Երկրին մոտեցող աստերոիդներ

2004 FH աստերոիդը շարժման մեջ

Երկրին մոտեցող աստերոիդներ, աստերոիդներ են, որոնց պերիհելին ավելի փոքր է քան 1,3 ա. մ.:

Հնարավոր վտանգավոր մարմիններ (ՀՎՄ) համարվում են այն աստերոիդները, որոնք կարող են տեսանելի ապագայում մոտենալ Երկրին 0,05 ա. մ. (7,5 * 10⁶ կմ) հեռավորության վրա կամ ավելի մոտ և որոնց բացարձակ աստղային մեծությունը չի գերազանցում 22-ը: Եթե ընդունենք աստերոիդների ալբեդոյի միջին արժեքը հավասար 0,13-ի, ապա այս պայմանը նշանակում է, որ աստերոիդը ունի մոտավորապես 150 մետր անկյունագիծ: Այս դասակարգումը տրվելե է ելնելով այն փաստից, որ ավելի փոքր մարմինը Երկրի հետ ընդհարման դեպքում ամբողջովին կոչնչանա մթնոլորտում:

Սպառնալիքի աստիճանը և վտանգավորության սանդղակներ

Սպառնալիքի աստիճանը մերձերկրյա մարմիններից տարբեր է և գնահատվում է որոշ մեթոդներով կախված նրանց չափերից, Երկրին մոտենալու նվազագույն հեռավորությունից և նրա հետ ընդհարվելու հավանականությունից:

Խոշոր տիեզերական մարմինները, որոնց տրամագիծը կազմում է ավելին քան կիլոմետրը, Երկրի հետ ընդհարման դեպքում սպառնում են մարդկությանը բացահայտ գլոբալ աղետով: Դրանից ավելի փոքր աստերոիդները (օրինակ՝ 270-մետրանոց Ապոֆիս և 270-մետրանոց 2007 TU₂₄) կարող են առաջացնել համարյա նույն տեսակի լրջագույն հետևանքներ: Դատելով երկրաբանական տվյալներից (մի քանի հարյուր հարվածային խառնարանների հետազոտություններ), մեր մոլորակի պատմության մեջ խոշոր երկնային մարմնի հետ ընդհարումներ եղել են ոչ մեկ անգամ: Որոշ գիտնականներ այսպիսի մի խոշոր մարմնի անկման հետ են կապում զանգվածային կենդանի օրգանիզմների անհետացումը (մոտ 250 միլիոն տարի առաջ): Մեկ այլ մարմին, համաձայն Ու. Ալվարեսի տեսության, բերեց դինոզավրերի անհետացմանը:

Համեմատաբար փոքր մարմինները նույնպես հանդիսանում են Երկրի համար լուրջ վտանգ, քանի որ նրանց պայթյունները բնակելի վայրերի մոտակայքում կարող են բերել զգալի ավերածությունների, որոնք համեմատելի են ատոմային պայթյունի հետևանքների հետ: Միայն պատահաբար 1908 թվականին Տուգուսկյան երկնաքարի անկումը բնակավայրերից հեռու վայրում չհանգեցրեց այդպիսի հետևանքների:

Միայն փոքր աստերոիդների-երկնաքարերի մուտքը Երկրի մթնոլորտ և անկումը (ինչպես, օրինակ՝ մետրանոց 2008 TC₃ 2008 թվականին), որպես կանոն, չեն հանգեցնում լուրջ հետևանքների:

ՀՎՄ-երի սպառնալիքի գնահատման համար գոյություն ունեն մի քանի սանդղակներ:

Թուրինյան սանդղակ

Ամենահայտնի սանդղակն է Թուրինյան սանդղակը: Կախված աստերոիդի ուղեծրից, զանգվածից և արագությունից նրան շնորհվում են բալեր 0-ից մինչև 10.

• Աստերոիդների (0 բալ) — ընդհարման հետևանքներ՝ Երկրի հետ հանդիպելու հավանականություն չկա:
• Աստերոիդների (10 բալ) — ընդհարման հետևանքներ՝ մոլորակը բնակեցնող կենդանիների տեսակները պետք է պակասեն մի քանի անգամ:

Պալերմոյան սանղակ

Պալերմոյան սանդղակով (անգլ.՝ Palermo Technical Impact Hazard Scale) գնահատականների փոխարեն օգտագործվում է PS (անգլ.՝ Palermo Scale բառակապացության հապավում) անընդհատ ինդեքսը, որը որոշվում է որպես հաշվարկված ժամանակահատվածի ընթացքում որոշակի մարմնի հետ սպասելի ընդհարման հավանականության լոգարիթմ ֆոնային ընդհարման հավանականության նման մարմինների հետ նույն ժամանակահատվածում:

