Գիսաստղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Գիսաստղ կամ գիսավոր (միջազգային comet բառը ծագել է հունարեն՝ κομήτης, komḗtēs — մազավոր բառից), փոքր երկնային մարմին, որը ունի մշուշոտ տեսք, սովորաբար պտտվում է Արեգակի շուջ շատ ձգված ուղեծրով։ Արեգակին մոտենալու հետ զուգընթաց գիսաստղի շուրջ առաջանում է վարս (ժամանակավոր մթնոլորտ) և որոշ դեպքերում գազից և փոշուց կազմված պոչ։ Այս երկու երևույթները առաջանում են արեգակի ճառագայթման և արեգակնային քամու գիսաստղի միջուկի հետ փոխազդեցության արդյունքում։ Գիսաստղերը մարդկությանը հայտնի են անհիշելի ժամանակներից։

Տիեզերքի խորքից ժամանող գիսաստղերը, երևում են որպես մշուշոտ մարմիններ, որոնց հետևից ձգվում է պոչ, որը երբեմն հասնում է մի քանի միլիոն կիլոմետրի։ Գիսաստղի միջուկը իրենից ներկայացնում է պինդ մասնիկներից և սառույցից կազմված մարմին, այն շրջապատված է մշուշոտ ծածկույթուվ, որը կոչվում է վարս։ Մի քանի կիլոմետր տրամագծով միջուկը կարող է ունենալ շուրջ 80 հազար կմ տրամագծով վարս։ Արեգակնային լույսի հոսքերը դուրս են մղում գազի մասնիկները վարսից և մղում են դեպի ետ, ձևավորելով մեծ մշուշոտ պոչ, որը շարժվում է գիսաստղի հետևից տարածության մեջ։ Գիսաստղերը տարբերվում են աստերոիդներից պոչի և վարսի առկայությամբ։ Այնուամենայնիվ, ծեր գիսաստղները, որոնք արդեն շատ անգամ են անցել Արեգակի մոտով, կորցրել են իրենց մեջ պարունակող ցնդող նյութերի համարյա ամբողջ պաշարը, և վերածվել են փոքր ձգված ուղեծրերով աստերոիդների[1]։ Ենթադրվում է, որ աստերոիդները ունեն այլ ծագման աղբյուր քան գիսաստղերը։ Աստերոիդները ձևավորվել են Յուպիտերի ուղեծրի ներսում, իսկ գիսաստղերը արտաքին Արեգակնային համակարգում[2][3]։ Սակայն վերջերս կատարված հիմնական գոտու գիսաստղների և ակտիվ կենտավրոսների հայտնաբերումը լղոզեցին աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերակումը։

ԻՌԱՍ-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը, լուսանկարված ինֆրակարմիր լույսում Ինֆրակարմիր աստղագիտական արբանյակից (IRAS)։
103P/Հարտլի գիսաստղի միջուկը արտանետվող նյութերի շիթերով, լուսանկարվել է ավտոմատ միջմոլորակային կայանից։ Միջուկի չափերն են՝ մոտ 2 կմ երկարություն և 400 մետր լայնություն ամենանեղ մասում։

Գիսաստղերի պտույտի պարբերությունները գտնվում են չափացանց լայն միջակայքում, տատանվելով մի քանի տարուց մինչև հարյուր հազարավոր տարիներ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը առաջացել են Կոյպերի գոտում, կամ նրան հաջորդող Ցրված սկավառակում[4], որոնք ընկած են Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ։ Ենթադրաբար, երկար պարբերությամբ գիսաստղերերը հասնում են մեզ Օորտի ամպից, որում գտնվում են հսկայական քանակով գիսաստղային միջուկներ։ Արեգակնային համակարգի ծայրամասերում գտնվող մարմինները որպես կանոն բաղկացած են ցնդող նյութերից (ջրային, մեթանային և այլ սառույցներ), որոնք ցնդում են Արեգակին մոտենալիս։ Ավելի հազվագյուտ հիպերբոլիկ գիսաստղերը անցնում են ներքին Արեգակնային համակարգով և դուրս են շպրտվում միջաստղային տարածություն հիպերբոլիկ հետագծերով։ Էկզոգիսաստղերը, գիսաստղեր Արեգակնային համակարգից դուրս, նույնպես դիտարկվել են, և կարող են հանդիպել Ծիր կաթին գալակտիկայում[5]։

