Մայաների քաղաքակրթություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ամրոց Չիչեն Իթզա
Մեզոամերիկա
Կուսանոցի քառանկյուն շինության բակը, Ուշմալում
Պյեդրաս Նեգրասի 1–ի գահը

Մայան մեզոամերիկյան քաղաքակրթություն է, որն աչքի է ընկել նախակոլումբիական ամերիկյան մայրցամաքների ամբողջությամբ մշակված լեզվական համակարգով, ինչպես նաև իր արվեստով, ճարտարապետությամբ, մաթեմատիկական և աստղագիտական համակարգերով։ Որոշ աղբյուրներում մայաները հիշատակվում են որպես ներկայիս Մեքսիկայի տարածքում բնակված հնդկացի ժողովուրդ։ Չնայած նրան, որ այս ցեղն ստեղծվել էր նախադասական ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 2000 - մ.թ. 250), նրանց շատ քաղաքներ, համաձայն մեզոամերիկյան գրականության, իրենց զարգացման գագաթնակետին են հասել Դասական ժամանակաշրջանում (մ.թ. 250 - 900 դդ) և շարունակել հետագա զարգացումը մինչև իսպանացիների հայտնվելը։ Պատմական աղբյուրների վկայությամբ՝ նրանց որոշ մասը տիրապետել է իսպաներենին։[փա՞ստ]

Մայաների քաղաքակրթությունը շատ ընդհանրություններ ունի մեզոամերիկյան քաղաքակրթյությունների հետ, քանի որ մեծ է եղել շփումն ու մշակութային ձուլումը վերջիններիս հետ։ Մայաներին բնորոշող գրավոր լեզուն, բնաբանությունն ու օրացույցը իրենց զարգացումն ապրել են ցեղի ի հայտ գալուց շատ ավելի ուշ, սակայն այս քաղաքակրթությունը նպաստել է մայաների լիարժեք զարգացմանը։ Մայաների ազդեցությունը նկատելի է Հոնդուրասից, Բելիզից և Արևմտյան Էլ Սալվադորից մինչև կենտրոնական Մեքսիկա (մայաների բնակավայրից 1000 կմ տարածության վրա)։ Իր հերթին՝ մայաների մշակույթն ու արվեստը կրել է օտար ցեղերի ազդեցությունը, հիմնականում առևտրային և մշակութային շփումների արդյունքում։

Մայաները վերապրել են դասական ժամանակաշրջանի կործանումը և Իսպանացի նվաճողների գալուստը իրենց երկիր, ինչպես նաև վերջիններիս կողմից ամերիկյան մայրցամաքների գաղութացման ժամանակաշրջանը։ Այսօր մայաներն ու իրենց հետնորդները բնակվում են իրենց պատմական բնօրրանում։ Միլիոնավոր մայաներ պահպանել են իրենց մայրենի լեզուն։[փա՞ստ]

Մեզոամերիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայաների քաղաքակրթությունը զարգացել մեզոամերիկյան մշակութային գոտում, որը ներառում է շրջանը, տարածվում է Հյուսիսային Մեքսիկայից հարավ Կենտրոնական Ամերիկա [1]։ Մեզոամերիկան եղել է վեց քաղաքակրթություններից մեկը ամբողջ աշխարհում[2]։ Մեզոամերիկական տարածքում եղել են մշակութային զարգացումներ, որոնք ընդգրկում էին համալիր հասարակություններ, Մեզոամերիկյան գյուղատնտեսություն, քաղաքներ, մոնումենտալ ճարտարապետություն[3]։ Մեզոամերիկայում չէին բավարարում քաշող անասունները, քիչ էին ընտելացված կենդանիները, տեղից տեղ տեղափոխությունները հիմնականում կատարվում էին ոտքով կամ կանոյով[4]։ Մեսոամերիկացիները տեսնում էին աշխարհը ատելությամբ լեցուն և անկանխատեսելի աստվածների կողմից կառավարվող։ Մեզոամերիկյան ռիտուալ խաղերը գնդակով լայնորեն տարածված էին[5]։ Մեզոամերիկայում խոսում էին տարբեր լեզուներով։ Լեզուների մեծ մասը առնչվում էին տարբեր լեզվաընտանիքներին։ Հիմնական լեզվաընտանիքներն էին մայաերենը, Միքսզոքուերենը, Օտոմանգուերենը, կային նաև մի քանի փոքր լեզվաընտանիքներ և մեկուսացած լեզուներ։ Մեզոամերիկյան լեզվատարածքն ունի իր առանձնահատկությունը[6]։ Մայաների տարածքը ներառում է Մեզոամերիկայի մեկ երրորդ մասը[7]։ Մայաները դինամիկ հարաբերություններ են ունեցել հարևանների մշակույթների հետ, ներառյալ Օլմեսի, Միքսթեքսի, տոլտեկներըի, ացտեկների և այլոց մշակույթները[8]։ Վաղ դասական ժամանակաշրջանի ընթացքում մայայկան քաղաքներ Տիկալը և Կամինալջույուն եղել են առանցքային օջախներ, որոնք տարածվել են մայաների սահմաններից դուրս` կենտրոնական Մեքսիկայի բարձրադիր լեռնային շրջանում [9]։ Մոտ նույն ժամանակաշրջանում մայաների ներկայությունը մեծ էր Տետիտլայում` Տեոտիուականայի տարածքում[10]։