Աղբյուրները

Արեգակնային համակարգում տեղաշարժվում են հսկայական քանակի գիսաստղեր և աստերոիդներ: Նրանց հիմնական զանգվածը (ավելին քան 98%) կենտրոնացած է աստերոիդների հիմնական գոտում (տեղաբաշխված է Մարսի և Յուպիտերի ուղեծրերի միջև), Կոյպերի գոտում և Օորտի ամպում (ամպի գոյությունը դեռևս ապացուցում են միայն օժանդակ տվյալները): Պարբերաբար, այս շրջանների մարմինները հարևանների հետ ընդհարումների կամ ավելի մեծ մարմինների ձգողության ուժերի ազդեցության հետևանքով լքում են իրենց ուղեծրերը և կարող են ուղղվել, օրինակ դեպի Երկիր: Գիսաստղերից սպասվող հնարավոր վնասը ավելի քիչ հավանական է, գիտնականներին առաջին հերթին հետաքրքրում են աստերոիդները:

Գոյություն ունեն նույնպես ոչ քիչ այնպիսի աստերոիդներ (որոնք կազմում են այսպես կոչված Ապոլոնի խումբը), որոնց ուղեծրերը հատում են երկրայինը, և դա ստեղծում է հնարավոր հավանական ընդհարման վտանգ: Չի կարելի բացառել նաև վտանգը այն աստերոիդների կողմից, որոնց ուղեծրերը գտնվում են Երկրի ուղեծրի ներսում (Ատենի խումբ) կամ դրսում, սակայն շատ մոտ (Ամուրի խումբ):

Ամենահայտնի երկրին մոտեցող աստերոիդներից մեկը Ատենի խմբին պատկանող 270-մետրանոց Ապոֆիսն է, որի մոտ տարածության վրա անցումը Երկրից սպասվում է 2029 թվականին: 2004 թվականին ՆԱՍԱ-ի Մերձերկրյա մարմինների հսկողության ծառայութոյւնը (անգլ.՝ Near Earth Object Program Office) հայտարարեց, որ Ապոֆիս աստերոիդին տրվում է երկու բալ Թուրինյան սանդղակով (մարմինը կմոտենա Երկրին, սակայն ընդհարումը քիչ հավանական է): Ավելի ուշ Ապոֆիսին ավելացրին ևս երկու բալ (ընդհարման հավանականությունը ավելին է քան մեկ տոկոսը; արդյունքում հնարավոր են տեղային ավերածություններ): Ավելի նոր հաշվարկները նրան հավասարացրին այլ ՀՎՄ-ների հետ.

Նույնպես հայտնի է նույն քան մեծ (250-մետրանոց) աստերոիդ 2007 TU₂₄, որը 2008 թվականի հունվարի 29-ին մոտեցել էր Երկրին 1,5 անգամ ավելի մեծ հեռավորության վրա քան Լուսինն է:

Ամենամոտ հեռավորության վրա Երկրին մոտեցել են շատ փոքր (մեկից մինչև մի քանի մետր տրամագծով) աստերոիդներ 2004 TS₂₆՝ մինչև 6150 կմ 2008 թվականի հոկտեմբերի 9-ին; 2004 FU₁₆₂՝ 6535 կմ 2004 թվականի մարտի 31ին; 2009 VA՝ 14000 կմ 2009 թվականի նոյեմբերի 6-ին.

Փոքր աստերոիդներից որոշները (օրինակ՝ մեկ մետրանոց 2008 TC₃) մտնում են Երկրի մթնոլորտ և վառվում երկնաքարերի նամն):

Հայտնաբերման պատմությունը

Պատմականորեն առաջին հայտնաբերված Երկրին մոտեցող ուղեծրով աստերոիդն է Ամուրի խմբի Էրոսը (1898 թվականին): Ամուրի խմբի ամենախոշոր աստերոիդն է Գանիմեդը (որը պետք չէ շփոթել Յուպիտերի արբանյակ Գանիմեդի հետ), նրա տրամագիծը մոտավորապես կազմում է 32 կմ (Էրոսինը՝ մոտ 17 կմ):