2013 թվականի հուլիսի դրությամբ հայտնի էին 4894 գիսաստղեր[6], և նրանց քանակը անընդհատ աճում է։ Այնուամենայնիվ, սա ընդհանուր հավանական գիսաստղերի բնակչության միայն չնչին մասն է, քանի-որ արտաքին Արեգակնային համակարգում հնարավոր է որ կան տրիլիոնի կարգի գիսաստղանման մարմիններ[7]։ Գիսաստղների պայծառությունը մեծապես կախված են նրանց պերիհելիի կետում Արեգակից հեռավորությունից։ Բոլոր գիսաստղներից միայն մի փոքր մասն է մոտենում Արեգակին ու Երկրագնդին այնքան, որպիսզի նրանք դառնան տեսանելի անզեն աչքով։ Նրանցից առավել նկատելիները, երբեմն անվանում են «Մեծ գիսաստղներ»։ Մոտավորապես մեկ գիսաստղ հնարավոր է լինում դիտարկել անզեն աչքով ամեն տարի[8]։

Անվանումաբանություն[խմբագրել]

Գիսաստղերին տրված անվանումները վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում հետևում են մի քանի տարբեր սկզբունքների։ Մինչ որևէ համակարգված անվանումաբանության ստեղծվելը գիսաստղերը անվանում էին տարբեր ձևերով։ Մինչև վաղ 20-րդ դարը գիսաստղերի մեծ մասին անվանում էին իրենց հայտնվելու տարով, որոշ առանձնահատուկ դեպքերում ավելացնելով ածականներ, օրինակ՝ "1680 թվականի մեծ գիսաստղ" (Կիրխի Գիսավոր), "1882 թվականի մեծ սեպտեմբերյան գիսաստղ", կամ "1910 թվականի մեծ գիսաստղ" ("1910 թվականի մեծ հունվարյան գիսավոր")։

Հալլեյի գիսաստղը, անվանվել է աստղագետ Էդմունդ Հալլեյի պատվին, ով հաշվարկել է նրա ուղեծիրը։

Այն բանից հետո, երբ Էդմունդ Հալլեյը ապացուցեց, որ 1531, 1607 և 1682 թվականներին հայտնված գիսաստղերը միևնույն մարմինն էին և հաջողությամբ կանխագուշակեց այս գիսաստղի վերադարձը 1759 թվականին, այս գիսաստղը հայտնի դարձավ որպես Հալլեյի գիսաստղ[9]։ Միևնույն սկզբունքով, երկրորդ և երրորդ հայտնի դարձած պարբերական գիսաստղերը անվանվեցին Էնկեյի գիսաստղ[10] և Բիելայի գիսաստղ[11] նրանց ուղեծրերը հաշվարկած աստղագետների անուններով, այլ ոչ նրանց հայտնաբերողների անուններով։ Ավելի ուշ պարբերական գիսաստղերը սկսեցին անվանել նրանց հայտնաբերողների անուններով, սակայն միայն մեկ անգամ ի հայտ եկած գիսաստղերը շարունակում էին անվանել նրանց հայտնաբերման տարիով։

Վաղ 20-րդ դարում գիսաստղերի անվանումը նրանց հայտնաբերողների անուններով դարձավ համընդհանուր, և այսպես էլ շարունակվում է մինչ այժմ։ Գիսաստղը անվանում են մինչև երեք իրարից անկախ հայտնաբերող անձանց անուններով։ Վերջին տարիներին բազմաթիվ գիսաստղեր են հայտնաբերվել աստղագետների մեծ խմբերի կողմից, ովքեր աշխատում են տարբեր աստղագիտական գործիքներ օգտագործելով, և այս դեպքում գիսաստղերը կարող են անվանվել այդ գործիքի անունով։ Օրինակ՝ IRAS-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը հայտնաբերվել է իրարից անկախ IRAS արբանյակի և սիրող աստղագետներ Գենիչի Արակիի ու Ջորջ Ալկոկի կողմից։ Նախկինում, երբ մեկ անձնավորություն կամ խումբ հայտնաբերում էր մի քանի գիսաստղեր, նրանց տարբերում էին ավելացնելով թվեր հայտնաբերողների անուններին (սակայն միայն պարբերական գիսաստղերի համար), այսպես՝ Շումեյկեր-Լևի 19։ Այսօր, չափազանց մեծ թվով գիսաստղեր են հայտնաբերվում, օգտագործելով զարգացած աստղագիտական համակարգեր, ինչը և դարձրել է այս անվանման համակարգը ոչ արդյունավետ, և հնարավոր չի դառնում վերջնականորեն տարբերակել գիսաստղերը, համոզված լինելով որ անվանումները ունիկալ են։ Դրա փոխարեն շփոթություններից խուսափելու համար օգտագործվում է գիսաստղերի համակարգված նշանակումները։