Դարեր անց` մ.թ. 9-րդ դարում Ցացախտլայում, կենտրոնական բարձրադիր վայրերում, նկարներ են արվել մայաների ոճով[11]։ Դա կարող էր փորձ լինել կապվելու համար դեռևս հզոր մայաական տարածաշրջանի` Տեոտիուականի հետ` հետևելով Մեքսիկայի բարձր լեռնային շրջանի քաղաքական հատվածին[12] կամ փորձ անելու գտնել մայա բնակչության ծագումը[13]։ Չիչեն Իթզայի մայաների և հեռավոր տոլտեկների միջև եղել են փակ հարաբերություններ[14]։

Տարածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս (2013 թվականին) տարածքը, որտեղ զարգացել է Մայաների քաղաքակրթությունը մտնում է՝ Մեքսիկայի (Չյապասը, Կամպեչեը, Յուկատանը, Կինտանա-Ռոոն նահանգներ), Գվատեմալայի, Բելիզի, Սալվադորի, Հոնդուրասի (արևմտյան մասով) տարածքների մեջ։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայաների քաղաքակրթության բարձրագույն աստիճանը

Մայաների քաղաքակրթություբը զբաղեցնում է լայն տարածք, որը ներառում է հարավարևմտյան Մեքսիկան և Հյուսիսային Կենտրոնական Ամերիկան։ Այս տարածաշրջանը ներառում է ամբողջ Յուկատան թերակղզին, ժամանակակից Գվատեմալան և Բելիզը, նաև Հոնդուրասի և Սալվադորի արևմտյան շրջանները[15]։ Թերակղզու մեծ մասը ձևավորվել է ընդարձակ հարթավայրով` մի քանի բլուրներով կամ լեռներով և ցածր առափնյա շրջանով։ Պետեն շրջանը բարձրադիր լեռնային գոտում կազմված է խիտ անտառներից [16]։ Տասնչորս գետերի շղթան հոսում է, լցվում Պետենի ջրավազանը[17]։ Հարթավայրի հարավում բարձրանում են Գվատեմալայի բարձրադիր լեռները[18]։ Խիտ անտառները զբաղեցնում են Պետենի հյուսիսային մասը և Բելիզը, հարավային Կոմպեչե և Յուկատան պետության հարավային մասը։ Բավականաչափ հարավ բուսականությունը վերածվում է ցածր անտառի` կազմված խիտ թփերից[19]։

Սոքոնուսքոյի ափամերձ գոտին ընկած է Սիերա Մադրե դե Չիապասից դեպի հարավ[20] և բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրից և Սիերա Մադրեի ստորոտից[21]։ Մայա լեռները տարածվում են արևելքից, Չիապասից մինչև Գվատեմալա` իրենց բարձրությամբ հասնելով Սիերա դե լոս Կուչումատանեսին։ Հիմնական մինչկոլումբյան բնակավայրերը տեղակայված են ընդարձակ բարձրավանդակի հովիտներում, ինչպիսիք են Գվատեմալայի հովիտը Քուեթզալցենանգոն։ Հարավային հարթավայրերում հրաբխային կոների գոտին անցնում է Խաղաղօվկիանոսյան ափին զուգահեռ։ Հարթավայրերը տարածվում են հյուսիսից մինչև Վերափազ (Գվատեմալա) և աստիճանաբար իջնում դեպի արևելք[22]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայաների քաղաքակրթության պատմությունը բաժանվում է երեք հիմնական շրջանի` մինչդասական, դասական և հետդասական [23]։ Նրանք եղել են Արխայիկ շրջանից, որի ընթացքում առաջացել են առաջին բնակավայրերը և տեղի է ունեցել գյուղատնտեսության զարգացումը վաղ շրջանում [24]։ Ժամանակակից գիտնակաները ժամանակաշրջանների տարբերակումը կատարում են ըստ ժամանակագրության և ոչ թե ըստ մշակութային էվոլյուցիայի կամ անկման[25]։ Ժամանակաշրջանների որոշակի բաժանումը, նրանց սկիզբը և ավարտը տարբեր հեղինակների մոտ տարբեր է

