Հաթերք (Արցախ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հաթերք (ԼՂՀ)ից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Հաթերք (այլ կիրառումներ)
Բնակավայր
Հաթերք
Հաթերք
Կոորդինատներ: 40°11′58″ հս․ լ. 46°34′07″ ավ. ե. / 40.19944° հս․. լ. 46.56861° ավ. ե. / 40.19944; 46.56861
Երկիր Արցախ Արցախ
Շրջան Մարտակերտի շրջան
Գյուղապետ Ռադիկ Գրիգորյան
Մակերես 38.95 կմ²
ԲԾՄ 1120 մետր
Կլիմայի տեսակ բարեխառն-ցամաքային
Պաշտոնական լեզու հայերեն
Բնակչություն 1596 մարդ
Ազգային կազմ հայեր
Կրոնական կազմ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +(374)97
Փոստային ինդեքս 375000
##Հաթերք (Արցախ) (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png

Հաթերք, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 45 կմ արևմուտք Թարթառ գետի ափին՝ Մռավի հարավային լեռնալանջին՝ 1000 մ բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 3895 հա։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը կազմում է 1596 մարդ (2003 թ.)։ Զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաթերք, Հայթերք, Խաթերք - գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում՝ միջնադարյան Խաչենի իշխանության կանտրոնական մասում։ Տարածվել է Տրտու (Թարթառ) գետի հովտում, ընդգրկելով ձախափնյակը՝ Եղիշե առաքյալի կամ Ջրվշտիկ վանքի մերձակայքից մինչև հոգևոր կենտրոն Դադիվանքի արևմտյան կողմի ձորը։ Կոչվել է իշխանանիստ Հաթերք բերդավանի անունով։ 12 - 13-րդ դարերում Հաթերքը եղել է Կենտրոնական Խաչենի իշխանության տիրույթը։ Նրա մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Մ. Կաղանկատվացու, Կ. Գանձակեցու երկերում և Մ. Բարխուտարյանցի, Հ. Մանանդյանի, Բ. Ուլուբաբյանի աշխատություններում:

Շինություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, տեղամասային հիվանդանոց, կապի բաժանմունք և այլն։ Գյուղի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (12-րդ դար) կիսավեր է կենտրոնում է Ավագ Սբ. Նշան սրբավայրը, հարավ-արևմուտքում՝ Հաթեմի բերդը, շրջակայքում՝ նախնադարյան և նախաքրիստոնեական ժամանակների հնություններ[1]։

Միջնադարում այս գյուղում գործում էր դպրոց, Խութա վանքին կից[2]: Գյուղը, ուր այժմ ապրում է 3000 ավելի բնակիչ, տարածվում է գեղեցիկ ու անտառապատ սարահարթի վրա: Քանի որ Հաթերքը եղել է իշխանանիստ, վարչական կենտրոն, ապա արշավող նվաճողներին ավելի է գրգռել, որոնք էլ մոխրի կույտերի են վերածել այն: Դա ակնառու է տասնյակ բնակավայրերի ավերակներից, տապանաքարերից ու բազմաթիվ մենավոր խաչքարերից, որոնք ցրված են գյուղի շրջակայքի անտառներով մեկ: Դրանցից են.

Մուղդուսին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին գերեզմանատուն, գտնվում է գյուղի արևելյան մասում, ձորակի աջ լանջին: Մացառուտների մեջ մի շարք խաչքարեր են ընկած: Դրանց վրա կան 13-17-րդ դարերի թվագրությամբ արձանագրություններ: Այստեղից դեպի արևելք՝ Թարթառի ձախ ափին, բլրի վրա է գտնվում մի ավերված, քարերի կույտերի վերածված մատուռ:

Քարահունչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան փոքրիկ եկեղեցի, գյուղատեղի և գերեզմանատուն: Այս հուշարձանները տարածվում են Հաթերքի հարավարևմտյան կողմում:

Մասիս կամ Մսիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավերակ եկեղեցի, գտնվում է Հաթերքից հյուսիս, Մռավա սարի անտառապատ բազուկներից մեկի վրա: Ավերակներից երևում է, որ այն բաղկացած է եղել եկեղեցուց և գավիթից: Եկեղեցին հին բազիլիկ է, ունի 36 քառակուսի մետր մակերես, իսկ գավիթը քառակուսի հատակագիծ ունեցող փոքր շենք է: Արձանագրություններն ու խաչքարերը կոտրատված են, ուստի հնարավոր չէ իմանալ եկեղեցու կառուցման տարեթիվը: Եկեղեցին շրջափակված է եղել պարիսպներով ու պաշտպանական այլ կառույցներով:

Շուքավանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավերված եկեղեցի, գերեզմանատուն, գյուղատեղի, կալեր, մարագատեղեր, աղբյուր և հնություններ:

Սռին շինատեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատեղի, գերեզմանատուն, որի երկու կողմերով հոսում են Թրղիի վտակները:

Ծոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատեղի, ընկուզենու ծառեր, կալատեղեր, գերեզմանատեղ, ձիթհանի հիմնապատեր, 13-րդ դարին բնորոշ խաչքարեր:

Խոտորաշեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնատեղեր, ջրաղացներ, փոքրիկ գերեզմանատուն և պտղատու այգիների պուրակներ: Այս գյուղը վերջին անգամ ավերվել է 18-րդ դարի վերջին: Գյուղացիները տեղափոխվել են Գանձակի կողմերը և հիմնադրել Գետաշեն գյուղը:

Ականա ավերակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ գյուղատեղի, համանուն գետակի աջ կողմում: Դեռ կանգուն է մնում եռանավ եկեղեցին: Ընդարձակ, սյունազարդ դահլիճը սալահատակ է: Բավական տարածություն է բռնում գերեզմանատունը: Ընկուզենու, թթենու այգիների մնացորդները ձուլվել են անտառի հետ:

Հարավ-արևելյան և հարավարևմտյան մասերում գյուղատեղին շրջապատված է պարիսպների մնացորդներով:

Հաթերքի շրջակայքում կան նաև մի շարք բերդամրոցներ, որոնք պաշտպանական ամրոցներ են համարվում և կարևոր դեր են խաղացել երկրամասի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու գործում:

Հավքախաղաց ( Լաչինաբերդ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թարթառի աջ ափին, թանձրախիտ անտառի մեջ խրոխտորեն բարձրանում է Լաչինաբերդ կոչված վիթխարի ժայռը, որն իր գրանիտե բարձր կողմերի վրա պահում է ընդարձակ մի հարթություն, բոլոր կողմերից անմատչելի և հին դարերում պաշտպանական, անառիկ մի կետ է եղել Խաչենի տերերի համար:

Բերդաքար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաթերք գյուղի արևմտյան մասում է գտնվում այս ոչ պակաս անառիկ բերդը: Նրա երեք կողմերում վիմահերձ ժայռեր են, իսկ հյուսիսային մասում հաստ կրկնապարիսպներ են եղել ձգված:

Մասնակացությունն արցախյան պատերազմին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականին Հաթերքում կազմավորվել է «Փառանձեմ» կամավորական ջոկատը (հրամանատար՝ Ա. Հարությունյան)։ 1991 թվականի օգոստոսի 16-ին ջոկատը և գյուղի կանայք պատանդ են վերցրել ԽՄՀՄ ՆԳՆ զորքերի 43 զինվորի և պահանջել ազատել Հաթերք և Չափար գյուղերից պատանդ վերցված տասնյակ հայ երիտասարդների, որոնց ձերբակալել և ադրբեջանցիներին էր հանձնել ԽՍՀՄ ՆԳՆ զորքերի հրամանատարությունը։ Դեպքի կապակցությամբ և Զ. Բալայանի ահազանգով՝ օգոստոսի 18-ին Հաթերք են ժամանել «Կփկ»-ի մի շարք անդամներ, նրանց միջնորդությամբ նույն օրը կատարվել է պատանդների փոխանակում։ 1992 թվականի հունիսին Քելբաջարի շրջանի Ազգաբան, Չարեքտար և Նարիշտար գյուղերի հենակետերից «Գոսդ» կայանքներով հրթիռահրետակոծվել է Հաթերքը և շրջակա գյուղերը, հունիսի 5-ին հակառակորդը գրավել է Հաթերքը, հրկիզել տները, խոշտանգել երկու տասնյակից ավելի խաղաղ բնակիչների։ ԼՂԻՊՈՒ-ի հրետանավորները և կամավորական ջոկատները կարողացել են կասեցնել հակառակորդի հետագա առաջխաղացումն այլ ուղղություններում և հնարավորություն են ստեղծել բնակիչների տարհանման համար։ Հուլիսի 20-ին Հաթերքի ջոկատը հարձակվել է գյուղում տեղակայված հակառակորդի վրա, նրան կորուստներ պատճառել, ապա նահանջել ու դիրքավորվել է Վաղուհաս - Չլդրան ուղղությունում։ 1993 թվականի փետրվարի 20-ին ԻՊՈՒ ազատագրել են Հաթերքը։ Գյուղից զոհվել է 44 ազատամարտիկ։

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հաթերքի պատմաճարտարապետական հուշարձանները
  2. Մկրտչյան Շ. Մ. (1980)։ Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները։ Երևան: Հայաստան։ էջեր 46–47 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png