Գանիմեդ (արբանյակ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Գանիմեդ (այլ կիրառումներ) 
Logo stars (green).png
Spacer-133x3.gif
CD 2c.png
CD 2c.png
Գանիմեդ
(Յուպիտեր III)
Ganymede g1 true 2.jpg
Գանիմեդի Յուպիտերին հակադարձ կողմի լուսանկարը, կատարված է «Գալիլեո» ԱՄԿ-ի միջոցով
Հիմնական տվյալներ
Հայտնաբերվել է 7 հունվար 1610[1][2][3] թ. (Գալիլեո Գալիլեյի կողմից)
Բացարձակ մեծություն (H) 4,61 (հակադիր դիրքում)[4]
4.38 (1951)[5]
Հեռավորությունը Յուպիտեր 1 070 400 կմ[6]
Ուղեծրային տվյալներ
Պերիհելին 1 069 200 կմ
Ապոհելին 1 071 600 կմ
Մեծ կիսաառանցք 1 070 400 կմ
Էքսցենտրիսիտետ 0,0013[6]
Սիդերիկ պարբերություն 7,15455296[6] օր
Ուղեծրային արագություն 10,880 կմ/վ
Թեքվածություն 0,20°[6] (Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ)
Ֆիզիկական հատկանիշներ
Շառավիղ 2634,1 ± 0,3 կմ[7]
Մակերևույթի մակերես 87,0 մլն. կմ²
Ծավալ 7,6 × 1010 կմ3
Զանգված 1,4819 × 1023[7] կգ
Միջին խտություն 1,936 ± 0,16[7] գ/սմ3
Հասարակածային մակերևութային ձգողություն 1,428 մ/վ²
2-րդ տիեզերական արագություն 2,741 կմ/վ
Պտույտի պարբերություն Սինքրոն
Առանցքի թեքում 0 - 0,33°[8]
Ալբեդո 0,43 ± 0,02[4]
Մթնոլորտային տվյալներ
Քիմիական կազմ թթվածին[9]

Գանիմեդ (հին հուն.՝ Γανυμήδης ), Յուպիտերի յոթերորդ արբանյակն է[10], Գալիլեյան արբանյակներից և, ընդհանրապես, Արեգակնային համակարգում ամենամեծ արբանյակը, 8 %-ով մեծ է Մերկուրիից (Գանիմեդի տրամագիծը հավասար է 5 268&nbsp։ Կիլոմետրի), իսկ զանգվածով զիջում է այդ մոլորակին համարյա երկու անգամ՝ 45 %-ով[11]։ Համեմատության համար, Գանիմեդի տրամագիծը 2 %-ով մեծ է Տիտանի տրամագծից, որը մեծությամբ երկրորդ արբանյակն է Արեգակնային համակարգում, ինչպես նաև Գանիմեդը ամենամեծ զանգվածը ունի մոլորակների արբանյակների մեջ, նրա զանգվածը 2, 02 անգամ մեծ է երկրային Լուսնի զանգվածից[12]։ Հայտնաբերվել է Գալիլեո Գալիլեյի կողմից 1610 թվականին։ Գանիմեդը կազմված է մոտավորապես հավասար քանակի սիլիկատային ապարներից և ջրային սառույցից։ Սա ամբողջությամբ դիֆերենցացված մարմին է երկաթով հարուստ հեղուկ միջուկով։ Գանիմեդի վրա ենթադրաբար գոյություն ունի ստորգետնյա օվկիանոս, որը գտնվում է սառույցի շերտերի և մակերևույթի միջև, մոտավորապես 200 կիլոմետր խորության վրա[13]։
Գանիմեդի մակերևույթը ներկայացված է երկու տեսակի լանդշաֆտներով։ Մուգ շրջանները, որոնք զբաղեցնում են մակերևույթի մեկ երրորդ մասը, ծածկված են հարվածային խառնարաններով, որոնց տարիքը հասնում է չորս միլիարդ տարվա։ Ավելի պայծառ մասերը, որոնք ծածկում են մնացած մակերևույթը, հարուստ են լայն իջվածքներով և լեռնաշղթաներով, ավելի երիտասարդ տարիք ունեն։ Պայծառ մասերի կտրտվածության պատճառը վերջնականորեն չի ուսումնասիրված, սակայն, հավանաբար, արդյունք է տեկտոնիկ ակտիվության, որը առաջացել է պարբերական տաքացումների արդյունքում[7]։

