Աստղագիտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թաթառակեր աստղային համակարգ (գալակտիկա)
Հեյլ-Բոպպ գիսաստղը, որը 1997-ին տեսանելի էր անզեն աչքով

Աստղագիտություն, գիտություն է երկնային մարմինների (մոլորակներ, աստղեր, միգամածություններ, միջաստղային նյութ, գալակտիկաներ և այլն) և նրանց հետ կապված երևույթների (տարածական բաշխում, շարժումներ, ֆիզիկական բնույթ և վիճակ, փոխազդեցություն, առաջացում ու զարգացում և այլն) մասին։ Աստղագիտությունը միաժամանակ մշակում է երկնային մարմինների դիտումները գործնական նպատակներով օգտագործելու մեթոդներ (ժամանակի ծառայություն, աստղագիտական կողմնորոշում, տիեզերական թռիչքների աստղագիտական կառավարում և այլն)։ Աստղագիտությունը ըստ ուսումնասիրության օբյեկտների կամ մեթոդների բաժանվում է մի շարք ենթաբաժինների։

Տիեզերական թռիչքների ժամանակ անհրաժեշտ ուղեծրերի րնտրության կապակցությամբ աստղագիտության մեջ ձևավորվեց մի նոր բաժին՝ աստղադինամիկան, որն ուսումնասիրում է արհեստական երկնային մարմինների շարժումները։

Արեգակի, մոլորակների և աստղերի տեսանելի շարժումների պարբերականությունը աստղագիտական դիտումներով հաստատված առաջին օրինաչափություններից է։ Այն ընկած է ժամանակի որոշման և օրացույցների կազմման հիմքում։ Այդ պարբերականությունն օգտագործվում է նաև մի շարք երկնային երևույթների (Արեգակի և Լուսնի խավարումներ, Արեգակի, Լուսնի և մոլորակների մերձեցումներ և այլն) կանխատեսման համար։ Այդ խնդիրները, նրանց լուծման համար կիրառվող գործիքների տեսությունը և մաթեմատիկական մեթոդները կազմում են աստղաչափության, ոլորտային ու գործնական աստղագիտությունների առարկան։

Մոլորակների շարժումների, Արեգակի ու Լուսնի խավարումների, պայծառ գիսավորների երևույթները հին դարերում կապում էին Երկրի վրա տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ և օգտագործում հասարակական կյանքի երևույթների, մարդկանց ճակատագրի կանխագուշակման նպատակով։ Այդ հարցերով զբաղվող կեղծ գիտությունը՝ աստղագուշակությունը, ոչ մի գիտական հիմք չունի, սակայն ժամանակին զարկ է տվել աստղագիտական դիտումներին և դրանով իսկ նպաստել Աստղագիտության զարգացմանը։

Մեծ է աստղագիտության գիտական և գործնական նշանակությունը։ Այն սերտորեն կապված է մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, մեխանիկայի և մյուս գիտությունների հետ։ Օգտագործելով այդ գիտությունների մեթոդները՝ նաև իր հերթին զգալիորեն ազդել է նրանց զարգացման վրա։ Այսպես, երկնային մեխանիկայի հաջողությունները XVII դ. խթանեցին այն ժամանակ ֆիզիկայի հիմնական բաժինը կազմող դասական մեխանիկայի զարգացմանը, որով դրվեց ճշգրիտ բնագիտության հիմքը։ Ավելի ուշ (XX դ.) աստղաֆիզիկական հետազոտությունները հանգեցրին նոր երևույթների և նյութի՝ տիեզերական պայմաններում դրսևորվող, գիտությանը մինչ այդ անհայտ հատկությունների բացահայտմանը, որը զգալիորեն նպաստեց ֆիզիկայի զարգացմանը։ Մասնավորապես, աստղերի ճառագայթման աղբյուրների ուսումնասիրությունը բերեց էներգիայի ջերմամիջուկային աղբյուրների հայտնադործմանը։

Միջազգային եզրի ծագումը[խմբագրել]

Բազմաթիվ լեզուներում գործածական է աստրոնոմիա եզրը. այն ծագում է հունարեն αστρονομία բառից, որը կազմված է άστρον (աստրոն՝ աստղ կամ համաստեղություն) en νόμος (նոմոս՝ Բնության օրենք), այսինքն՝ երկնային մարմինների օրինաչափությունների ուսումնասիրում։

Պատմությունը[խմբագրել]

Հին աշխարհ[խմբագրել]

Աստղագիտությունը հնագույն գիտություններից է։ Դեռևս մ. թ. ա. աստղագիտությունը բավականաչափ զարգացած էր Բաբելոնում, Եգիպտոսում, Չինաստանում, Հունաստանում։ Այսպես, մեր թվարկությունից 28 դ. առաջ եգիպտական քրմերը որոշել են տարվա տևողությունը, իսկ Արեգակի խավարումների կրկնության պարբերությունը (սարոս) հայտնի էր արդեն մ. թ. ա. VI դ.։ Մ. թ. ա. II դ. Հիպարքոսի կազմած աստղացուցակը պարունակում էր հազարից ավելի աստղերի երկնային կոորդինատները և պայծառության գնահատականները՝ աստղային մեծությունների պայմանական սանդղակով, որն առանց էական փոփոխությունների օգտագործվում է նաև մեր օրերում։ Կան պատմական վկայություններ Հին Հայաստանում աստղագիտական գիտելիքների բարձր մակարդակի մասին։