Մի քանի վերջին աստերոիդները՝

• Աստերոիդ 2008 TC₃՝ հայտնաբերվել է 20 ժամ առաջ այն բանից, երբ այն այրվեց մթնոլորտում Սուդանի վրա 2008 թվականի հոկտեմբերի 7-ին:
• Աստերոիդ 2009 DD₄₅՝ հայտնաբերվել է 2009 թվականի փետրվարի 28-ին (նվազագույն հեռավորության վրա Երկրին մերձենալուց երեք օր առաջ) աստղագետ Ռոբերտ ՄաքՆոտի կողմից, երկնքի լուսանկարների ուսումնասիրման ժամանակ: Աստերոիդը առավելագույնս մոտեցել է Երկրին 2009 թվականի մարտի 2-ին (15:44 Երևանի ժամանակով, 13:44 Գրինվիչի ժամանակով): Չափերը՝ 20-50 (27-40) մետր: Հեռավորությունը Երկրից՝ 66 (72) հազ. կմ: Թվերի տարբերությունը ծագել է նրանից, որ աստերոիդների տրամագիծը հաշվարկվում է հիմնվելով նրանց ալբեդոյի վրա, և քանի որ աստղագետները չգիտեն թե որքան լույս է արտացոլում 2009 DD₄₅-ի մակերևույթը, նրանք հաշվարկների ընթացքում հիմնվում են միջին արժեքների վրա: Աստերոիդի շարժման արագությունը (Երկրին առավելագույն մերձեցման պահին )՝ 20 կմ/վ: Ընդհարման դեպքում պայթյունի էներգիան հավասար կլիներ 1 մեգատոննա (մեկ ատոմային ռումբ մեծ հզորության) տրոտիլի համարժեքում: Համեմատության համար՝ Տունգուսկյան երկնաքարի անկման հետևանքով (պայթել է մթնոլորտում Սիբիրի վրա 1908 թվականի հունիսի 30-ին) 80 միլիոն ծառեր էին պառկեցվել մոտավորապես 2000 քառակուսի մետր տարածության վրա, որը համապատասխանում է տրոտիլի համարժեքի 10-ից 40 մեգատոննա պայթյունին :
• Աստերոիդ 2009 VA՝ 7-մետրանոց երկնային մարմին, որը անցել է Երկրից մոտ 14 000 կիլոմետր հեռավորության վրա 2009 թվականի նոյեմբերի 9-ին.
• Աստերոիդ 2010 AL₃₀՝ հայտնաբերվել է 2010 թվականի հունվարր 11-ին: Մարմնի չափերն էին մոտ 15 մետր: Հունվարի 13-ին մոտ 12:48 Գրինվիչի ժամանակով (16:48 Երևանի ժամանակով) այն անցավ 130 հազ. կմ հեռավորության վրա Երկրից: Այս աստերոիդը հետաքրքիր է նրանով, որ նրա պտույտի պորբերությունը իր ուղեծրով համարյա հավասար է մեկ տարուն: Ենթադրություն է առաջադրվել, որ այս մարմինը իրենից ներկայացնում է Արհեստական արբանյակի բեկոր:
• Աստերոիդ 2006 HZ₅₁՝ հայտնաբերվել է 2006 թվականի ապրիլի 27-ին: Նախնական հաշվարկները ցույց տվեցին նշանակալի ընդհարման հավանականություն Երկրի հետ, սակայն հետագայում այս հաշվարկները չհաստատվեցին, և մոտակա հարյուր տարվա ընթացքում այս աստերոիդի հետ ընդհարում չի կանխատեսվում:
• Աստերոիդ 2011 AG₅՝ հայտնաբերվել է 2011 թվականի հունվարի 8-ին: Տրամագիծը մոտ 140 մ: Նրան շնորհվել է 1 բալ Թուրինյան սանդղակով .
• Աստերոիդ 2005 YU₅₅՝ ունի մուգ մակերևույթ, տրամագիծը մոտ 400 մետր: 2011 թվականի նայոմբերի 8-ին ժամը 15:28 ԱՄՆ խաղաղօվկյանոսյա ափի ժամանակով (9 նոյեմբերին, 02:28 Երևանի ժմկ.) անցավ մոտ 324,6 հազ. կմ հեռավորության վրա Երկրից, որը կազմում է Երկրից Լուսին ընկած հեռավորության մոտ 85 %:
• Աստերոիդ 2008 HJ՝ ունի անսովոր արագ պտույտ իր առանցքի շուրջ(42 վայրկյան).

Ժամանակակից իրավիճակը

Ընդհանուր առմամբ գրանցված են մոտ 6200 մարմիններ, որոնք մոտենում են Երկրին մինչև1,3 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա:

Տես նաև

• Մերձերկրյա մարմին
• Լուսնի ծագումը
• Տունգուսկյան երկնաքար

Արտաքին հղումներ

• Ն. Բ. Ժելեզնով Աստերոիդա-գիսաստղային վտանգ` խնդրի ժամանակակից վիճակը։ (ռուս.)
• Ա. Ֆինկելշտեյն, Աստերոիդները սպառնում են Երկրին Նաուկա ի Ժիզն, № 10, 2007, էջ՝ 70-73: (ռուս.)
• Երկրի հարվածային խառնարանների տվյալների բազա: (անգ.)
• Մերձերկրյա աստերոիդների տվյալների բազա։ (անգ.)
• Երկրին մոտեցող աստերոիդների ռադիոտեղորոշման հետազոտություններ (անգ.)
• Երկրին մոտեցող աստերոիդների ՄԱՄ հանձնաժողով (անգ.)
• 13-ամյա դպրոցականը ուղղեց ՆԱՍԱ-ի սխալը (Ապոֆիս աստերոիդի հետ կապված դեպքը) 16/04/2008 տեսահոլովակ
• Արեգակնային համակարգի փոքր մարմինների ուղեծրային պտույտների կատալոգ (ռուս.)
• Աստերոիդներ՝ աղետի հետագիծ։ 2012 տեսահոլովակ