Մայա ժամանակագրություն[26]
Ժամանակաշրջան Բաժին Թվականներ
Արխայիկ Ք.ա. 8000–2000[27]
Նախադասական Վաղ նախադասական Ք.ա. 2000–1000
Միջին նախադասական Ք.ա.1000–600
Ուշ միջին նախադասական Ք.ա. 600–350
Վաղ ուշ նախադասական Ք.ա. 350–1
Ուշ ուշ նախադասական Ք.ա. 1 – Ք.հ. 159
Տերմինալ հետդասական Ք.հ. 159–250
Դասական Վաղ դասական Ք.հ. 250–550
Ուշ դասական Ք.հ. 550–830
Տերմինալ դասական Ք.հ. 830–950
Հետդասական Վաղ հետդասական Ք.հ. 950–1200
Ուշ հետդասական Ք.հ.1200–1539
Հաղորդակցման ժամանակաշրջան Ք.հ. 1511–1697[28]։

Նախադասական ժամանակաշրջան (սկսած մ․թ․ա. 2000 – մ․թ․ա. 250)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլ Միրադոր
Կամինալջույու

Մայաները զարգացրել են իրենց առաջին քաղաքակրթությունը նախադասական շրջանում [29]։ Գիտնականները շարունակում են քննարկել, թե երբ է սկսվել մայաների քաղաքակրթության այս ժամանակաշրջանը։ Մայաների կողմից Կուելոն զբաղեցնելը (ժամանակակից Բելիզ) թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 2600-ով[30]։ Բնակավայրերը հիմնադրվել են մոտ մ.թ.ա. 1800 թվականին Սոկոնուսկոյում՝ Խաղաղ օվկիանոս|խաղաղօվկիանոսյան մերձափնյա շրջանում]]։ Մայաները սկսել են աճեցնել հիմնական մշակաբույսերը` եգիպտացորեն, լոբի, դդմիկ չիլիական տաքդեղ[31]։ Այս շրջանը բնորոշվում է խեցեղենի արտադրությամբ և կավե իրերի պատրաստմամբ[32]։

Միջին նախադասական ժամանակաշրջանի ընթացքում սկսում են ձևավորվել փոքր քաղաքատիպ գյուղեր[33]։ Նակբեն Գվատեմալայի Պետեն դեպարտամենտում գտնվող վաղնջական ժամանակաշրջանով փաստագրված քաղաքն է ստորին Մայայում[34], որտեղ խոշոր կառույցները թվագրվունմ են մոտ մ.թ.ա. 750 թվականով[33]։ Յուկատանի հյուսիսային ցածրադիր շրջանները մեծ չափով բնակեցվել են Միջին դասական շրջանում։ Մոտավորապես մ.թ.ա. 400-ական թվականներին Մայայի վաղ շրջանի կառավարողները կանգնեցնում էին արձանագրությունների սյուներ[35]։ Դրանով զբաղվել էին Պետենում դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ դարում[36]։ Ուշ նախադասական շրջանում խոշորագույն քաղաք Ել Միրադորը դառնում է մոտավորապես էր 16 քաոակուսի կմ[37]։ Չնայած փոքր լինելուն, Տիկալը որպես քաղաք նշվել էր մոտ մ.թ.ա. 350 թվականին[38]։

Կամինալջույի բարձրադիր շրջանը դառնում է ուշ նախադասական շրջանի հիմնական կենտրոն[39]։ Տակալիկ Աբայը և Չոկոլան եղել են երկու ամենակարևոր քաղաքները խաղաղօվկիանոսյան շրջանում[40], իսկ Կոմչենը կարևոր վայր է դարձել Հյուսիսային Յուկատանում[41]։ Ուշ նախադասական մշակութային ծաղկումը կասեցվում է մ.թ. 1-ին դարում. մայաներին պատկանող շատ քաղաքներ դատարկվում են այդ ժամանակաշրջանում։ Ճգնաժամի պատճառն անհայտ է[42]։

