Արեգակնային համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արեգակնային համակարգի մոլորակները և գաճաճ մոլորակները։

Արեգակնային համակարգ, մոլորակային համակարգ, որը գտնվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի մեջ[1] և բաղկացած է Արեգակից[2] և այլ երկնային մարմիններից, որոնք ձգողությամբ կապում են նրա ութ մոլորակները,[3][4] նրանց 167 բնական արբանյակները,[5] հինգ գաճաճ մոլորակները (Սերես, Պլուտոն, Հոմեա, Մակեմակե և Էրիս[6] և նրանց վեց բնական արբանյակները) և միլիարդավոր այլ փոքր մարմիններ։ Այս վերջինը բաղկացած է աստերոիդներից, Կոյպերի գոտու մարմիններից, գիսաստղերից, աստղաքարերից և տիեզերական փոշուց։

Արեգակնային համակարգը ձևավորվել է մոտ 4,57 միլիարդ տարի առաջ տեզերական ձգողականության գազափոշային ամպի կոլապսի ճանապարհով[7]։

Արեգակնային համակարգի օբյեկտների զանգվածի մեծ մասը բաժին է ընկնում Արեգակին, մնացած մասը պարունակվում է ութ համամատաբար մեկուսացված մոլորակներում, որոնք ունեն գրեթե շրջանաձև ուղեծիր և դասավորված են գրեթե հարթ սկավառակի սահմաններում՝ խավարածրի հարթությամբ։

Չորս ամենափոքր ներքին մոլորակներն են Մերկուրին, Վեներաը, Երկիրը և Մարսը (նաև կոչվում են երկրային խմբի մոլորակներ), հիմնականում բաղկացած են սիլիկատներից և մետաղներից։ Չորս արտաքին մոլորակներն են՝ Յուպիտերը, Սատուրնը, Ուրանը և Նեպտունը (նաև կոչվում են գազային գիգանտներ), ավելի զանգվածեղ են, քան երկրային խմբի մոլորակները։ Արեգակնային համակարգի ամենամեծ մոլորակներ Յուպիտերն ու Սատուրը գլխավորապես բաղկացած են ջրածնից և հելիումից, արտաքին ավելի փոքր Ուրանն ու Նեպտուն, ջրածնից և հելիումից բացի պարունակում են նաև մեթան և շմոլ գազ[8]։ Այդպիսի մոլորակները մտնում են առանձին դասի՝ «սառցային գիգանտների» մեջ[9]։

Արեգակնային համակարգում կան փոքր մարմիններով զբաղեցված երկու մարմիններ։ Աստերոիդների գոտին, որը գտնվում է Մարսի և Յուպիտերի միջև, կառուցվածքով համընկնում է երկրային համակարգի մոլորակների հետ, քանի որ կազմված է սիլիկատներից և մետաղներից։ Աստերոիդների գոտու խոշորագույն օբյեկտներ են համարվում թզուկ մոլորակ Սերեսը, Պալասը, Վեստան, և Հիգեան։ Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ տեղավորված են տրանսնեպտունային մարմինները, որոնցից խոշորագույններն են՝ Պլուտոնը, Սեդնան, Հոմեան, Մակեմակեն, Կվավարը, Օրկը, Էրիսը, բաղկացած սառած ջրից, ամոնիակից և մեթանից։ Արեգակնային համակարգում գոյություն ունեն այլ փոքրագույն մարմինների պոպուլյացիաներ ևս, ինչպիսիք են մոլորակային քվազիարբանյակները և տրոյացիները, մերձերկրյա աստերոիդները, կենտավրոսները, դամակլոիդները, ինչպես նաև համակարգով տեղափոխվող գիսաստղերը, երկնաքարերը և տիեզերական փոշին։

Արեգակնային քամին (Արեգակից պլազմայի հոսքը) միջաստղային միջավայրում առաջացնում է հելիոսֆերա անվանմամաբ պղպջակ, որը տարածվում է համակարգում մինչև ցրված սկավառակի եզրը։ Օորտի ամպը՝ երկարակյաց գիսաստղի աղբյուրը, կարող է տարածվել մոտավորապես հազար անգամ հելիոսֆերայից այն կողմ։

Արեգակնային համակարգը մտնում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի մեջ։

Հեռավորություն Արեգակից[խմբագրել]

Կարգով հեռավորությամբ Արեգակից՝

Երկրային խմբի մոլորակներն՝

Գազային հսկաներն՝

Գաճաճ մոլորակներ՝

Վեց մոլորակներ և երեք գաճաճ մոլորակներ ունեն բնական արբանյակներ, որոնք նաև կոչվում են «լուսիններ»։ Գազային հսկա մոլորակները նաև շրջապատված են օղակներով։ Մոլորակներից վեցն ունեն հայերեն անվանում, սակայն նրանց հետ միասին օգտագործվում են նաև հունա-հռոմեական անվանումները, որոնք ծագում են դիցաբանական աստվածների անուններից։

Մոլորակների հիմնական տվյալների համեմատական աղյուսակ[խմբագրել]

Բոլոր տվյալները, բացի խտությունից, բերված են նրանց հարաբերությամբ Երկրի նմանատիպ տվյալներին։

Մոլորակ Տրամագիծը, համեմատաբար Զանգվածը, համեմատաբար Ուղեծրային շառավիղը, ա. մ. Պտույտի պարբերությունը, երկրային տարի Օրվա տևողությունը, համեմատաբար Խտությունը, կգ/մ3 Արբանյակները
Մերկուրի 0,382 0,06 0,38 0,241 58,6 5427 չկա
Վեներա 0,949 0,82 0,72 0,615 243[10] 5243 չկա
Երկիր 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 5515 1
Մարս 0,53 0,11 1,52 1,88 1,03 3933 2
Յուպիտեր 11,2 318 5,20 11,86 0,414 1326 67
Սատուրն 9,41 95 9,54 29,46 0,426 687 62
Ուրան 3,98 14,6 19,22 84,01 0,718[10] 1270 27
Նեպտուն 3,81 17,2 30,06 164,79 0,671 1638 13
Մոլորակների հեռավորությունը Արեգակից՝ 1) Մերկուրի 2) Վեներա 3) Երկիր 4) Մարս - Աստերոիդների գոտի - 5) Յուպիտեր 6) Սատուրն 7) Ուրան 8) Նեպտուն - Կոյպերի գոտի
Մոլորակների և Արեգակի չափերի մոտավոր համեմատությունը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png
Պորտալ
Աստղագիտություն


  1. English, J. (2000)։ «Exposing the Stuff Between the Stars»։ Hubble News Desk։ http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html։ Վերցված է 2007-05-10։ 
  2. «Sun: Facts & Figures»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-01-02-ին։ http://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric։ Վերցված է 2009-05-14։ 
  3. nineplanets.org։ «An Overview of the Solar System»։ http://www.nineplanets.org/overview.html։ Վերցված է 2007-02-15։ 
  4. Amir Alexander (2006)։ «New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt»։ The Planetary Society։ Արխիվացված օրիգինալից 2006-02-22-ին։ http://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html։ Վերցված է 2006 թ․ նոյեմբերի 8–ին։ 
  5. Moons of the Solar System planetary.org
  6. «Dwarf Planets and their Systems»։ Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)։ 2008-07-11։ http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets։ Վերցված է 2008-07-13։ 
  7. Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa. The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion. Nature Geoscience, Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, doi:10.1038/NGEO941 (անգլերեն)
  8. Lunine, Jonathan I. (1993)։ «The Atmospheres of Uranus and Neptune» (PDF)։ Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-17.-ին։ http://www.webcitation.org/610cKG6cV։ Վերցված է 2008-03-10։ 
  9. «В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды»։ Компьюлента։ 3 сентября 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-09-05-ին։ http://web.archive.org/web/20100905193254/science.compulenta.ru/559921/։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 9–ին։ 
  10. 10,0 10,1 Վեներան և Ուրանը իրենց առանցքի շուրջ պտտվում են հակառակ ուղեծրային ուղղության: