Գիսաստղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Գիսաստղ կամ գիսավոր (միջազգային comet բառը ծագել է հունարեն՝ κομήτης, komḗtēs — մազավոր բառից), փոքր երկնային մարմին, որը ունի մշուշոտ տեսք, սովորաբար պտտվում է Արեգակի շուջ շատ ձգված ուղեծրով։ Արեգակին մոտենալու հետ զուգընթաց գիսաստղի շուրջ առաջանում է վարս (ժամանակավոր մթնոլորտ) և որոշ դեպքերում գազից և փոշուց կազմված պոչ։ Այս երկու երևույթները առաջանում են արեգակի ճառագայթման և արեգակնային քամու գիսաստղի միջուկի հետ փոխազդեցության արդյունքում։ Գիսաստղերը մարդկությանը հայտնի են անհիշելի ժամանակներից։

Տիեզերքի խորքից ժամանող գիսաստղերը, երևում են որպես մշուշոտ մարմիններ, որոնց հետևից ձգվում է պոչ, որը երբեմն հասնում է մի քանի միլիոն կիլոմետրի։ Գիսաստղի միջուկը իրենից ներկայացնում է պինդ մասնիկներից և սառույցից կազմված մարմին, այն շրջապատված է մշուշոտ ծածկույթուվ, որը կոչվում է վարս։ Մի քանի կիլոմետր տրամագծով միջուկը կարող է ունենալ շուրջ 80 հազար կմ տրամագծով վարս։ Արեգակնային լույսի հոսքերը դուրս են մղում գազի մասնիկները վարսից և մղում են դեպի ետ, ձևավորելով մեծ մշուշոտ պոչ, որը շարժվում է գիսաստղի հետևից տարածության մեջ։ Գիսաստղերը տարբերվում են աստերոիդներից պոչի և վարսի առկայությամբ։ Այնուամենայնիվ, ծեր գիսաստղները, որոնք արդեն շատ անգամ են անցել Արեգակի մոտով, կորցրել են իրենց մեջ պարունակող ցնդող նյութերի համարյա ամբողջ պաշարը, և վերածվել են փոքր ձգված ուղեծրերով աստերոիդների[1]։ Ենթադրվում է, որ աստերոիդները ունեն այլ ծագման աղբյուր քան գիսաստղերը։ Աստերոիդները ձևավորվել են Յուպիտերի ուղեծրի ներսում, իսկ գիսաստղերը արտաքին Արեգակնային համակարգում[2][3]։ Սակայն վերջերս կատարված հիմնական գոտու գիսաստղերի և ակտիվ կենտավրոսների հայտնաբերումը լղոզեցին աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերակումը։

ԻՌԱՍ-Արակի-Ալկոկ գիսաստղը, լուսանկարված ինֆրակարմիր լույսում Ինֆրակարմիր աստղագիտական արբանյակից (IRAS)։
103P/Հարտլի գիսաստղի միջուկը արտանետվող նյութերի շիթերով, լուսանկարվել է ավտոմատ միջմոլորակային կայանից։ Միջուկի չափերն են՝ մոտ 2 կմ երկարություն և 400 մետր լայնություն ամենանեղ մասում։

Գիսաստղերի պտույտի պարբերությունները գտնվում են չափացանց լայն միջակայքում, տատանվելով մի քանի տարուց մինչև հարյուր հազարավոր տարիներ։ Կարճ պարբերությամբ գիսաստղերը առաջացել են Կոյպերի գոտում, կամ նրան հաջորդող Ցրված սկավառակում[4], որոնք ընկած են Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ։ Ենթադրաբար, երկար պարբերությամբ գիսաստղերերը հասնում են մեզ Օորտի ամպից, որում գտնվում են հսկայական քանակով գիսաստղային միջուկներ։ Արեգակնային համակարգի ծայրամասերում գտնվող մարմինները որպես կանոն բաղկացած են ցնդող նյութերից (ջրային, մեթանային և այլ սառույցներ), որոնք ցնդում են Արեգակին մոտենալիս։ Ավելի հազվագյուտ հիպերբոլիկ գիսաստղերը անցնում են ներքին Արեգակնային համակարգով և դուրս են շպրտվում միջաստղային տարածություն հիպերբոլիկ հետագծերով։ Էկզոգիսաստղերը, գիսաստղեր Արեգակնային համակարգից դուրս, նույնպես դիտարկվել են, և կարող են հանդիպել Ծիր կաթին գալակտիկայում[5]։

2013 թվականի հուլիսի դրությամբ հայտնի էին 4894 գիսաստղեր[6], և նրանց քանակը անընդհատ աճում է։ Այնուամենայնիվ, սա ընդհանուր հավանական գիսաստղերի բնակչության միայն չնչին մասն է, քանի-որ արտաքին Արեգակնային համակարգում հնարավոր է որ կան տրիլիոնի կարգի գիսաստղանման մարմիններ[7]։ Գիսաստղների պայծառությունը մեծապես կախված են նրանց պերիհելիի կետում Արեգակից հեռավորությունից։ Բոլոր գիսաստղներից միայն մի փոքր մասն է մոտենում Արեգակին ու Երկրագնդին այնքան, որպիսզի նրանք դառնան տեսանելի անզեն աչքով։ Նրանցից առավել նկատելիները, երբեմն անվանում են «Մեծ գիսաստղներ»։ Մոտավորապես մեկ գիսաստղ հնարավոր է լինում դիտարկել անզեն աչքով ամեն տարի[8]։

Անվանումները[խմբագրել]

Կազմվածքը[խմբագրել]

Գիսաստղերի հետազոտությունները[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Ո՞րն է աստերոիդների և գիսաստղերի տարբերությունը։»։ Ռոզետա ՀՏՀ։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ http://www.esa.int/esaMI/Rosetta/SEMHBK2PGQD_0.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  2. «Ի՞նչ են աստերոիդները և գիսաստղերը։»։ Երկրին մոտ օբյեկտների ծրագիր ՀՏՀ։ ՆԱՍԱ։ http://neo.jpl.nasa.gov/faq/#ast։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  3. Շիգա, Դ. (24 հունվար 2008)։ «Գիսաստղերի նմուշները անսպասելի նման են աստերոիդների»։ Նյու սայենթիսթ։ http://space.newscientist.com/channel/solar-system/comets-asteroids/dn13224-comet-samples-are-surprisingly-asteroidlike.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  4. Դևիսոն, Բ. (2008)։ «Գիսաստղերը. Արեգակնային համակարգի ծննդյան ժամանակների հնածոներ»։ Ուփսալայի համալսարան։ http://www.astro.uu.se/~bjorn/eng_comet.html։ Վերցված է 2009-04-25։ 
  5. Ստաֆ (հունվարի 7, 2013)։ «'Էկզոգիսաստղերը' սովորական են Ծիր կաթին գալակտիկայում»։ Space.com։ http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html։ Վերցված է հունվարի 8, 2013։ 
  6. Ջոնստոն, Ռ. (27 հուլիս 2013)։ «Արեգակնային համակարգի հայտնի բնակչությունը»։ http://www.johnstonsarchive.net/astro/sslist.html։ Վերցված է 30 հուլիս 2013։ 
  7. «Որքա՞ն գիսաստղեր կան այնտեղ»։ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։ 9 նոյեմբեր 2007։ http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/How_many_comets_are_there։ Վերցված է 30 հուլիս 2013։ 
  8. Լիխտ, A (1999). «Անզեն աչքով երևացող գիսաստղերի պարբերականությունը սկսած 101 Մ.Թ.Ա-ից մինչև 1970 թվականը». Իկարուս 137 (2): 355. doi:10.1006/icar.1998.6048. Bibcode1999Icar..137..355L. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]