թթ․ Մեքսիկան դարձավ օտարերկրյա տերությունների տնտեսական էքսպանսիայի օբյեկտ։ Տնտեսության տարբեր ոլորտներ ներթափանցեց անգլիական, հյուսիս-ամերիկյան և ֆրանսիական կապիտալը։ Իշխանության համար պայքարը տարբեր խմբավորումների միջև անկայուն էր դարձնում քաղաքական վիճակը երկրում։

Անտոնիո Լոպես դե Սանտա Աննայի ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեներալ Սանատա Աննան

1833 թվականին իշխանության գլուխ անցած Անտոնիո Լոպես դե Սանտա Անան վերացրեց 1824 թվականի սահմանադրությունը և 1834 թվականին հաստատեց դիկտատուրա։ ԱՄՆ-ն, օգտվելով երկրի ներքին անկայուն վիճակից, սկսեց Տեքսասի գաղութացումը, որը վերջնականապես զավթեց 1845 թվականին։ 1846 թվականին ԱՄՆ-ի կառավարությունը պատերազմ սանձազերծեց Մեքսիկայի դեմ (1846-1848), որի հետևանքով Մեքսիկան կորցրեց իր տարածքի բնական ռեսուրսներով հարուստ կեսից ավելին։ 1853 թվականին վերստին դիկտատուրա հաստատած Սանտա Անան ԱՄՆ-ի պահանջով 10 մլն դոլլարով նրան զիջեց ևս 120 հզ․ կմ2 տարածք։ Սանտա Անայի հակաազգային քաղաքականությունն առաջացրեց հասարակության լայն խավերի դժգոհությունը։

Ֆրանսիայի միջամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պորֆորիո Դիաս

1854 թվականին Մեքսիկայի հարավում բռնկած ապստամբությունը վերաճեց բուրժուական հեղափոխության, որի ընթացքում իշխանության գլուխ անցավ Ի․ Կոմոնֆորտի լիբերալ կառավարությունը, ընդունվեց նոր սահմանադրություն (1857)։ Սակայն 1857 թվականի վերջին խռովություն բարձրացրին կղերա-պահպանողականները և տապալեցին Ի․ Կոմոնֆորտի կառավարությունը։ Ծավալվեց քաղաքացիական պատերազմ կղերա-պահպանողականների և ժողովրդական զանգվածների աջակցությունը վայելող լիբերալների միջև, որն ավարտվեց վերջինների հաղթանակով։ Բենիտո Խուարեսի գլխավորած լիբերալների կառավարությունը հրապարակեց առաջադիմական օրենքներ։ 1861 թվականի վերջին 1862 թվականի սկզբին հետադիմությանն օգնության հասան անգլիական, ֆրանսիական և իսպանական զորքերը (տես Մեքսիկական արշավանք 1861-1867), սակայն 1867 թվականին հարկադրված հեռացան երկրից։ XIX դարի վերջին նախագահ Պորֆորիո Դիասի հաստատած կղերա-կալվածատիրական դիկտատուրան, ֆեոդալական մնացուկների պահպանումը, օտարերկրյա, հիմնականում հյուսիս-ամերհկյան, կապիտալի ներթափանցումը Մեքսիկան (որոնք արգելակում էին կապիտալիզմի զարգացումը և ազգային բուրժուազիայի ու պրոլեւռարիատի աճը) XX դարի սկզբին ստեղծեցին հեղափոխական իրադրություն։ 1910 թվականի նոյեմբերին սկսվեց բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխություն (տես Մեքսիկական հեղափոխություն 1910-1917), 1911 թվականի մայիսին տապալվեց Պորֆորիո Դիասի դիկտատուրան։ Իշխանության գլուխ անցան բուրժուազիան և լիբերալ կալվածատերերը՝ Ֆ․ Մադերոյի գլխավորությամբ։

Մեքսիկական հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1913 թվականին ԱՄՆ-ի օգնությամբ տեղի ունեցավ հեղաշրջում, հաստատվեց Ուերտայի վարչակարգը։ Երկրում սկսվեց զանգվածային շարժում՝ Ֆ․ Վիլյայի և է․ Աապատայի գլխավորությամբ։ 1914 թվականին և 1916 թվականին Մեքսիկա ներխուժեցին ԱՄՆ-ի զորքերը, սակայն ծավալված շարժումը հարկադրեց նրանց հեռանալ երկրից։ 1914 թվականի հուլիսին Ուերտայի դիկտատուրան տապալվեց։

Քաղաքացիական պատերազմ սկսվեց բուրժուա-կալվածատիրական բլոկի և հեղափոխական գյուղացիության միջև, որն ավարտվեց գյուղացիական բանակի պարտությամբ։ 1917 թվականի փետրվարի 5-ին ընդունվեց իր ժամանակի համար առաջադիմական սահմանադրություն, որը եզրափակեց 1910-1917 թվականների հեղափոխությունը։ Հեղափոխությունը թուլացրեց խոշոր կալվածատերերի և եկեղեցու դիրքերը, սահմանափակեց օտարերկրյա կապիտալի ներթափանցումը, նպաստեց կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացմանը, առաջադիմական վերափոխումների (աշխատանքային օրենսդրություն, ագրարային ռեֆորմ) անցկացմանը։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Մեքսիկայում ուժեղացավ ժողովրդական պայքարը հանուն սահմանադրությամբ նախատեսված վերափոխումների իրագործման, աճեց գյուղացիական և բանվորական շարժումը։ 1919 թվականին հիմնվեց Մեքսիկայի կոմունիստական կուսակցությունը (ՄԿԿ)։

Հետհեղափոխական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1920-ական թթ․ Մեքսիկայի կառավարղւթյունը վարում էր (թեև անհետևողական) ներքին և արտաքին առաջադիմական քաղաքականություն։ Մասնավորապես, 1924 թվականին Մեքսիկան՝ Ամերիկայի երկրներից առաջինը, դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ։ Սակայն օտարերկրյա իմպերիալիզմի աջակցությունը վայելող ուժերի ճնշման տակ 1920-ական թթ․ վերջին 1930-ական թթ․ սկզբին Մեքսիկայի կառավարությունը փոխեց իր քաղաքականությունը․ ձգձգվում էր ագրարային ոեֆորմի իրագործումը, հալածվում էին առաջադիմական կազմակերպությունները են։ 1929 թվականին արգելվեց ՄԿԿ։ 1930 թվականին Մեքսիկան խզեց դիվանագիտական հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի հետ։ Զանգվածային շարժման վերելքի պայմաններում 1934 թվականին նախագահ ընտրվեց ազգային-հեդափոխական կուսակցության (ԱՀԿ, ստեղծվել էր 1929 թվականին) արմատական թևի ներկայացուցիչ Լ․ Կարդենաս ի դել Ռիոն (1934-1940), որի կառավարությունն անցկացրեց հակաֆեոդալական և հակաիմպերիալիստական բնույթի կարևոր վերափոխումներ։ Իրականացնելով ագրարային ռեֆորմը՝ կառավարությունը գյուղացիներին բաժանեց 18 մլն հա հող՝ լուրջ հարված հասցնելով խոշոր հողատիրությանը։ Վերականգնվեցին դեմոկրատական ազատությունները, ընդհատակից դուրս եկավ ՄԿԿ։ 1936 թվականին մի շարք արհմիութենական կազմակերպություններ միավորվեցին Մեքսիկայի աշխատավորների կոնֆեդերացիայի մեջ։ Կառավարող ԱՀԿ վերակազմվեց մեքսիկական հեղափոխության կուսակցության (1946 թվականին վերանվանվեց ինստիտուցիոն-հեղափոխական կուսակցություն (ԻՀԿ))։ 1937 թվականին մասնակիորեն ազգայնացվեցին ամերիկյան և անգլիական կապիտալին պատկանող երկաթուղիները, 1938 թվականին՝ անգլիական և ամերիկյան նավթային ընկերությունների ձեռնարկությունները։ Շարժում ծավալվեց անգրագիտության վերացման համար, սկսվեց նոր դպրոցների շինարարություն և այլն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) սկզբին Մեքսիկայի կառավարությունը հայտարարեց իր չեզոքության մասին, բայց 1941 թվականի դեկտեմբերին խզեց դիվանագիտական հարաբերությունները Գերմանիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի հետ, իսկ 1942 թվականի մայիսին պատերազմ հայտարարեց նրանց։ 1942 թվականի նոյեմբերին վերականգնվեցին դիվանագիտական հարաբերությունները Մեքսիկայի և ԽՍՀՄ-ի միջև։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շարունակվեց տնտեսական վերելքը, տնտեսության մեջ լայն մուտք ուներ օտարերկրյա կապիտալը։ Նախագահ Ա․ Ռուիս Կորտինեսի կառավարությունը (1952-1958) անցկացրեց առաջադիմական միջոցառումներ, 1953 թվականին կանայք ստացան տղամարդկանց հավասար քաղ․ իրավունքներ։ Միջազգային ասպարեզում Մ․ սկսեց վարել ինքնուրույն քաղաքականություն։ 1958-ին հանդես եկավ Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության (ԱՊԿ) և ՆԱՏՕ-ի միջև կոնտակտների դեմ։ 1950-ական թթ․ վերջին 1960-ական թթ․ Մեքսիկայի կառավարող շրջանների քաղաքականությունը հակասական էր․ կառավարու¬ թյունը, դեմոկրատական ազատությունների սահմանափակման, առաջադիմական կազմակերպությունների ու գործիչների հալածանքներին զուգընթաց, իրականացրեց արդ․ ձեռնարկություններն ազգայնացնելու քաղաքականություն, հրաժարվեց աջակցել ԱՄՆ-ի և ԱՊԿ-ի հակակուբայական գործողություններին։ ԱՄՆ-ից տնտեսական կախվածությունը թուլացնելու նպատակով Մեքսիկան առևտրական սերտ կապեր հաստատեց Ֆրանսիայի, ԳՖՀ-ի և Եվրոպայի կապիտալիստական այլ պետությունների հետ։