Մինչև 1994 թվականը գիսաստղերին սկզբից տալիս էին ժամանակավոր անվանումներ, որոնք կազմված էին նրանց հայտնաբերման տարուց, որին հաջորդում էր փոքրատառ տառ, որը ներկայացնում էր նրա հաջորդական համարը տվյալ տարվա ընթացքում (օրինակ՝ Գիսաստղ 1969i (Բենետ) հանդիսանում էր 1969 թվականին հայտնաբերված 9-րդ գիսաստղը)։ Երբ գիսաստղը անցնում էր իր պերիկենտրոնը և նրա ուղեծիրը հաշվարկվում էր, գիսաստղին տրվում էր մշտական անուն, որում նշվում էր նրա պերիկենտրոնի անցման տարին, որին հաջորդում էր հռոմեական թիվ, որը ներկայացնում էր այդ տարվա ընթացքում պերիկենտրոնի անցման հաջորդական համարը։ Համապատասխանաբար Գիսաստղ 1969i գիսաստղը դառնում էր Գիսաստղ 1970 II[12]։

Հայտնաբերվող գիսաստղերի քանակի աճի հետ այս համակարգը նույնպես դարձավ ոչ հարմար, և 1994 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը հաստատեց նոր անվանումների համակարգ։ Գիսաստղերը այժմ անվանվում են նրանց հայտնաբերման տարիով, որին հաջորդում է նրանց հայտնաբերման կիսա-ամսին համապատասխանող տառ, և իրենց հայտնաբերման հաջորդական թիվը (նման համակարգ է օգտագործվում աստերոիդների անվանումներում)։ Այս համակարգով, 2014 թվականի փետրվարի երկրորդ կեսին չորրորդ հայտնաբերված գիսաստղը կստանա 2014 D4 անունը։

Գիսաստղերի անվանը նաև ավելացվում է նախածանց, որը ցույց է տալիս տվյալ գիսաստղի տեսակը՝

  • P/ - պարբերական գիսաստղ (սահմանվում են, որպես ցանկացած գիսաստղ, որի ուղեծրային պարբորությունը փոքր է քան 200 տարին կամ կան նրա մեկից ավելի պերիկենտրոնների անցումների հաստատված դիտարկումներ).[13]։
  • C/ - ոչ-պարբերական գիսաստղ (սահմանվում է, որպես ցանկացած գիսաստղ, որը «ոչ» պարբերական է և չի համապատասխանում նախորդ կետում սահմանված պայմաններին)։
  • X/ - գիսաստղ, որի ուղեծիրը հնարավոր չի եղել ճշգրիտ հաշվարկել (հիմնականում, հնում հայտնաբերված գիսաստղեր)։
  • D/ - պարբերական գիսաստղ, որը անհետացել է (կորել, անհետացել կամ մասերի է բաժանվել)[13]։
  • A/ - ցույց է տալիս մարմին, որը սխալմամբ գնահատվել է որպես գիսաստղ, սակայն հանդիսանում է փոքր մոլորակ։

Օրինակ, Հեյլ-Բոպպի գիսաստղի նշանակումն է C/1995 O1։ Իրենց երկրորդ դիտարկված պերիկենտրոնի անցումից հետո, պարբերական գիսաստղները նաև ստանում են իրենց հայտնաբերման հերթական համարը[14]։ Այսպիսով Հայյելի գիսաստղը, որը առաջինն է նշվել որպես պարբերական, ունի հետևյալ նշանակումը՝ 1P/1682 Q1։ Գիսաստղերը, որոնք սկզբից ստացել են փոքր մոլորակի նշանակում, պահպանում են նաև այդ նշանակման տառերը, այսպես օրինակ՝ P/2004 EW38 (Կատալինա-LINEAR)։

Արեգակնային համակարգում կան միայն հինգ մարմիններ, որոնք նշվում են և որպես գիսաստղ, և որպես աստերոիդ՝ (2060) Քիրոն (95P/Քիրոն), (4015) Վիլսոն-Հարրինգտոն (107P/Վիլսոն-Հարրինգտոն), (7968) Էլստ-Պիզարո (133P/Էլստ-Պիզարո), (60558) Էչեքլուս (174P/Էչեքլուս), և (118401) LINEAR (176P/LINEAR

Կազմությունը[խմբագրել]

Միջուկ[խմբագրել]

Գիսաստղերի հետազոտությունները[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Ո՞րն է աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերությունը։»։ Ռոզետա ՀՏՀ։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ http://www.esa.int/esaMI/Rosetta/SEMHBK2PGQD_0.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  2. «Ի՞նչ են աստերոիդները և գիսաստղերը։»։ Երկրին մոտ օբյեկտների ծրագիր ՀՏՀ։ ՆԱՍԱ։ http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  3. Շիգա, Դ. (24 հունվար 2008)։ «Գիսաստղերի նմուշները անսպասելի նման են աստերոիդների»։ Նյու սայենթիսթ։ http://space.newscientist.com/channel/solar-system/comets-asteroids/dn13224-comet-samples-are-surprisingly-asteroidlike.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  4. Դևիսոն, Բ. (2008)։ «Գիսաստղերը. Արեգակնային համակարգի ծննդյան ժամանակների հնածոներ»։ Ուփսալայի համալսարան։ http://www.astro.uu.se/~bjorn/eng_comet.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  5. Ստաֆ (հունվարի 7, 2013)։ «'Էկզոգիսաստղերը' սովորական են Ծիր կաթին գալակտիկայում»։ Space.com։ http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html։ Վերցված է հունվարի 8, 2013։ 
  6. Ջոնստոն, Ռ. (27 հուլիս 2013)։ «Արեգակնային համակարգի հայտնի բնակչությունը»։ http://www.johnstonsarchive.net/astro/sslist.html։ Վերցված է 30 հուլիս 2013։ 
  7. «Որքա՞ն գիսաստղեր կան այնտեղ»։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ 9 նոյեմբեր 2007։ http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/How_many_comets_are_there։ Վերցված է 30 հուլիս 2013։ 
  8. Լիխտ, A (1999). «Անզեն աչքով երևացող գիսաստղերի պարբերականությունը սկսած 101 Մ.Թ.Ա-ից մինչև 1970 թվականը». Իկարուս 137 (2): 355. doi:10.1006/icar.1998.6048. Bibcode1999Icar..137..355L. 
  9. Ռիդպաթ, Յան (3 հուլիս 2008)։ «Հալլեյը ու իր գիսաստղը»։ Հալլեյի գիսաստղի կրճատ պատմությունը։ http://www.ianridpath.com/halley/halley4.htm։ Վերցված է 2009-04-27։ 
  10. Կրոնկ, Գերի Վ.։ «2P/Էնկե»։ Գերի Վ. Կրոնկի գիսաստղաբանությունը։ http://cometography.com/pcomets/002p.html։ Վերցված է 2009-04-27։ 
  11. Կրոնկ, Գերի Վ.։ «3D/Բիելա»։ Գերի Վ. Կրոնկի գիսաստղաբանությունը։ http://cometography.com/pcomets/003d.html։ Վերցված է 2009-04-27։ 
  12. Արնետ, Բ. (14 հունվար 2000)։ « 'Պաշտոնական' Աստղագիտական Անուններ»։ Միջազգային աստղագիտական միություն։ http://www.nineplanets.org/names.html։ Վերցված է 2006-03-05։ 
  13. 13,0 13,1 «Գիսաստղերի նշանակման համակարգ»։ Փոքր մոլորակների կենտրոն։ http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/CometResolution.html։ Վերցված է 2011-07-03։ 
  14. «Գիսաստղերի նշանակման համակարգ»։ Փոքր մարմինների անվանումաբանության կոմիտե։ 1994։ http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/CometResolution.html։ Վերցված է 2010-08-24։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]