Նիկոլա Տեսլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Նիկոլա Տեսլա
НиколаТесла
Tesla circa 1890.jpeg
Ծնվել է հուլիսի 10, 1856({{padleft:1856|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[1]
Սմիլյան[2]
Մահացել է հունվարի 7, 1943({{padleft:1943|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:7|2|0}})[2][1] (86 տարեկանում)
Նյու Յորք շրջան
բնական պատճառով[3]
Քաղաքացիություն Flag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիական կայսրություն
Ավստրո-Հունգարիա
ԱՄՆ
Ազգություն սերբ[4][5][6]
Մասնագիտություն գյուտարար, ֆիզիկոս, էլեկտրիկ-ինժեներ, ճարտարագետ և ճարտարագետ-մեխանիկ
Հաստատություն(ներ) Tesla Electric Light & Manufacturing և Westinghouse Electric
Գործունեության ոլորտ էլեկտրատեխնիկա
Անդամակցություն Սերբական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա և Էլեկտրական և Էլեկտրոնիկական ճարտարագետների ինստիտուտ
Ալմա մատեր Կառլովացի գիմնազիա և Գրացի տեխնոլոգիայի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին սերբերեն[7]
Պարգևներ Սպիտակ արծվի շքանշանի Մեծ խաչ, Էդիսոնի մեդալ կամ Էլիոտ Կրեսոնի մեդալ
Քույր(եր) Մարիցա Կոսանովիչ
Հայր Միլուտին Տեսլա
Մայր Դուկա Տեսլա
Ստորագրություն
TeslaSignature.svg
Nikola Tesla Վիքիպահեստում

Նիկոլա Տեսլա (սերբ.՝ Никола Тесла) (10 հուլիսի 1856, Սմիլյանի, Ավստրո-Հունգարիա, ներկայում՝ Խորվաթիայում - 7 հունվարի 1943, Նյու-Յորք, ԱՄՆ), ազգությամբ սերբ ճարտարագետ, ֆիզիկոս, ինչպես նաև գյուտարար՝ էլեկտրատեխնիկայի և ռադիոտեխնիկայի բնագավառում։ Ծնվել և մեծացել է Ավստրո-Հունգարիայում, ապրել և աշխատել է հիմնականում Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում։ 1891 թվականին ստացել է ամերիկյան քաղաքացիություն։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսլայի ընտանիքն ապրում էր Սմիլյան գյուղում՝ Գոսպիչ քաղաքից 6կմ հեռու: Հայրը՝ Միլուտին Տեսլան (1819-1879), սերբական ուղղափառ եկեղեցու քահանա էր, մայրը՝ Գեորգինա Տեսլան (1822-1892), եղել է քահանայի դուստր: 1856 թվականին ընտանիքում լույս աշխարհ է գալիս չորրորդ երեխան՝ Նիկոլան: Ընտանիքում ընդհանրապես եղել են հինգ երեխաներ՝ երեք աղջիկ, Նիկոլան և նրա ավագ եղբայր Դանեն, որը, ձիուց ընկնելով, մահացել է, երբ Նիկոլան հինգ տարեկան էր: Տարրական դպրոցի առաջին դասարանը Նիկոլան ավարտում է Սմիլյանում: 1862 թվականին` Դանեի մահից որոշ ժամանակ անց, Նիկոլայի հոր աստիճանի բարձրացման արդյունքում ընտանիքը տեղափոխվում է Գոսպիչ, որտեղ էլ տղան ավարտում է տարրական դպրոցի մնացած երեք դասարանները, ապա ռեալական գիմնազիան: 1870 թվականի աշնանը Նիկոլան ընդունվում է Կարլովացի բարձրագույն ռեալական ուսումնարան:

1873 թվականի հուլիսին Նիկոլա Տեսլան, ստանալով ավարտական վկայականը, վերադառնում է ընտանիքի մոտ` Գոսպիչ` հակառակ հոր կամքի. հայրենի քաղաքում խոլերայի համաճարակ էր: Ապագա գիտնականը իսկույն վարակվում է խոլերայով: Ապաքինվելուց հետո նրան պետք է երեք տարով զորակոչեին ավստրո-հունգարական բանակ: Նրա առողջական վիճակը անբավարար համարելով` հարազատները Տեսլային թաքցնում են սարերում, որտեղից նա հետ է վերադառնում միայն 1875 թվականին:

Նույն թվականին Տեսլան ընդունվում է Գրացի տեխնիկական բարձրագույն ուսումնարան (այժմ` Գրացի տեխնիկական համալսարան), որտեղ ուսումնասիրում է էլեկտրոտեխնիկա: Դասընթացի ժամանակ հետևելով Գրամմի մեքենայի աշխատանքին` Տեսլան հանգում է այն մտքին, որ հաստատուն հոսանքով աշխատող մեքենաները թերի են: Նրա այս միտքը խիստ քննադատության է արժանանում դասախոսների կողմից. պրոֆեսոր Յակով Պեշլը դասախոսություն է կարդում ողջ լսարանի առաջ` անհնարին համարելով փոփոխական հոսանքի կիրառումը էլեկտրական շարժիչներում:

Երրորդ կուրսում Տեսլան տարվում է խաղամոլությամբ` թղթախաղում տանուլ տալով մեծ գումար: Հետագայում նա խոստովանել է, որ իրեն առաջ էր մղում ոչ միայն խաղալու ցանկությունը, այլև նշված նպատակին հասնելու ձախողումը: Գումար շահելու դեպքում Տեսլան ողջ գումարը բաժանում էր տանուլ տվածներին: Վերջապես նա այնպիսի խոշոր գումար է կորցնոմ, որ մայրը ստիպված պարտք է վերցնում ազգականուհուց: Դրանից հետո Նիկոլան այլևս չի խաղում:

1879 թվականի ապրիլի 17-ին (29) մահանում է Նիկոլայի հայրը: Տեսլան սկսում է դասավանդել Գոսպիչի ռեալական գիմնազիայում, որտեղ ժամանակին սովորել էր: Ընտանիքը հազիվ էր հոգում հոգսերը. միայն Տեսլայի երկու քեռիների` Պյոտր և Պավել Մանդիչների շնորհիվ` 1880 թվականի հունվարին երիտասարդ Տեսլան տեղափոխվոմ է Պրահա, որտեղ ընդունվում է Պրահայի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ:

Ավստրո-Հունգարիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչ 1882 թվականը Տեսլան ինժեներ-էլեկտրիկ էր Բուդապեշտի հեռագրական ընկերությունում, որը զբաղվում էր հեռախոսի գծերի անցկացումով և կենտրոնական հեռախոսակայանի կառուցմամբ: 1882 թվականի փետրվարին Տեսլան մտածում էր, թե ինչպես կարելի է էլեկտրական շարժիչում օգտագործել այն երևույթը, որ հետագայում կոչվեց մագնիսական պտտվող դաշտ: Ընկերությունում աշխատելը Տեսլային հնարավորություն չէր տալիս իրագործելու փոփոխական հսանքով էլեկտրական շարժիչ ստեղծելու գաղափարը: 1882 թվականի վերջին Տեսլան Փարիզում աշխատանքի է անցնում Էդիսոնի ընկերությունում (Continental Edison Company): Ընկերության կարևոր աշխատանքներից մեկն էր Ստրասբուրգի երկաթուղային կայարանի համար էլեկտրակայան կառուցելը: 1883 թվականի սկզբին ընկերությունը գործուղում է Տեսլային Ստրասբուրգ` լուծելու աշխատանքային մի շարք խնդիրներ: Ազատ ժամանակ Տեսլան զբաղվում էր էլեկտրական ասինխրոն շարժիչի մոդել ստեղծելու փորձերով: 1883 թվականին նա իր աշխատանքը ներկայացրեց Ստրասբուրգի քաղաքապետարանին:

1884 թվականի գարնանը երկաթուղային կայարանի աշխատանքներն ավարտվեցին, և Տեսլան վերադարձավ Փարիզ` ընկերությունից ակնկալելով 25.000 դոլար պարգևատրում: Շուտով, հասկանալով, որ այդպիսի գումար իրեն չեն տա, նա վիրավորված դուրս է գալիս աշխատանքից:

ԱՄՆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիսոնի մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1884 թվականի հուլիսի 6-ին Տեսլան տեղափոխվեց Նյու Յորք: Նա աշխատանքի ընդունվեց Թոմաս Էդիսոնի ընկերությունում (Edison Machine Works) էլեկտրական շարժիչների և հաստատուն հոսանքով գեներատորների վերանորոգման ինժեների հաստիքով:

Էդիսոնը բավական սառնությամբ էր ընդունում Տեսլայի գաղափարները և բացահայտ արտահայտում էր իր բացասական կարծիքը: 1885 թվականի գարնանը Էդիսոնը Տեսլային խոստանում է 50.000 դոլար (այն ժամանակ դա համարժեք էր այժմյան 1 միլիոն դոլարի), եթե նա կարողանա բարելավել հաստատուն հոսանքով աշխատող էլեկտրական մեքենաները, որ հայտնագործել էր Էդիսոնը: Նիկոլան անցնոմ է գործի. շուտով նա ներկայացնում է Էդիսոնի մեքենաների 24 տարատեսակ` բավական կատարելագործված: Գովաբանելով դրանք` Էդիսոնը Տեսլայի` պարգևատրման մասին հարցին պատասխանում է, որ ներգաղթածը վատ է հասկանում ամերիկյան հումորը: Հիասթափված Տեսլան ազատվում է աշխատանքից:

Նյու Յորքի լաբորատորիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիսոնի ընկերությունում ընդամենը մեկ տարի աշխատելով` Տեսլան հռչակ է ձեռք բերում գործարար աշխարհում: Իմանալով աշխատանքից ազատման մասին` էլեկտրատեխնիկների մի խումբ Տեսլային առաջարկում է հիմնել սեփական ընկերություն` կապված էլեկտրական լուսավորման հետ: Տեսլայի` փոփոխական հոսանք օգտագործելու գաղափարը նրանց չէր ոգևորում. նրանք սահմանափակվում են միայն փողոցային լուսավորության համար նախատեսված էլեկտրական աղեղով լամպերի մշակմամբ: Մեկ տարի անց ծրագիրը պատրաստ էր: Գումարի փոխարեն` գործարարները գյուտարարին առաջարկում են բաժնետոմսերի մի մասը այն ընկերության, որ պիտի զբաղվեր լամպերի իրացմամբ: Այս առաջարկը գյուտարարին չի հրապուրում, ընկերությունն էլ իր հերթին փորձում է ազատվել Տեսլայից` զրպարտելով ու վատաբանելով նրան:

1886 թվականի աշնանից մինչ հաջորդ գարուն գյուտարարը ստիպված էր կատարել տարբեր աշխատանքներ: Նա փորում էր առուներ, «քնում էր, որտեղ պատահի, ուտում էր, ինչ որ գտնի»: Այս ընթացքում նա մտերմանում է ինժեներ Բրաունին, որը կարողանում է համոզել մի քանի ծանոթների, որ ֆինանսական օգնություն տրամադրեն Տեսլային: 1887 թվականի ապրիլին այդ գումարներով հիմնադրված «Տեսլա արթ լայթ քոմփանի» (Tesla Art Light Company) ընկերությունը սկսում է նոր լամպերը օգտագործել փողոցային լուսավորության մեջ: Շուտով ընկերության հեռանկարային լինելը ապացուցվում է պատվերների մեծ քանակով: Սակայն Տեսլայի համար ընկերության դրամական եկամուտները միայն միջոց էին ցանկալի նպատակին հասնելու համար:

Շուտով Տեսլան Նյու Յորքի Հինգերորդ պողոտայում (անգլ.՝ Fifth Avenue) գրասենյակի համար տուն է վարձում ոչ հեռու այն շենքից, ուր Էդիսոնի հանրահայտ ընկերությունն էր: Երկու ընկերությունների միջև անհաշտ պայքար է սկսվում, որ ԱՄՆ-ում հայտնի է «հոսանքների պատերազմ» (War of Currents) անունով:

1888 թվականի հուլիսին ամերիկյան նշանավոր գործարար Ջորջ Վեսթինգհաուսը Տեսլայից գնում է մոտ 40 արտոնագիր` յուրաքանչյուրի համար վճարելով միջինը 25.000 դոլար: Գործարարը խորհրդատուի պաշտոնով հրավիրում է Տեսլային Պիտսբուրգի իր գործարան, որտեղ մշակվում էին փոփոխական հոսանքով աշխատող մեքենաների նմուշներ: Աշխատանքը, սակայն, գյուտարարին չի բավարարում, խանգարում է նոր գաղափարներով զբաղվելուն: Չնայած Վեսթինգհաուսի հորդորներին` մեկ տարի անց Տեսլան վերադառնում է Նյու Յորքի իր լաբորատորիա:

Վերադարձից փոքր-ինչ անց Տեսլան մեկնում է Եվրոպա, որտեղ լինում է Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդեսում (1889), այցելում է մորը և քրոջը:

1888-1895 թվականներին Տեսլան իր լաբորատորիայում զբաղվում էր բարձր հաճախականության մագնիսական դաշտերի հետազոտմամբ: Այս տարիները շատ բեղմնավոր էին. նա ստանում է մի շարք հայտնագործությունների արտոնագրեր: Տեսլան իր աշխատանքների մասին դասախոսություն կարդալու հրավեր է ստանում ամերիկյան ինստիտուտից (American Institute of Electrical Engineers): 1892 թվականի մայիսի 20-ին գիտնականը դասախոսություն է կարդում, որն արժանանում է մեծ հաջողության:

1895 թվականի մարտի 13-ին Հինգերորդ պողոտայի իր լաբորատորիայում հրդեհ է բռնկվում: Շենքն ամբողջությամբ այրվում է, ոչնչանում են գյուտարարի վերջին հայտնագործությունները` մեխանիկական օսցիլյատորը, էլեկտրական լուսավորության նոր լամպերի ստենդը, անլար հեռահաղորդակցման սարքավորման մանրակերտը, էլեկտրականության բնույթն ուսումնասիրող սարքը: Սակայն Տեսլան հայտարարում է, որ հիշողությամբ կարող է վերականգնել իր բոլոր հայտնագործությունները:

Տուժած գյուտարարին ֆինանսապես օգնում է «Նիագարայի ջրվեժների ընկերությունը»: Էդվարդ Ադամսի շնորհիվ` Տեսլան 100.000 դոլարով կահավորում է նոր լաբորատորիա: Արդեն աշնանը հետազոտոթյունները սկսվում են նոր հասցեում` Հաուսթոն փողոց 46: 1896 թվականին Տեսլան հաջողության է հասնում ռադիոազդակը հեռավոր տարածություն հաղորդելու ոլորտում. այն հաղորդվում էր 30 մղոն (48կմ) տարածությունից:

Գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նիկոլա Տեսլան հռչակվել է էլեկտրականության ու մագնիսականության հատկությունների ուսումնասիրության բնագավառում իր հեղափոխական ներդրման շնորհիվ։ Տեսլայի տեսական աշխատություններն ու արտոնագրերը ձևավորել են փոփոխական հոսանքով աշխատող ժամանակակից սարքերի և բազմաֆազային համակարգերի և էլեկտրաշարժիչների նախագծման հիմքը, որոնց շնորհիվ իրագործվեց արդյունաբերական հեղափոխության երկրորդ փուլը։ Նա հայտնի էր որպես «եթերի» տեսության կողմնակից։ Ռադիոյի ցուցադրության և «Հոսանքների պատերազմներում» հաղթանակից հետո, Տեսլան ամենուրեք ճանաչվեց որպես կարկառուն էլեկտրաճարտարագետ։ Տեսլայի վաղ աշխատությունները ճանապարհ են հարթել արդի էլեկրատեխնիկայի զարգացման համար։ Նրա վաղ շրջանի հայտնագործությունները նորարարական նշանակություն ունեին։

Տեսլայի ժամանակակից կենսագիրները նրան համարում են «20-րդ դարը ստեղծած մարդ» և «ժամանակակից էլեկտրականության «սուրբ պաշտպան»»։ ‌[փա՞ստ] ԱՄՆ-ում Տեսլան իր հռչակով կարող էր մրցել ցանկացած գյուտարարի կամ պատմաբանի հետ։ Տեսլայի անունով է կոչվել մագնիսական հոսքի խտության (մագնիսական ինդուկցիայի) միավորը։ Պարգևատրվել է Է. Կրեսսոնի, Ջ. Սքոթթի, Թ. Էդիսոնի շքանշաններով։ ‌[փա՞ստ]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]