1970 թվականին իշխանության գլուխ անցած Լ․ էչևեռիա Ալվարեսի կառավարությունը (1970-1976), ձգտելով բարելավել երկրի տնտեսական և քաղաքական դրությունը, ընդունեց ագրարային ռեֆորմի (1971), ընտրական (1972) նոր օրենքներ, ստեղծեց բանվորների համար բնակարանային շինարարության ֆոնդ, սահմանեց պետական ծառայողների 5-օրյա աշխատանքային շաբաթ։ Ընդլայնվեցին առևտրական հարաբերությունները Արևմտյան Եվրոպայի, Ճապոնիայի, լատինաամերիկյան մի շարք երկրների հետ։ Միջոցներ ձեռնարկվեցին ԽՍՀՄ-ի և սոցիալիստական մյուս երկրների հետ հարաբերությունները զարգացնելու ուղղությամբ։ 1975 թվականին Մոսկվայում համաձայնագիր կնքվեց ՏՓԽ-ի երկրների հետ Մեքսիկայի համագործակցության վերաբերյալ։ 1976 թվականի դեկտեմբերին նախագահ դարձավ Խ. Լոպես Պորտիլյոն, որի կառավարությունն ազգայնացրեց մի շարք ձեռնարկություններ, արտաքին քաղաքականության ասպարեզում նա վարում է դրական չեզոքություն, պաշտպանում պետությունների ինքնորոշման իրավունքը և ներքին գործերին չմիջամտելու սկզբունքը, հանդես է գալիս միջազգային հարցերի խաղաղ կարգավորման օգտին։ Մեքսիկան պայքարում էր լատինաամերիկյան միասնության ամրապնդման համար՝ ընդդեմ միջազգային կապիտալի էքսպանսիայի։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png