Գանիմեդը Արեգակնային համակարգի միակ արբանյակն է, որն ունի սեփական մագնիսասֆերա, որը, ամենայն հավանականությամբ, առաջացել է կոնվեկցիայի արդյունքում, հեղուկ, երկաթով հարուստ միջուկում[14]։ Ոչ մեծ մագնիսասֆերան պարփակված է ավելի հզոր Յուպիտերի մագնիսասֆերայի մեջ և կապված է նրա հետ «բաց» ուժային գծերով։ Արբանյակն ունի նաև բարակ թթվածնային մթնոլորտ, որի մեջ կան O,  O2 և, հնարավոր է՝ O3 (օզոն)[9]։ Մթնոլորտում կա ատոմային ջրածին աննշան քանակներով։ Կապը արբանյակի իոնոսֆերայի և մթնոլորտի միջև առայժմ պարզ չէ[15]։

Գանիմեդի հայտնաբերումը պատկանում է Գալիլեո Գալիլեյին, ով առաջին անգամ տեսավ այն 1610 թվականի հունվարի 7-ին[1][2][3]։ Շուտով Սիմոն Մարիուսը առաջարկեց արբանյակի անվանումը, ի պատիվ դիցական Գանիմեդի` հին-հունական սեղանապետ-աստծո, Զևսի սիրեկանի[16]: Գանիմեդի հետազոտությունները տիեզերական սարքերով սկսվեց «Պիոներ-10» ԱՄԿ-ով Յուպիտերի համակարգի հետազոտություններից[17]: «Վոյաջեր» ծրագրով կատարվեցի ավելի մանրակրկիտ հոտազոտություններ և հնարավոր եղավ ճշտել նրա չափերը: Ստորերկրյա օվկիանոսը և մագնիսական դաշտը հայտնաբերվեցին «Գալիլեո» ԱՄԿ-ի միջոցով: Յուպիտերի արբանյակների հետազոտությունների նոր առաքելությունը` «Europa Jupiter System Mission» (EJSM), հաստատված է 2009 թվականին, իսկ թռիչքը նախատեսվում է իրականացնել 2020 թվականին։

Հայտնաբերման և անվանման պատմությունը[խմբագրել]

Լուսնի, Գանիմեդի և Երկրի համեմատական չափերը

Գանիմեդը հայտնաբերվել է Գալիլեո Գալիլեյի կողմից 1610 թվականի հունվարի 7-ին, նրա պատմության մեջ առաջին աստղադիտակի միջոցով։ Այդ օրը Գալիլեյը դիտարկում էր Յուպիտերի մոտ գտնվող 3 աստղերը՝ Գանիմեդը, Կալիստոն և մի աստղ, որը հետագայում պարզվեց, որ երկու արբանյակներ են՝ Եվրոպան և Իոն (միայն հաջորդ գիշերը Գալիլեյը, տեսնելով նրանց տեղաշարժը, տարբերակեց նրանց)։ Հունվարի 15-ին Գալիլեյը հանգեց այն եզրահանգման, որ այս դիտարկված աստղերը իրականում հանդիսանում են երկնային մարմիններ, որոնք շարժվում են Յուպիտերի շուրջ ուղեծրերով[1][2][3]։ Գալիլեյը անվանեց այս չորս հայտնաբերված արբանյակները «Մեդիչիների մոլորակներ» և տվեց նրանց հերթական համարներ[16]։