Դասական շրջան (մ.թ. 250–900)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստելան Կիրիգուայից, նրկայանալով որպես Կակ Չիլիվ Չան Յոփաթ[43]
Կիրիգուայի ավերակները

Դասական շրջանը նշանակալի չափով որոշակի է որպես ժամանակաշրջան, որի ընթացքում մայաները բարձրացրել են ժամանակագրական հուշարձաններ՝ օգտագործելով մեծ հաշվարկներով օրացույց։ Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվում է մեծամասշտաբ շինարարությամբ և ուրբանիզացիայով։ Մոնումենտալ արձանագրությունները և գրառումները ցուցադրում են մտավոր և գեղարվեստական զարգացում հատկապես հարավային հարթավայրային շրջաններում։ Մայաների դասական ժամանակաշրջանի քաղաքական լանշաֆտը համեմատվում է իտալական վերածննդի կամ հունական դասական շրջանի հետ, երբ քաղաք-պետությունները միավորվում են բարդ ցանցով և թշնամությամբ[44]։ Մեծ քաղաքները ունենում են 50,000-120,000 բնակչություն և կապված են փոխօգնության կենտրոններով[45]։

Վաղ կլասիկ ժամանակաշրջանում Մայա շրջանը գտնվում էր Տեոտիուական մեծ մեգապոլիսի ազդեցության ներքո (Մեխիկոյի հեռավոր հովտում)[46]։ Մ.թ. 378 թվականին Տեոտիուականը միջամտում է Տիկալի և հարակից քաղաքների կյանքին պահանջելով նոր դինաստիա հիմնադրել[47]։ Այդ միջամտությունն իրականացվում է Սիյաջ Կ'ակի ղեկավարությամբ ("Կրակի ծնունդ"), որը ժամանել է Տիկալ 378 թվականին։ Տիկալի թագավոր Չակ Թոկը մահանում է բռնարարք գործադրելով [48]։

Մի տարի անց Սիյաջ Կ'ակ'ը հետևում է, որ նոր թագավոր Յաքս Նուուն Ահին] ընտրվի թագավոր[49]։ Նոր դինաստիայի հիմնադրումը կենտրոնական շրջաններում հանգեցնում է քաղաքական նոր գերիշխանության[49]։

Տիկալը դառնում է ամենահզոր քաղաքը։ Հաջորդը Պետեն Բեսինը[50]։ Տիկալը և Կալակմուլը զարգանում են դաշնակիցների և վասալների էքստենսիվ համակարգում։ Այդ միությունում նրանք ձեռք են բերում մեծ հեղինակություն նույն ցանցի այլ անդամների հետ հարաբերություններում[51]։ Տիկալը և Գալակմուլը զբաղվում էին մանիպուլյացիայով ընդդեմ ցանցի մեջ եղած այլ երկրների։

Դասական ժամանակաշրջանի ճգնաժամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չիչեն Իցա եղել է շատ կարևոր քաղաք Հյուսիսային Մայա շրջանում

Մայաների դասական հասարակությունը հիմնված է կառավարման ծիսական սկզբունքի վրա։ Սննդամթերքի առևտրի և սպառման ոլորտը չի գտնվում կենտրոնական վերահսկողության ներքո։ Կառավարման այս համակարգը բարդ կառուցվածք ունի։ Իշխանության գործունեությունը կառավարման բնագավառում սահմանափակվում է ավանդույթներով, շինարարությամբ, ծեսերով և պատերազմական գործողություններով։ Սրվում են համակարգային խնդիրները[52]։ Դա հանգեցնում է իշխանության համակարգի փլուզմանը 9-10-րդ դարերում։ 9-րդ դարում Մայայի Հյուսիսային շրջանում Չիչեն Իցան եղել է մայաների բնակության ամենակարևոր քաղաքը։ Շրջանը ապրել է խոշոր քաղաքական ճգնաժամ, որը հատկանշվում է քաղաքներից բնակիչների հեռացմամբ, դինաստիաների դադարեցմամբ, դեպի հյուսիս գործունեության կասեցմամբ։ Ոչ մի համընդհանուր տեսություն չի բացատրում այդ ճգնաժամը։ Դրա պատճառներից էր էնդեմիկ միջամտությունը, պատերազմը, բնակչության գերբեռնվածությունը, շրջակա միջավայրի վատթարացումը[53], երաշտի հետևանքները։ Հարավային Յուկատանում և Կենտրոնական Պետենում թագավորությունները ճգնաժամ են ապրում։ Արևմտյան Պետենը և որոշ ուրիշ տարածաշրջաններ շրջադարձային կերպով փոխվում են, և արդյունքում քաղաքները դատարկվում են[54][55]։ Երկու մայրաքաղաքներն էլ և նրանց մնացած կենտրոնները մարդկանցից դատարկվում են 50-100 տարվա ընթացքում[45]։ Մեկը մյուսի հետևից քաղաքները դադարեցնում են հուշարձաններ կանգնեցնելը։ Վերջին թվագրված գրառումը արձանագրվել է Տոնինայում 909 թվականին։ Արձանագրության սյուները այլևս չեն կանգնեցվում, և գաղթականները շարժվում են դեպի լքված պալատները[56]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Sharer and Traxler 2006, p. 28.
  2. Rosenwig 2010, p. 3.
  3. Sharer and Traxler 2006, pp. 28–29.
  4. Adams 2005, p. 18.
  5. Adams 2005, p. 19.
  6. Witschey and Brown 2012, pp. 183–84.
  7. Foster 2002, p. 5.
  8. Sharer and Traxler 2006, p. 29. Foster 2002, p. 5.
  9. Marcus 2004b, pp. 342.
  10. Taube 2004, p. 273.
  11. McVicker 1985, p. 82.
  12. Brittenham 2009, p. 140.
  13. Berlo 1989, p. 30.
  14. Kristan-Graham and Kowalski 2007, pp. 13–14.
  15. Thompson 1966, p. 25.
  16. Lovell 2005, p. 17.
  17. Sharer and Traxler 2006, pp. 46–47.
  18. Rice and Rice 2009, p. 5.
  19. Quezada 2011, p. 17.
  20. Lovell 2000, p. 400.
  21. Viqueira 2004, p. 21.
  22. Sharer and Traxler 2006, pp. 34–36.
  23. Estrada-Belli 2011, pp. 1, 3.
  24. Sharer and Traxler 2006, p. 98. Estrada-Belli 2011, p. 38.
  25. Estrada-Belli 2011, p. 1.
  26. Estrada-Belli 2011, p. 3.
  27. Sharer and Traxler 2006, p. 98.
  28. Masson 2012, p. 18238. Pugh and Cecil 2012, p. 315.
  29. Estrada-Belli 2011, p. 28.
  30. Hammond et al. 1976, pp. 579–81.
  31. Drew 1999, p. 6.
  32. Coe 1999, p. 47.
  33. 33,0 33,1 Olmedo Vera 1997, p. 26.
  34. Sharer and Traxler 2006, p. 214.
  35. Sharer and Traxler 2006, pp. 182, 197.
  36. Saturno, Stuart and Beltrán 2006, pp. 1281–83.
  37. Olmedo Vera 1997, p. 28.
  38. Martin and Grube 2000, pp. 25–26.
  39. Love 2007, pp. 293, 297. Popenoe de Hatch and Schieber de Lavarreda 2001, p. 991.
  40. Sharer and Traxler 2006, p. 236.
  41. Sharer and Traxler 2006, p. 275.
  42. Martin and Grube 2000, p. 8.
  43. Schele and Mathews 1999, pp. 179, 182–83.
  44. Martin and Grube 2000, p. 21.
  45. 45,0 45,1 Masson 2012, p. 18237.
  46. Martin and Grube 2000, p. 9.
  47. Demarest 2004, p. 218. Estrada-Belli 2011, pp. 123–26.
  48. Sharer and Traxler 2006, p. 322. Martin and Grube 2000, p. 29.
  49. 49,0 49,1 Sharer and Traxler 2006, p. 324.
  50. Olmedo Vera 1997, p.36.
  51. Foster 2002, p. 133.
  52. Demarest 2004, p. 246.
  53. Coe 1999, pp. 151–55.
  54. Demarest 2004, p. 248.
  55. Martin and Grube 2000, p. 226.
  56. Foster 2002, p. 60.