Խավարածիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խավարածրի հարթությունը լավ երեւում է այս պատկերի վրա, որն ստացվել է 1994 թվականին Լուսնի հետազոտման Կլեմենտին տիեզերանավից: Երեւում են (աջից ձախ) Երկրի կողմից լուսավորված Լուսինը, Լուսնի մութ կողմից ծագող Արեգակի ճաճանչները եւ Սատուրն, Մարս, Մերկուրի մոլորակները (ներքեւի ձախ անկյունի երեք կետերը):
Երկնակամարում համաստեղությունների դասավորության հավասարամիջակայք գծագրի վրա կետագծերով պատկերված է կենդանակերպի համաստեղություններով անցնող խավարածիրը:
Խավարածրի հարթությունը այս նկարում երկնագույն դիսկն է որում պտտվում է Արեգակը, կանաչը հորիզոնի հարթությունն է, դիտման կետը Երկրի մակերևույթն է, ուղղությունը՝ դեպի արևմուտք:

Խավարածիր կամ Էկլիպտիկա (լատ.՝ (linea) ecliptica, հին հունարեն՝ ἔκλειψις ՝ թարգմանաբար խավարում), երկնոլորտի մեծ, երևակայական շրջանագիծ է, որի հարթությունում տեղի է ունենում Արեգակի տեսանելի տարեկան շարժումը։
Ժամանակակից, ավելի ճշգրիտ սահմանումն է՝ Երկիր - Լուսին համակարգի բարիկենտրոնի ուղեծրի հարթությամբ երկնոլորտը հատելիս ստացված գիծը:

Նկարագիրը[խմբագրել]

Խավարածրի հարթության նկատմամբ Լուսնի ուղեծրի թեքվածության, Երկիր-Լուսին համակարգի բարիկենտրոնի շուրջ Երկրի պտույտի, ինչպես նաև մոլորակների նկատմամբ Երկրի ուղեծրի պերտուրբացիաների պատճառով, իրական Արեգակը[1] ոչ միշտ է ճշգրտորեն գտնվում խավարածրի հարթության վրա, այլ կարող է նրանից շեղված լինել մի քանի վայրկյան անկյունով: Կարելի է ասել, որ խավարածրի հարթությունով է անցնում «միջին Արեգակի» ճանապարհը։

Երկնային հասարակածի հարթության նկատմամբ խավարածրի հարթությունը թեքված է մի անկյունով, որը հավասար է՝
ε = 23°26′21.448″ - 46.815″ t - 0.00059″ t² + 0.00181″ t³;
որտեղ՝ tհուլիոսյան հարյուրամյակների քանակն է, 2000 թվականից սկսած։

Այս բանաձևը ճշգրիտ է մոտակա հարյուրամյակների համար։ Ավելի մեծ ժամանակահատվածների համար հասարակածի նկատմամբ խավարածրի հարթության թեքվածությունը տատանվում է միջին արժեքի համեմատ, մոտավորապես 40 000 տարի պարբերությամբ։ Բացի այդ, այն ենթակա է 18,6 տարի պարբերությամբ և 18,42″ ամպլիտուդայով կարճաժամկետ տատանումների։

Ի տարբերություն հեռավոր աստղերի և քվազարների նկատմամբ իր հարթության թեքությունը համեմատաբար ավելի արագ փոփոխող երկնային հասարակածի, խավարածրի հարթությունն ավելի կայուն է։

Անունը[խմբագրել]

Խավարածիր անունը կապված է հնուց հայտնի այն փաստի հետ, որ Արեգակի և Լուսնի խավարումները տեղի են ունենում միայն այն ժամանակ, երբ Լուսինը գտնվում է խավարածրի հարթության հետ իր ուղեծրի հատման կետերի մոտակայքում։ Երկնոլորտի վրայի այս կետերին ասում են Լուսնի հանգույցներ: Նրանց պտույտի պարբերությունը խավարածրի վրայով հավասար է մոտավորապես 18 տարվա, և կոչվում է սարոս, կամ Դրակոնիկ պարբերություն։

Կենդանակերպը[խմբագրել]

Խավարածրի երկայնքով են դասավորված Կենդանակերպի` թվով տասներկու համաստեղությունները: Բացի դրանցից, խավարածիրն անցնում է ևս մեկ` Օձակիր համաստեղությունով:

Խավարածրի հարթությունը ծառայում է որպես հիմնական հարթություն խավարածրային կոորդինատային համակարգում:

Խավարածիրը գրականության մեջ[խմբագրել]

Ստանիսլավ Լեմի «Պիրկսի պատմությունը» պատմվածքի մեջ (պատմվածքների շարք՝ Պատմվածքներ օդաչու Պիրկսի մասին) Խավարածրի հարթությունը արգելված գոտի է հանդիսանում տիեզերանավերի համար, սակայն օդաչու Պիրկսը հանգամանքներից ելնելով ստիպված է լինում վարել տիեզերանավը այս հարթությունում, և հայտնաբերում է այստղ ընկած այլմոլորակայինների տիեզերանավ։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Այսինքն, Արեգակնային սկավառակի կենտրոնի ճշգրիտ կոորդինատները ժամանակի իրական պահին: Աստղագիտության և աստղագուշակության մեջ «իրական» եզրույթը երկնային մարմինների և նրանց ուղեծրերի կետերի նկատմամբ ենթադրում է հակադարձ հասկացություն «միջին» եզրույթին, ցույց տալով ճշգրիտ տեղաբաշխումը: «Միջին» այստեղ նշանակում է «միջինացված», հաշվարկները դյուրին դարձնելու համար:
Commons-logo.svg