Ֆրանսիացի աստղագետ Նիկոլա-Կլոդ Ֆաբրի դը Պեյրեսկը առաջարկեց այս արբանյակներին տալ առանձին անուններ, անվանելով չորս Մեդիչի եղբայրների անուններով, սակայն նրա առաջարկությունը տարածում չստացավ[16]։ Արբանյակի հայտնաբերմանը նաև հավակնում էր գերմանացի աստղագետ Սիմոն Մարիուսը, ով դիտարկել էր Գանիմեդը 1609 թվականին, և ժամանակին չէր հրատարակել իր տվյալները[18][19][20]։ Մարիուսը փորձեց տալ արբանյակներին հետևյալ անունները՝ «Յուպիտերի Սատուրն», «Յուպիտերի Յուպիտեր» (դա Գանիմեդն էր), «Յուպիտերի Վեներա» և «Յուպիտերի Մերկուրի», սակայն այս անվանումները նույնպես ճանաչում չստացան։ Յոհան Կեպլերի առաջարկությունից հետո, Մարիուսը ևս մեկ անգամ փորձեց տալ արբանյակներին անվանումներ[16] և «Գանիմեդ» անվանումը առաջարկվել է հենց նրա կողմից 1614 թվականին[18][21]`

Aquote1.png ...Հետո եղավ Գանիմեդը, Տրոյայի արքա Տրոսի գեղեցիկ որդին, ում Յուպիտերը, արծվի տեսք ստանալով, առևանգեց երկինք պահելով մեջքի վրա, ինչպես հեքիաթային ձևով նկարագրում են պոետները... Երրորդը, լույսի վեհության պատճառով, Գանիմեդ...[22] Aquote2.png


Սակայն, «Գանիմեդ» անվանումը, ինչպես և Մարիուսի կողմից մյուս Գալիլեյան արբանյակների համար առաջարկված անունները, գործնականորեն չէին գործածվում ընդհուպ մինչև XX դարի կեսերը։ Հիմնականում, ավելի հին աստղագիտական գրականության մեջ Գանիմեդը նշանակվում էր հռոմեական թվով (Գալիլեյի կողմից ներմուծված համակարգ), որպես Յուպիտեր III կամ «Յուպիտերի երրորդ արբանյակ»։ Սատուրնի արբանյակների հայտնաբերումից հետո, նշանակման համակարգը, որը առաջարկել էին Կեպլերը և Մարիուսը, սկսեց գործածվել Յուպիտերի արբանյակների համար[16]։ Գալիլեյան արբանյակներից Գանիմեդը միակն է տղամարդ կերպարի անունով, ով, ինչպես և Իոն, Եվրոպան և Կալիստոն Գանիմեդը ևս եղել է Զևսի սիրեկանը։

Ըստ չինական աստղագիտական գրառումների, մ.թ. ա. 365 թվականին չինացի աստղագետ Գան Դեն հայտնաբերել է Յուպիտերի արբանյակը անզեն աչքով դիտելիս (հավանաբար, դա եղել է Գանիմեդը)[23][24]։

Ուղեծիրը և պտույտը[խմբագրել]

Գանիմեդի ուղեծիրը գտնվում է Յուպիտերից 1 070 400 կիլոմետր հեռավորության վրա, փաստորեն Յուպիտերից հեռավորությամբ երրորդն է գալիլեյան արբանյակների մեջ[10]։ Մոլորակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ Գանիմեդը կատարում է յոթ օր երեք ժամում։ Ինչպես և հայտնի արբանյակների մեծամասնությունը, Գանիմեդի պտույտը իր առանցքի շուրջ սինքրոն է նրա պտույտի պարբերության հետ Յուպիտերի շուրջ, և այն միշտ ուղղված է դեպի մոլորակը նույն կողմով[25]։ Նրա ուղեծիրը ունի փոքր էքսցենտրիսիտետ և ուղեծրի թեքում Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ, որոնք ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են արեգակնային և մոլորակային ազդեցությունների տակ, որոնք ազդում են դարերով։ Փոփոխությունների միջակայքերն են 0, 0009 - 0, 0022 էքսցենտրիսիտետի համար և 0, 05 - 0, 32 °` թեքման համար[26]։ Այս ուղեծրային տատանումները առաջացնում են պտույտի առանցքի թեքումի փոփոխություններ 0 - 0,33°[8]։

Գանիմեդի, Եվրոպայի և Իոյի Լապլասի ռեզոնանսը (ուղեծրային ռեզոնանս)