Երկրի ձևի, Տիեզերքում նրա դիրքի և մոլորակային համակարգի կառուցվածքի վերաբերյալ ճիշտ մտքեր են արտահայտվել դեռևս մ. թ. ա., օր. III դ. Էրատոսթենեսը որոշեց Երկրի շառավիղը, իսկ Արիստարքոս Սամոսացին գտնում էր, որ Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջը։ Սակայն, մ. թ. II դ. Պտղոմեոսի՝ իր ժամանակի աստղագիտական գիտելիքներն ամփոփող «Աչմագեստ» աշխատության մեջ շարադրված աշխարհի երկրակենտրոն համակարգը, որի համաձայն Արեգակը՝ մոլորակների հետ միասին պտտվում է Երկրի շուրջը, եկեղեցու հովանու տակ լայն տարածում ստացավ և գրեթե 15 դ. անընդհատ իշխեց գիտության մեջ։

Միջին դարեր[խմբագրել]

Միջին դարերում բարբարոս ցեղերի արշավանքների ժամանակ գրեթե ամեն ինչ մոռացվեց, և աստղագիտությունը խոր անկում ապրեց։ Այդ ժամանակաշրջանում եզակի երևույթ էին Անանիա Շիրակացու աշխատությունները, որոնց մեջ վերածնունդ ապրեցին հույն մտածողների առաջադիմական գաղափարները։ X - XV դդ. զգալի թվով աստղագիտական դիտումներ կատարվեցին արաբական երկրներում և Միջին Ասիայում։ Մասնավորապես հայտնի են Ուլուգբեկի (XV դ.) Սամարղանդում կատարած դիտումները։ XVI ղ. արդյունաբերության և առևտրի զարգացումը, հատկապես, ծովային ճանապարհորդությունները լուրջ ազդակ դարձան աստղագիտության ծաղկման համար։ Ն. Կոպեռնիկոսի, Գ. Գալիլեյի, 3. Կեպլերի և Ի. Նյուտոնի աշխատություններով հիմնավորվեց և հաստատվեց աշխարհի արևակենտրոն համակարգը։ Մոլորակների շարժման օրենքների հայտնագործումն (Յ. Կեպլեր) ու մեկնաբանումը (Ի. Նյուտոն) նշանավորեցին երկնային մեխանիկայի կամ տեսական աստղագիտության ծնունդը։ Այդ շրջանում աստղագիտությունն արդեն հիմնվում էր երկնային երևույթների բնույթի իմացության վրա։ Դրա փայլուն ապացույցներից են Հալլեյի գիսաստղի հայտնվելը 1682-ին՝ տեսականորեն կանխագուշակված ժամանակ և, հատկապես, Նեպտուն մոլորակի հայտնադործումը 1846-ին՝ Լե Վերյե հաշվումների հիման վրա։ Աստղագիտության մեծ առաջընթացը կապված էր աստղադիտակների կիրառության հետ։ Աստղադիտակով Լուսնի, Արեգակի, մոլորակների և Ծիր Կաթինի դիտումներն առաջին անգամ կատարեց Գ. Գալիլեյը, 1610 թվականին։ Չնայած Գ. Գալիլեյի ինքնաշեն դիտակի պարզությանը և փոքր չափերին, այդ դիտումների շնորհիվ նա հայտնաբերեց Յուպիտերի չորս արբանյակները և արևաբծերը։ Ծիր Կաթինի շերտը տարրալուծեց առանձին աստղերի, պարզեց Լուսնի մակերևույթի վրա դիտվող գոյացումների բնույթը և այլն։ Ջ. Բրեդլին հայտնագործեց լույսի աբեռացիայի երևույթը (1727), Մ. Լոմոնոսովը՝ Վեներայի մթնոլորտը (1761)։ Հայտնաբերվեցին նաև բազմաթիվ աստղակույտեր և միգամածություններ, կրկնակի և փոփոխական աստղեր։ Պ. Լապլասը մշակեց Արեգակնային համակարգի առաջացման իր վարկածը, որով սկիզբ առավ կոսմոգոնիան։ Ու. Հերշելի (XVIII դ.), աստղերի բաշխման, Արեգակի ու աստղերի շարժումների և Ծիր Կաթինի կառուցվածքի վերաբերյալ հետազոտությունները նշանավորեցին աստղաբաշխության (աստղային աստղագիտության) ծնունդը։ 1830-ական թթ. չափվեցին մի քանի աստղերի հեռավորությունները (պարալաքսեր)։ Ավելի ուշ, մեծ թվով աստղերի հեռավորությունների, սեփական շարժումների և տեսագծային արագությունների չափումների հիման վրա, բացահայտվեցին Գալակտիկայում աստղերի շարժումների օրինաչափությունները, իսկ 1927-ին Յան Օորտը հայտնագործեց Գալակտիկայի պտույտը։

