Հայ-ռուսական հարաբերություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-ռուսական հարաբերություններ
Հայաստան և Ռուսաստան

Հայաստան

Ռուսաստան
Հայաստանի և Ռուսաստանի դրոշները Գյումրիում

Հայ-ռուսական հարաբերություններ (ռուս.՝ Российско-армянские отношения, անգլ.՝ Armenia–Russia relations), Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև երկկողմ հարաբերություններ։ Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի ապրիլի 3-ին։ 19-րդ դարից Ռուսաստանը Հարավային Կովկասում խոշոր խաղացող է եղել։ Երկու երկրների հարաբերությունները ծագում են ռուս-պարսկական պատերազմից, որի արդյունքում Արևելյան Հայաստանը մտել է Ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ 1804 թվականին սկսվել է ռուս-պարսկական պատերազմը, որի արդյունքում 1813 թվականին Գյուլիստան գյուղում կնքվել է խաղաղության համանուն պայմանագիր, որով Ռուսաստանին են անցել Արևելյան Հայաստանի մի շարք շրջաններ[1]։ Այդպիսով Ռուսական կայսրությունը իր պաշտպանության տակ վերցրեց Շիրակը, Լոռին, Շամշադինը և Զանգեզուրը։ 1827 թվականի հոկտեմբերին ռուսական զորքերը գեներալ Իվան Պասկևիչի գլխավորությամբ գրավեցին Երևանի բերդը[2], որը Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում համարվում էր պարսկական հզորության առավել նշանակալի խորհրդանիշը։ 1826-1828 թ․թ․ռուս-պարսկական պատերազմի արդյունքում կնքվել է Թուրքմենչայի պայմանագիրը, որի համաձայն Արևելյան Հայաստանը ամբողջությամբ մտել է Ռուսաստանի կազմի մեջ[3]։ Բացի այդ Ռուսաստանը դարձել է քրիստոնյա ժողովուրդների, այդ թվում նաև Օսմանյան կայսրությունում հայերի անվտանգության երաշխավորը։ Այսպես, հայերի նկատմամբ Օսմանյան կայսրությունում Աբդուլ Համիդ II–ի կառավարման ժամանակ 1876 թվականից սկսված բռնապետական քաղաքականությունը դարձավ 1877-1878 թ․թ․ ռուս-թուրքական պատերազմի առիթներից մեկը։ Թուրքերի պարտությամբ ավարտված պատերազմի արդյունքները հանգեցրին Հայկական հարցի միջազգային իրավական ճանաչմանը որպես Մեծ Արևելյան հարցի մաս, դա ամրագրվեց Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերում[4]։ Բացի այդ, Ռուսական կայսրությունը առաջիններից մեկը ընդունեց հայերի ցեղասպանությունը։ 1915 թվականի մայիսի 24-ի Ռուսաստանի նախաձեռնած համատեղ դեկլարացիայով դաշնակից երկրները (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա և Ռուսաստան) պատմության մեջ առաջին անգամ քրդերի և թուրքերի կողմից հայերի մասայական սպանությունները ճանաչեցին որպես մարդկայնության դեմ հանցագործություն[5]։

Երկու երկրների միջև սերտ դաշնակցային հարաբերություններ են, ինչը մեծամասամբ պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ Ռուսաստանում հայկական սփյուռքի խոշորագույն համայնք կա։ Համաձայն 2010 թվականի համառուսաստանյան մարդահամարի տվյալների Ռուսաստանում 2010 թվականի դրությամբ ապրում էր 1,1 միլիոն հայ[6]։ Այժմ ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն Ռուսաստանում ապրում է 2,5-3 միլիոն հայ, հայերով առավել խիտ բնակեցված շրջաններ են հանդիսանում ՌԴ Մոսկվա քաղաքը և Մոսկվայի մարզը, Ռոստովի մարզը, Կրասնոդարի և Ստավրոպոլի երկրամասերը[7]։ 2000 թվականի հունիսի 16-ին ստեղծվել է Ռուսաստանի հայերի միությունը[8], որի հիմնական նպատակը Ռուսաստանի հայերի համախմբումն ու նրանց կազմակերպված գործունեության ապահովումն է։ Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո Ալեքսեյ II Պատրիարքը այդ առիթով հայտարարել է․ «Համոզված եմ, որ Ձեր կողմից ստեղծված համահայկական կազմակերպությունը կնպաստի մեր ժողովուրդների միջև ավանդական բարեկամության ամրապնդմանը, խաղաղության և համաձայնության պահպանմանը մեր բազմազգ և բազմակրոն Հայրենիքում»[8]։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանը դարձավ Ռուսաստանի, Բելոռուսի և Ուկրաինայի ստեղծած միջազգային կազմակերպության՝ Անկախ Պետությունների Համագործակցության անդամ։ ԱՊՀ անդամ երկրների միջև փոխգործակցությունը իրականացվում է ինքնիրավ հավասարության սկզբունքներով։ Հայաստանը և Ռուսաստանը հանդիսանում են տարածաշրջանային միասնական ռազմական կառույցի՝ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության անդամներ։ Հայաստանի ազգային անվտանգության 2020 թվականի Ռազմավարության մեջ ընդգծվում է, որ ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում Հայաստանը ակտիվորեն մասնակցում է անդամ պետությունների փոխադարձ շահերի արդյունավետ պաշտպանության ինստիտուցիոնալ զարգացման համատեղ նախաձեռնություններին և կշարունակի աշխատել այն բանի վրա, որ ՀԱՊԿ անդամ երկրները կատարեն իրենց դաշնակցային պարտականությունները միմյանց նկատմամբ և բարձրացնեն կազմակերպության արդյունավետությունը[9]։

ՌԴ–ի և Հայաստանի առևտրատնտեսական հարաբերությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանը սերտ առևտրատնտեսական կապեր ունի Ռուսաստանի հետ, ընդ որում երկու երկրների փոխգործակցության ծավալները անընդհատ աճում են։ Այսպես, 2022 թվականի առաջին 6 ամիսների ընթացքում անցյալ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ Հայաստանի և Ռուսաստանի փոխադարձ ապրանքաշրջանառությունը աճել է 42%-ով և հասել 1,6 մլրդ $-ի[10]։ Ընդ որում 2022 թվականի ինը ամիսների ընթացքում Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը հասել է 3,2 մլրդ $-ի, այդպիսով գերազանցելով ամբողջ 2021 թվականի ցուցանիշները[11]։ 2016 թվականից մինչև 2021 թվականը Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը աճել է մոտ երկու անգամ՝ 1,35 մլրդ $-ից մինչև 2,6 մլրդ $[12]։

Ռուսաստանից զբոսաշրջիկների հոսքը էապես ազդում է Հայաստանի տնտեսության վրա։ 2022 թվականի ընթացքում ռուսական հարթակների տվյալներով ռուսների համար Հայաստանը մշտապես արտասահմանյան ուղղությունների թոփում է[13]։ 2022 թվականի 10 ամիսների ընթացքում Հայաստան է այցելել մոտ 1,4 մլն զբոսաշրջիկ, նրանց 46%-ը Ռուսաստանից են եղել[14]։ S&P Global Ratings վարկանիշային գործակալության տվյալներով 2022 թվականին հենց Ռուսաստանից միգրանտների մասայական հոսքն է դրական ազդեցություն ունեցել Հայաստանի տնտեսության վրա[15]․ Հայաստանի ՀՆԱ-ն հակառակ կանխատեսումների կազմել է 13,1 %։ Պատճառների շարքում վերլուծաբանները նշում են դրամական փոխանցումների և ներքին պահանջարկի աճը։ ՀՀ ԿԲ նախագահ Մարտին Գալստյանը Միջազգային արժույթի հիմնադրամի (ՄԱՀ) ամենամյա գիտաժողովի շրջանակներում բացատրել է Հայաստանի՝ 2022 թվականի տնտեսական աճի ցուցանիշի 1,6-ից 13%-ի վերածվելը ռուսների հոսքով[16]։ 2022 թվականի հունվարից սեպտեմբեր Հայաստան կատարված դրամական փոխանցումները աճել են 155%-ով հասնելով մինչև 1,7 մլրդ $-ի[17]։

Երկու երկրները ներդրումներ են անում միմյանց տնտեսությունների մեջ։ Այսպես, Հայ-ռուսական միջտարածաշրջանային ութերորդ համաժողովի ժամանակ ՌԴ Տնտեսական զարգացման նախարարության ներկայացուցիչը հայտնեց, որ Ռուսաստանը մոտ ժամանակներս մտադիր է Հայաստանի նախագծերում ներդնել 1 մլրդ $[18]։ 2022 թվականի դրությամբ ռուսական ներդրումների ընդհանուր չափը կազմում է 2 մլրդ $, դա հայկական տնտեսության մեջ իրականացվող արտասահմանյան ներդրումների 40%-ն է[19]։ Իրենց հերթին Հայաստանի ներդրողները 5 տարվա ընթացքում Մոսկվայի տնտեսության մեջ 242 մլն $ են ներդրել[20]։

ՌԴ մարդասիրական ծրագրերը Հայաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսաստանը Հայաստանում իրականացնում է մի շարք մարդասիրական նախագծեր։ Հայաստանը արտասահմանյան գործընկերների շարքում Մոսկվայի աջակցության մակարդակով առաջին տեղում է ՄԱԿ–ի զարգացման ծրագրի ցուցակում[21]։ Օրինակ, Ռուսաստանը ակտիվորեն մասնակցում է UNAIDS ծրագրի իրականացմանը ՄԻԱՎ-ի և ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում՝ 2022 թվականին Ռուսաստանը Հայաստանին նվիրել է ախտորոշման չորրորդ շարժական կլինիկան[22], որում անվճար կարելի է ՁԻԱՀ-ի, ինչպես նաև հեպատիտ B-ի, C-ի և այլ վարակիչ հիվանդությունների հետազոտություն անցնել։ Աշխատանքներ են իրականացվում նաև ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի ուղղությամբ՝ 2021 թվականին ՌԴ Կառավարությունը 3,2 մլն $ է հատկացրել հայ-ադրբեջանական հակամարտությունից Հայաստանի առավել տուժած շրջանների վերականգնման համար[23]։

Ռուսական խաղապահ ուժերը Արցախում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2020 թվականից Արցախի տարածքում գտնվում են Ռուսաստանի Դաշնության խաղաղապահ ուժերը՝ 1960 զինծառայող հրաձգային զենքով, 90 զրահափոխադրիչ, 380 ավտոմոբիլային և հատուկ տեխնիկա՝ համաձայն Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի ստորագրած կրակի դադարեցման մասին եռակողմ հայտարարության[24]։ Մեկ տարվա ընթացքում ռուս խաղաղապահները պայթյունավտանգ առարկաներից մաքրել են մոտ 2,3 հեկտար տարածք, ինչպես նաև 683 կմ ճանապարհ ու 2 հազար շենք՝ հայտնաբերելով և վնասազերծելով ընդհանուր առմամբ ավելի քան 26 հազար ռազմամթերք[25]։ 2022 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Վլադիվոստոկում Արևելյան տնտեսական համաժողովի ընթացքում Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց,որ Հայաստանը բարձր է գնահատում ռուս խաղաղապահների գործունեությունը[26]։ «Ուզում եմ նշել ռուսական խաղապահ ուժերի առաքելությունը Լեռնային Ղարաբաղում։ Պետք է ընդունեմ, որ դա հեշտ առաքելություն չէ և մենք դրա մասին բազմիցս ասել ենք։ Մենք շատ բարձր ենք գնահատում ռուսական խաղաղապահների գործունեությունը Լեռնային Ղարաբաղում, Լաչինի միջանցքում»,– ասաց նա։

Ռուսաստանի հակահայ գործողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1920 թվականին Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը հայտնվեց ծայրահեղ ծանր վիճակում, որը պայմանավորված էր Եղեռնի հետևանքներով, տարածաշրջանում շատ արագ փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրավիճակով[27][28] և շարունակվող հայ-թուրքական հակամարտությամբ։ Սևրի խաղաղության պայմանագիրը, ուրում հայկական Կառավարությունը տեսնում էր խնդրի լուծումը, ուժի մեջ չմտավ, քանի որ Թուրքիան հրաժարվեց այն վավերացնել[29]։

1920 թվականի գարնանից հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ուղղությունների փնտրման գործում ակտիվ մասնակցություն ունեցավ Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարությունը։ Մոսկովյան բանակցությունների ընթացքում խորհրդային կառավարությունը առաջ էր քաշում «ազգագրական սահմանի սկզբունքը, որը հիմնված էր մինչև մեծ պատերազմը գոյություն ունեցող ազգային փոխհարաբերությունների վրա»[30], և առաջարկում էր իրականացնել բնակչության փոխադարձ վերաբնակեցում երկու կողմերից միասնական ազգագրական տարածք ստեղծելու համար։ Թուրքական կողմը առաջարկը չընդունեց[31]։

1920 թվականի ապրիլին բոլշեվիկները Բաքվում խորհրդային իշխանություն հաստատեցին[32]։ Բանվորա-գյուղացիական կարմիր բանակի ստորաբաժանումները զբաղեցրին նաև Ղարաբաղի և Նախիջևանի տարածքը, Նախիջևանի հայկական բնակչությունը այդ ժամանակ փոքրամասնություն էր կազմում[33]։ Նախիջևանի նոր կազմավորված հեղափոխական կոմիտեն Հայաստանի Կառավարությանը առաջարկեց խաղաղ բանակցություններ սկսել։ Օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում[34] ՌԽՖՍՀ և Հայաստանի ներկայացուցիչները զինադադարի մասին համաձայնագիր ստորագրեցին, որի համաձայն Ղարաբաղը և Նախիջևանը ժամանակավոր մնում էին Կարմիր բանակի հսկողության տակ։

Հայ-թուրքական հակամարտության հետագա էսկալացիայի արդյունքում երկու ամսվա ընթացքում կորցնելով Հայաստանի նախապատերազմյան տարածքի երկու երրորդը՝ հայկական կառավարությունը 1920 թվականի նոյեմբերին ստիպված եղավ[35] զինադադար կնքել։ Բանակցությունների ժամանակ նորից որպես միջնորդ հանդես եկավ ՌԽՖՍՀ-ն, որը հայկական կառավարությունից պահանջեց իշխանությունը բոլշեվիկներին փոխանցել։ Արդյունքում Հայաստանում հաստատվեցին Խորհրդային կարգեր[36]։

1921 թվականի մարտի 16-ին համաձայն Մոսկվայի պայմանագրի, որը ստորագրվեց Թուրքիայի Բարձրագույն Ազգային ժողովի և ՌԽՖՍՀ բոլշեվիկների կուսակցության միջև, Նախիջևանը մտավ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմի մեջ որպես ինքնավար հանրապետություն՝ պայմանով, որ Ադրբեջանը չի զիջի պրոտեկտորատը երրորդ պետությանը[37]։

2020 թվականի դեկտեմբերի 12-ին[38] ադրբեջանական զինված ուժերի ստորաբաժանումները, կիրառելով ռազմական տեխնիկա և ծանր հրետանի, կոպիտ կերպով խախտեցին 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ի եռակողմ համաձայնագրի կրակի դադարեցման մասին պահանջները և հարձակում գործեցին Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր և Խծաբերդ գյուղերի վրա։ Օգտվելով այդ տարածաշրջանում ռուս խաղաղապահների տեղաբաշխման ձգձգվող գործընթացից[39][40]՝ ադրբեջանական զորքերը կարողացան իրենց հսկողության տակ վերցնել նշված գյուղերը, ինչպես նաև գերի վերցնել տասնյակ հայ զինծառայողների[41]։

Օպերատիվ կերպով տեղ հասած ռուս խաղաղապահների ղեկավարությունը միանգամից սկսեց բանակցային գործընթացը՝ հասնելով իրավիճակի ժամանակավոր կարգավորման[42]։ Բայց վերջնական արդյունքում բանակցությունները հաջողության չհասան և Հին Թաղեր և Խծաբերդ գյուղերը վերջնականապես անցան Ադրբեջանի հսկողության տակ[43]։

Ռուսաստանը համարվում է Հայաստանի գլխավոր ռազմավարական դաշնակիցը։ Դրա հետ մեկտեղ ռուսական սպառազինության շուկան Հայաստանի[44] հետ հավասար[45] հասանելի է նաև Ադրբեջանին[46]։ Հայկական իստեբլիշմենտը բազմիցս քննադատության է ենթարկել[47] Ռուսաստանին ադրբեջանական կողմին զենք վաճառելու համար։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Treaty of Golestān» (անգլերեն)։ Britannica։ Վերցված է 2022-11-19 
  2. «Ivan Fyodorovich Paskevich» (անգլերեն)։ Britannica։ Վերցված է 2022-11-19 
  3. «Treaty of Turkmenchay» (անգլերեն)։ Britannica։ Վերցված է 2022-11-19 
  4. «ГЕНОЦИД АРМЯН В ОСМАНСКОЙ ТУРЦИИ: ПРИЧИНЫ, ЭТАПЫ И ПОСЛЕДСТВИЯ В НАЦИОНАЛЬНОЙ И МЕЖДУНАРОДНОЙ ЖИЗНИ» (ռուսերեն)։ Վերցված է 2022-11-19 
  5. Марукян А. Ц. Значение совместной декларации держав Антанты от 24 мая 1915 года в вопросе квалификации массового истребления армян и ее воздействие на власти Османской империи. — Гуманитарные и юридические исследования, 2017. — С. 71-75.
  6. «НАЦИОНАЛЬНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ» (ռուսերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-10-24-ին։ Վերցված է 2022-11-19 
  7. «РОССИЯ» (ռուսերեն)։ ОФИС ГЛАВНОГО УПОЛНОМОЧЕННОГО ПО ДЕЛАМ ДИАСПОРЫ РА։ Վերցված է 2022-11-19 
  8. 8,0 8,1 «Первый учредительный съезд общероссийской общественной организации «СОЮЗ АРМЯН РОССИИ»» (ռուսերեն)։ Союз армян России։ Վերցված է 2022-11-19 
  9. «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ» (հայերեն)։ Վերցված է 2022-11-19 
  10. «The trade turnover between Armenia and Russia increased by 42% in the first half of this year. Nikol Pashinyan and Mikhail Mishustin meet in Kyrgyzstan» (անգլերեն)։ The Office to the Prime Minister of the Republic of Armenia։ Վերցված է 2022-11-19 
  11. «Իրավիճակը Վերին Լարսում կապ չունի աշխարհաքաղաքականության հետ. ՌԴ ներկայացուցիչ» (հայերեն)։ Aysor.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  12. «Flow of Russian investments to Armenia could comprise up to $ 5 billion: Overchuk» (անգլերեն)։ 1lurer.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  13. «ONETWOTRIP НАЗВАЛ САМЫЕ ПОПУЛЯРНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ИЮЛЯ» (ռուսերեն)։ АвиаПорт։ Վերցված է 2022-11-19 
  14. «Այս տարվա 10 ամիսներին Հայաստան է եկել 1,4 մլն զբոսաշրջիկ. Նրանց մոտ կեսը ՌԴ-ից են» (հայերեն)։ NEWS.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  15. «Some Central Asian And Caucasus Currencies Are Unexpected Emerging Market Outperformers» (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-11-19 
  16. «Head of Central Bank of Armenia explains upward revision of GDP growth forecast for 2022» (անգլերեն)։ ARKA։ Վերցված է 2022-11-19 
  17. «Приток частных трансфертов в Армению на историческом максимуме - $3.5 млрд за 9 месяцев 2022г» (ռուսերեն)։ АрмИнфо։ Վերցված է 2022-11-19 
  18. «Ռուսաստանը նախատեսում է 1 մլրդ դոլար ներդնել Հայաստանի տնտեսության մեջ» (հայերեն)։ 1lurer.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  19. «Ռուսաստանը մտադիր է հետագայում եւս ավելացնել ռուս-հայկական կոպերացիան էներգետիկ ոլորտում․ Օվերչուկ» (հայերեն)։ NEWS.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  20. «Инвестиции Армении в экономику Москвы за 5 лет составили $242 млн.» (ռուսերեն)։ ARKA։ Վերցված է 2022-11-19 
  21. «Россия стала ключевым партнером в реализации программ ООН в Армении» (ռուսերեն)։ Sputnik Армения։ Վերցված է 2022-11-19 
  22. «Ռուսաստանը Հայաստանին նվիրաբերեց չորրորդ շարժական կլինիկան» (հայերեն)։ Politik.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  23. «Russia to provide 3.2 million USD for UNDP project aimed at assisting Armenia’s most affected regions» (անգլերեն)։ Armenpress։ Վերցված է 2022-11-19 
  24. «Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հայտարարությունը» (հայերեն)։ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմ։ Վերցված է 2022-11-19 
  25. «Ռուս խաղաղապահները շուրջ 2 հեկտար հող են ականազերծել Լեռնային Ղարաբաղի Շուշիի շրջանում» (հայերեն)։ NEWS.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  26. «Հայաստանը բարձր է գնահատում ռուս խաղաղապահների գործունեությունը Լեռնային Ղարաբաղում՝ Լաչինի միջանցքում. Փաշինյանը՝ Պուտինին» (հայերեն)։ Aysor.am։ Վերցված է 2022-11-19 
  27. Квашонкин А. В. Советизация Закавказья в переписке большевистского руководства, 1920-1922 гг. // Cahiers du Monde Russe. — 1997. — С. 163-194.
  28. «First Republic of Armenia 1918-1920» (անգլերեն)։ Armenian History։ Վերցված է 2023-102-04 
  29. Michael Scharf The Letter of the Law: The Scope of the International Legal Obligation to Prosecute Human Rights Crimes. — Law and Contemporary Problems, 1998. — С. 41-61.
  30. Министерство иностранных дел СССР Документы внешней политики СССР. — М.: Госполитиздат, 1958. — Т. 2. — С. 726. — 807 с.
  31. Министерство иностранных дел СССР Документы внешней политики СССР. — М.: Госполитиздат, 1958. — Т. 2. — С. 727. — 807 с.
  32. «Russian suzerainty» (անգլերեն)։ Britannica։ Վերցված է 2023-02-04 
  33. под ред. Н. П. Стельмащука Кавказский календарь… на 1916 год. — Тифлис: Канцелярия Кавказского Наместника, 1915. — 627 с.
  34. «Անդրկովկասի անկախությունը 1918-ին՝ փրկությո՞ւն, թե` ապագա աղետների աղբյուր» (հայերեն)։ PanARMENIAN.Net։ Վերցված է 2023-02-04 
  35. Manoug Joseph Somakian Tsarist and Bolshevik policy towards the Armenian question, 1912-1920. — East Eisenhower Parkway: ProQuest LLC, 2016. — С. 350-355. — 386 с.
  36. «Sovietization of Armenia» (անգլերեն)։ Seventeen Moments in Soviet History։ Վերցված է 2023-02-04 
  37. «МОСКОВСКИЙ ДОГОВОР МЕЖДУ РОССИЕЙ И ТУРЦИЕЙ 16 марта 1921 года» (ռուսերեն)։ AMSI։ Վերցված է 2023-02-04 
  38. «Հայտարարություն» (հայերեն)։ ՀՀ Պաշտպանության նախարարություն։ Վերցված է 2023-02-04 
  39. «Бои прекратились, ситуация относительно стабильная – Пашинян» (ռուսերեն)։ Радио Азатутюн։ Վերցված է 2023-02-04 
  40. «Ադրբեջանի գործողություններն ուղղված են նաև ռուս խաղաղապահների ներկայության արժեզրկմանը. Փաշինյան» (հայերեն)։ Արմենպրես։ Վերցված է 2023-02-04 
  41. «Ապացույցները վկայում են Ադրբեջանի կողմից էթնիկ զտման մտադրության մասին. Հաագայի դատարանում ներկայացվեցին վկայություններ» (հայերեն)։ Արմենպրես։ Վերցված է 2023-02-04 
  42. «Ռուսական հրամանատարությունը վստահեցրել է, որ պայմանավորվել են վիճակը կայունացնել. Հայկ Խանումյան» (հայերեն)։ Արմենպրես։ Վերցված է 2023-02-04 
  43. «Ինչո՞ւ Հադրութի Հին Թաղերը և Խծաբերդ գյուղերն անցան թշնամուն․ Արտակ Բեգլարյանի մեկնաբանությունը» (հայերեն)։ Yerevan.Today։ Վերցված է 2023-02-04 
  44. «Ովքե՞ր են եղել Հայաստանի ու Ադրբեջանի զենքի գլխավոր մատակարարները 2011-2020 թթ.» (հայերեն)։ Hetq։ Վերցված է 2023-02-04 
  45. «Հայ-ռուսական ռազմաքաղաքական և ռազմատեխնիկական հարաբերությունները այսօր ամենաբարձր մակարդակի վրա են. Արամ Սաֆարյան» (հայերեն)։ Արմենպրես։ Վերցված է 2023-02-04 
  46. «Բաքուն հայտարարել Է, որ պատրաստ Է ռուսական նոր զենք գնել» (հայերեն)։ Արմենպրես։ Վերցված է 2023-02-04 
  47. «Նախկին նախարար. Ռուսական զենքի վաճառքը Ադրբեջանին անխուսափելի իրողություն է» (հայերեն)։ Ազատություն Ռադիոկայան։ Վերցված է 2023-02-04