Գանիմեդը Եվրոպայի և Իոյի հետ գտնվում է ուղեծրային ռեզոնանսում` Յուպիտերի շուրջ Գանիմեդի կատարած ամեն մի պտույտի դիմաց Եվրոպան պտտվում է երկու անգամ, իսկ Իոն՝ չորս[26][27]։ Իոյի և Եվրոպայի լավագույն դասավորումը տեղի է ունենում, երբ Իոն գտնվում է պերիկենտրոնում, իսկ Եվրոպան ապոկենտրոնում։ Եվրոպայի և Գանիմեդի միջև այսպիսի դասավորվածություն տեղի է ունենում, երբ Եվրոպան գտնվում է պերիկենտրոնում[26]։ Իոյի և Եվրոպայի ու Գանիմեդի և Եվրոպայի «միանալու» ժամանակը փոփոխվում է այնպիսի արագությամբ, որը դարձնում է անհնարին այս երեք արբանյակների մեկ գծով դասավորվելը։ Այսպիսի բարդ ռեզոնանսը կոչվում է Լապլասի ռեզոնանս[28]։

Լապլասի այս ռեզոնանսը չի կարող մեծացնել Գանիմեդի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը[28]։ Այս պահին Գանիմեդի էքսցենտրսիտետը կազմում է մոտ 0, 0013, ինչ կարող է լինել անցած դարաշրջանի հետևանք, երբ հնարավոր է եղել էքսցենտրիսիտետի աճը[27]։ Գանիմեդի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը շատ հարցերի տեղիք է տալիս, եթե այն չի ավելանում, ապա ինչու այն չի կազմաքանդվել մակընթացային ազդեցության արդյունքում[28]։ Սա կարող է նշանակել, որ վերջին էքսցենտրիսիտետի ավելացումը տեղի է ունեցել միայն մի քանի հարյուր միլիոն տարի առաջ[28]։ Քանի որ Գանիմեդի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը համեմատաբար փոքր է (միջինը՝ 0, 0015)[27], այս արբանյակի մակընթացային տաքացումը այս պահին աննշան է[28]։ Սակայն, Գանիմեդը անցյալում, հնարավոր է, որ ուներ Լապլասի մեկ կամ մի քանի ռեզոնանս, որոնք կարող էին ուղեծրի էքսցենտրիսիտետը մեծցնելով հասցնել 0, 01-ից մինչև 0, 02[7][28]։ Սա, հավանական է, Գանիմեդի ներքին կառուցվածքում առաջացրել է զգալի մակընթացային տաքացում, ինչը հնարավոր է, որ դարձել է անհարթ լանդշաֆտի ձևավորման պատճառ[7][28]։