Նոր ժամանակներ[խմբագրել]

XIX-րդ դարի վերջերից սպեկտրալ վերլուծությունը, լուսանկարչությունը, ատոմային ֆիզիկայի հետ միասին հիմք ծառայեցին աստղաֆիզիկայի զարգացմանը։ Շուտով աստղերի ներքին կառուցվածքի տեսական հետազոտությունը, աստղաֆիզիկայի տվյալների հիման վրա, օգնեց բացահայտելու նրանց էներգիայի աղբյուրները։ XX-րդ դարի 20-ական թվականներից, երբ խոշոր աստղադիտակների կառուցման շնորհիվ խիստ աճեց մեծ հեռավորությունների վրա գտնվող տիեզերական օբյեկտների դիտման հնարավորությունը, բուռն զարգացում ապրեց արտագալակտիկական աստղագիտությունը, որի ուսումնասիրության օբյեկտները մեր Գալակտիկայից դուրս գտնվող, սակայն նույն բնույթի հսկայական աստղային համակարգերը՝ արտաքին գալակտիկաները և նրանց ֆիզիկական խմբերն են (բազմագալակտիկաներ, գալակտիկաների կույտեր և ավելի բարձր կարգի համակարգեր)։ 1929 թվականին Էդվին Հաբլը հայտնագործեց Տիեզերքի դիտվող մասի լայնացման մասին վկայող Կարմիր շեղման երևույթը, որը տեսականորեն կանխագուշակել էր Հ. Ֆրիդմանը (1922)։ Աստղագիտության կարևորագույն արդյունքների մի մասը ստացվել է ռադիոաստղագիտության զարգացման շնորհիվ։ Եթե մինչ այդ երկնային մարմինների ու նրանցում ընթացող երևույթների վերաբերյալ մեր բոլոր գիտելիքները հիմնվում էին այդ մարմինների արձակած լույսի ուսումնասիրության վրա, ապա ռադիոաստղագիտությունը հնարավոր դարձրեց այդ գիտելիքների խորացումը և ընդարձակումը երկնային մարմինների ռադիոճառագայթման դիտումներով։ Մասնավորապես, ռադիոգալակտիկաների և տիեզերական ռադիոճառագայթման քվազիաստղային աղբյուրների՝ քվազարների հայտնադործումը և ուսումնասիրումը խիստ նպաստեցին արտագալակտիկական աստղագիտության ու կոսմոլոգիայի լուրջ հաջողություններին։ Երիտասարդ աստղերի համակարգերի՝ աստղասփյուռների հայտնագործման ու ուսումնասիրության շնորհիվ (Վիկտոր Համբարձումյան, 1947) ամուր գիտական հիմքերի վրա դրվեց և արմատական նշանակություն ունեցող արդյունքների հասավ կոսմոգոնիան։

Նորագույն ժամանակներ[խմբագրել]

Սկսած 1957-ից, երբ Սովետական Միությունում արձակվեց Երկրի առաջին արհեստական արբանյակը, աստղագիտությունը ապրեց որակական նոր թռիչք։ Արհեստական արբանյակների ու միջմոլորակային կայանների միջոցով կատարվող աստղագիտական դիտումները, որոնք ազատ են Երկրի մթնոլորտի խանգարիչ ազդեցությունից, զգալիորեն րնդարձակել են աստղագիտության հնարավորությունները (արտամթնոլորտային աստղագիտություն)։ Մասնավորապես, հնարավոր է ղարձել երկնային մարմինների ճառագայթման սպեկտրի մինչ այժմ անմատչելի մասերի դիտումները։ Խոստումնալից է Արեգակնային համակարգի անդամների ուսումնասիրությունը՝ մոտիկից (ավտոմատ տիեզերական կայանների միջոցով)։

Աստղագիտությունը Հայաստանում[խմբագրել]

Հայաստանում աստղագիտական հետազոտությունները տարվում են մի քանի աստղադիտարաններում (Երևանի, Բյուրականի և Գառնիի

Գրականություն[խմբագրել]

  1. Համբարձումյան Վ. Տ., Աստրոֆիզիկան և աստղերի էվոլյուցիան, Երևան, 1948։
  2. Համբարձումյան Վ. Տ., Տիեզերքի էվոլյուցիայի պրոբլեմները, Երևան, 1968։
  3. Միրզոյան Լ. Վ., Երկնային մարմինների առաջացման մասին, Երևան, 1956։
  4. Թումանյան Բ. Ե., Վաթյան Լ. Ա., Ընղհանուր աստղագիտություն, Երևան, 1960։
  5. Թումանյան Բ. Ե., Հայ աստղագիտության պատմություն, (հ. 1 - 2), 1964 - 1968։

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Commons-logo.svg