Կա երկու վարկած որոնք բացատրում են Իոյի, Եվրոպայի և Գանիմեդի միջև լապլասյան ռեզոնանսի առաջացումը ՝ առաջինը, որ այն եղել է Արեգակնային համակարգի առաջացման առաջին օրից [29] կամ, որ այն առաջացել է արդեն Արեգակնային համակարգի ձևավորումից հետո։ Վերջին վարկածի համար հավանական է նաև իրադարձությունների հետևյալ ընթացքը՝ Յուպիտերի վրայի աճող մակընթացությունները ստիպեցին Իոին ընդլայնելու ուղեծիրը այնքան, մինչև նա Եվրոպայի հետ մտավ 2։1 ռեզոնանսի մեջ, որից հետո Իոյի ուղեծիրը շարունակում էր մեծանալ, սակայն իմպուլսի մոմենտի մի մասը հաղորդվեց Եվրոպային, քանի որ այս ռեզոնանսը ստիպեց նաև Եվրոպայի ուղեծրին մեծանալ, գործընթացը զարգացավ մինչև Եվրոպան չմտավ Գանիմեդի հետ 2։1 ռեզոնանսի մեջ[28]։ Արդյունքում ուղեծրերի փոփոխություները սինքրոնիզացվեցին երեք արբանյակների միջև և մեկուսացրին իրար Լապլասի ռեզոնանսում[28]։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 Գալիլեյ, Գալիլեո; թարգմանված է Էդվարդ Կարլոսի կողմից և խմբագրված է Պետեր Բարկերի կողմից (մարտ 1610)։ «Sidereus Nuncius» (PDF)։ Օկլահոմայի գիտության պատմության համալսարան։ http://hsci.cas.ou.edu/images/barker/5990/Sidereus-Nuncius-whole.pdf։ Վերցված է 2010-01-13։ 
  2. 2,0 2,1 2,2 Ռայթ, Էրնի։ «Գալիլեյի Յուպիտերի առաջին դիտարկումները» (PDF)։ Օկլահոմայի գիտության պատմության համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65Cgox4II։ Վերցված է 2010-01-13։ 
  3. 3,0 3,1 3,2 «ՆԱՍԱ. Գանիմեդ»։ Solarsystem.nasa.gov։ 2009-09-29։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65CgpZp6A։ Վերցված է 2010-03-08։ 
  4. 4,0 4,1 Յեոմանս, Դոնալդ Կ. (2006-07-13)։ «Մոլորակների արբանյակների ֆիզիկական հատկանիշները»։ ՌՇԼ Արեգակնային համակարգի դինամիկական հատկանիշները։ http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par։ Վերցված է 2007-11-05։ 
  5. Յեոմանս և Չեմբերլեն։ «Հորիզոն առցանց էֆեմերիդների համակարգը Գանիմեդի համար (հիմնական մարմին 503)»։ Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ, Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա։ http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=503։ Վերցված է 2010-04-14։  (4.38, 1951-Հոկտեմբեր-03)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 «Մոլորակների արբանյակների միջին ուղեծրային հատկանիշները»։ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա, Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ։ http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_elem։ 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Շոուման, Ադամ Պ.; Մալոթրա, Ռենու (1999). «Գալիլեյան արբանյակները» (PDF). Սայենս 286 (5437): 77–84. doi:10.1126/science.286.5437.77. PMID 10506564. http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1999.pdf. 
  8. 8,0 8,1 Բիլզ, Բրյուս Գ. (2005). «Յուպիտերի գալիլեյան արբանյակների ազատ և ստիպողական թեքումները». Իկարուս 175 (1): 233–247. doi:10.1016/j.icarus.2004.10.028. Bibcode2005Icar..175..233B. 
  9. 9,0 9,1 Հոլլ, Դ. Տ.; Ֆելդման, Փ. Դ.; ՄակԳրատ, Մ. Ա. և ընկ. (1998). «Եվրոպայի և Գանիմեդի մթնոլորտի ծայրագույն ուլտրամանուշակագույն փայլը». Աստղագիտական ամսագիր 499 (1): 475–481. doi:10.1086/305604. Bibcode1998ApJ...499..475H. 
  10. 10,0 10,1 «Յուպիտերի արբանյակները»։ The Planetary Society։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65CgmfqwH։ Վերցված է 2007-12-07։ 
  11. «Գանիմեդի տվյալները»։ www2.jpl.nasa.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65Cgn8Ql1։ Վերցված է 2010-01-14։ 
  12. «Գանիմեդ»։ nineplanets.org։ October 31, 1997։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65CgnurcG։ Վերցված է 2008-02-27։ 
  13. «Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակը ենթադրաբար ունի թաքնված օվկիանոս»։ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա։ ՆԱՍԱ։ 2000-12-16։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65CgoVa4T։ Վերցված է 2008-01-11։ 
  14. Կիվելսոն, Մ. Գ.; Խուրանա, Կ. Կ.; Կորնիտի, Ֆ. Վ. և ընկ. (2002). «Գանիմեդի հաստատուն և ինդուկտիվ մագնիսական մոմենտները» (PDF). Իկարուս 157 (2): 507–522. doi:10.1006/icar.2002.6834. Bibcode2002Icar..157..507K. http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/ICRUS1572507.pdf. 
  15. Էվիատար, Ահարոն; Վասիլիունաս, Վիտենիս Մ.; Գարնետ, Դոնալդ Ա. և ընկ. (2001). «Գանիմեդի իոնոսֆերան» (ps). Տիեզերական Մոլորակագիտություն Գիտություն 49 (3-4): 327–336. doi:10.1016/S0032-0633(00)00154-9. Bibcode2001P&SS...49..327E. http://www.tau.ac.il/~arkee/ganymop.ps. 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 «Յուպիտերի արբանյակներ»։ Գալիլեո ծրագիր։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ http://www.webcitation.org/61CwAduBX։ Վերցված է 2007-11-24։ 
  17. «Պիոներ 11»։ Արեգակնային համակարգի հետազոտություններ։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-04-ին։ http://www.webcitation.org/65CgqLtrG։ Վերցված է 2008-01-06։ 
  18. 18,0 18,1 «Գանիմեդը` ամենամեծ արբանյակը»։ Կոսմոս ի Վսելենայա։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ http://www.webcitation.org/61Cw9UsVe։ Վերցված է 09.01.2010։ 
  19. Մարիուսի «Mundus Iovialis anno MDCIX Detectus Ope Perspicilli Belgici» աշխատանքը նկարագրում է 1609 թվականին կատարված դիտարկուները, իսկ հրապարակվել է միայն 1614 թվականին:
  20. «Հայտնաբերում»։ Կասկադիա համայնքի քոլեջ։ Արխիվացված օրիգինալից 2006-09-20-ին։ http://web.archive.org/web/20060920121740/http://www.cascadia.ctc.edu/facultyweb/instructors/jvanleer/astro+sum01/astro101/discovery.htm։ Վերցված է 2007-11-24։ 
  21. «Յուպիտերի արբանյակները»։ Գալիլեո ծրագիր։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ http://www.webcitation.org/61CwAduBX։ Վերցված է 09.01.2010։ 
  22. «Գալիլեյան արբանյակների հայտնաբերումը»։ Արեգակնային համակարգի տեսարաններ։ Տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտ, Ռուսական գիտությունների ակադեմիա։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-11-18-ին։ http://web.archive.org/web/20071118221327/http://www.iki.rssi.ru/solar/eng/galdisc.htm։ Վերցված է 2007-11-24։ 
  23. http://adsabs.harvard.edu/full/1981BAAS...13..793C Աստղագիտական միության բուլետեն
  24. http://adsabs.harvard.edu/full/1981BAAS...13..793B Հին աստղագիտությունը ժամանակակից Չինաստանում
  25. ՄԻլներ, Ռոն; Ուիլիամ Կ. Հարտման (մայիս 2005)։ Մեծ ճանապարհորդություն. Արեգակնային համակարգի ճանապարհորդի ուղեցույց, 3-րդ, Թայլանդ: Վորկման Փաբլիսհինգ, 108–114։ ISBN 0-7611-3547-2։ 
  26. 26,0 26,1 26,2 Մասոտո, Սուսաննա; Վարադի, Ֆերենս; Մուր, Ուիլիամ; Շուբերտ, Ջերալդ (2002). «Գալիլեյան արբանյակների ուղեծրերի թվային սիմուլացիաներ». Իկարուս 159 (2): 500–504. doi:10.1006/icar.2002.6939. Bibcode2002Icar..159..500M. 
  27. 27,0 27,1 27,2 «Եվրոպայի բարձր ալիքները»։ SPACE.com։ http://www.space.com/searchforlife/seti_tidal_europa_021003.html։ Վերցված է 2007-12-07։ 
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 28,8 Շոուման, Ադամ Պ.; Մալոթրա, Ռենու (1997). «Լապլասի ռեզոնանսի ալիքաձև պտույտները և Գանիմեդի վրագնահատումը» (PDF). Իկարուս 127 (1): 93–111. doi:10.1006/icar.1996.5669. Bibcode1997Icar..127...93S. http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1997.pdf. 
  29. Պիլի, Ս. Ջ.; Լի, Մեն Հոյ (2002). «Գալիլեյան արբանյակների միջև Լապլասի ռեզոնանսի առաջացումը նախնական ժամանակներում». Սայենս 298 (5593): 593–597. doi:10.1126/science.1076557. PMID 12386333. Bibcode2002Sci...298..593P. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg