Հաթերք (Արցախ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հաթերք (ԼՂՀ)ից)
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հաթերք (այլ կիրառումներ)
Բնակավայր
Հաթերք
Հաթերք, Արցախ.jpg
Հաթերք
Կոորդինատներ: 40°11′58″ հս․ լ. 46°34′07″ ավ. ե. / 40.19944° հս․. լ. 46.56861° ավ. ե. / 40.19944; 46.56861
ԵրկիրԱրցախ Արցախ
ՇրջանՄարտակերտի շրջան
ԳյուղապետՌադիկ Գրիգորյան
Մակերես38.95 կմ²
ԲԾՄ1120 մետր
Կլիմայի տեսակբարեխառն-ցամաքային
Պաշտոնական լեզուհայերեն
Բնակչություն1596 մարդ
Ազգային կազմհայեր
Կրոնական կազմՍուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Ժամային գոտիUTC+4
Հեռախոսային կոդ+(374)97
Փոստային ինդեքս375000
##Հաթերք (Արցախ) (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png

Հաթերք, գյուղ Արցախի Մարտակերտի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 45 կմ արևմուտք Թարթառ գետի ափին՝ Մռավի հարավային լեռնալանջին՝ 1000 մ բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 3895 հա։

Անվան ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաթերք գյուղ, 2019թ մայիս

Հաթերքի տեղանվան ծագումը, ինչպես վկայում են ականավոր շատ դեմքեր, հավանաբար կապված է Հաթեր ցեղիանվան հետ:

Ըստ աշխարհահռչակ գիտնական, ակադեմիկոս Հ. Աճառյանի՝ այդ ցեղերն ապրել են նախապատմական Հայաստանում և հայտնի էին «Հաթեթ» կամ «Հեթիթ» անունով:

Նշանավոր համերկրացի պատմաբան Լեոն գրել է. «Այդ այն ազգն է, որ Ասորեստանի արձանագրության մեջ կոչված է Խաթթա կամ Ծաթ, իսկ եգիպտական արձանագրությունների մեջ կոչված է Խաթթակամ Խաթ, իսկ եգիպտական արձանագրությունների մեջ՝ Խեթա կամ Խաթա, որոնք այժմ դարձել են Հաթ կամ Հեթիթ»:

Հաթերքն առաջներում կրել է նաև Հասանրիզ անունը: Այդ մասին Ղևոնդ Ալիշանը գրել է.

-Այս երկրամասում ուրիշ գյուղեր չեն նշվում, բացի Չարաբերդի արեւմտյան կողմում, Թարթառի ափին նշվածներից, որոնք են Ղարապուլագը, Թանկուն-Լուլուպեյը, նրանցից ավելի վերեւ գտնվող Հասանարիսը կամ Հասանրիսը, որը թերեւս ծագում է Ջալալյան Հասան իշխանների անուններից... Մեր նախնիները Մեծ Կվենք գավառում նշում են նաեւ այլ նշանավոր վայրեր ու դեպքեր Ե եւ Է դարերում, այդ հռչակավոր վայրերից է Աստղաբլուրը (Ղեւոնդ Ալիշան, Արցախ, 1993թ. էջ 43): Իսկ ինչու Հասանրիսը պետք է ծագի Ջալալյան Հասան իշխանների անուններից և ոչ թե Հաթերքի Հասան Վախթանգյան իշխանի (1142-1182թթ.) անունից (Մ. Աղաջանյան)[1]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը կազմում է 1596 մարդ (2003 թ.)։ Զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաթերք, Հայթերք, Խաթերք - գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում՝ միջնադարյան Խաչենի իշխանության կանտրոնական մասում։ Հին Հաթերքի մասին սակավ տեղեկություններ են հասել մեզ: Տարածվել է Տրտու (Թարթառ) գետի հովտում, ընդգրկելով ձախափնյակը՝ Եղիշե առաքյալի կամ Ջրվշտիկ վանքի մերձակայքից մինչև հոգևոր կենտրոն Դադիվանքի արևմտյան կողմի ձորը։ Կոչվել է իշխանանիստ Հաթերք բերդավանի անունով։ 12 - 13-րդ դարերում Հաթերքը եղել է Կենտրոնական Խաչենի իշխանության տիրույթը։ Նրա մասին արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Մ. Կաղանկատվացու, Կ. Գանձակեցու երկերում և Մ. Բարխուտարյանցի, Հ. Մանանդյանի, Բ. Ուլուբաբյանի աշխատություններում:

Չեն ուսումնասիրված նրա մինչև 4-րդ, 6-11-րդ և 14-18-րդ դարերի անցքերը: Սակայն հայտնի է, որ 16-րդ դարում Հաթերքը ավերվել է Ակ-Կոյունլու և Կարա-Կոյունլու թուրքմեն ցեղերի կողմից և նույն դարի վերջին հիմնադրվել Նոր Հաթերքը: Բայց Հաթերքի տարածքում եղած հնությունները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Ըռստակ գավառը եղել է շեն, որ նրա բնակիչները զբաղվել են շինարարությամբ, հողագործությամբ և անասնապահությամբ, հերոսաբար պաշտպանվել են թշնամիներից ու պաշտպանել իրենց հողը, իսկ գավառի կենտրոն Հաթերքը դարձել է ուժերի համախմբման զորավիգը[2]:

Շինություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, տեղամասային հիվանդանոց, կապի բաժանմունք և այլն։ Գյուղի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (12-րդ դար) կիսավեր է կենտրոնում է Ավագ Սբ. Նշան սրբավայրը, հարավ-արևմուտքում՝ Հաթեմի բերդը, շրջակայքում՝ նախնադարյան և նախաքրիստոնեական ժամանակների հնություններ[3]։

Միջնադարում այս գյուղում գործում էր դպրոց, Խութա վանքին կից[4]: Գյուղը, ուր այժմ ապրում է 3000 ավելի բնակիչ, տարածվում է գեղեցիկ ու անտառապատ սարահարթի վրա: Քանի որ Հաթերքը եղել է իշխանանիստ, վարչական կենտրոն, ապա արշավող նվաճողներին ավելի է գրգռել, որոնք էլ մոխրի կույտերի են վերածել այն: Դա ակնառու է տասնյակ բնակավայրերի ավերակներից, տապանաքարերից ու բազմաթիվ մենավոր խաչքարերից, որոնք ցրված են գյուղի շրջակայքի անտառներով մեկ: Դրանցից են.

Մուղդուսին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին գերեզմանատուն, գտնվում է գյուղի արևելյան մասում, ձորակի աջ լանջին: Մացառուտների մեջ մի շարք խաչքարեր են ընկած: Դրանց վրա կան 13-17-րդ դարերի թվագրությամբ արձանագրություններ: Այստեղից դեպի արևելք՝ Թարթառի ձախ ափին, բլրի վրա է գտնվում մի ավերված, քարերի կույտերի վերածված մատուռ:

Քարահունչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան փոքրիկ եկեղեցի, գյուղատեղի և գերեզմանատուն: Այս հուշարձանները տարածվում են Հաթերքի հարավարևմտյան կողմում:

Մասիս կամ Մսիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավերակ եկեղեցի, գտնվում է Հաթերքից հյուսիս, Մռավա սարի անտառապատ բազուկներից մեկի վրա: Ավերակներից երևում է, որ այն բաղկացած է եղել եկեղեցուց և գավիթից: Եկեղեցին հին բազիլիկ է, ունի 36 քառակուսի մետր մակերես, իսկ գավիթը քառակուսի հատակագիծ ունեցող փոքր շենք է: Արձանագրություններն ու խաչքարերը կոտրատված են, ուստի հնարավոր չէ իմանալ եկեղեցու կառուցման տարեթիվը: Եկեղեցին շրջափակված է եղել պարիսպներով ու պաշտպանական այլ կառույցներով:

Շուքավանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավերված եկեղեցի, գերեզմանատուն, գյուղատեղի, կալեր, մարագատեղեր, աղբյուր և հնություններ:

Սռին շինատեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատեղի, գերեզմանատուն, որի երկու կողմերով հոսում են Թրղիի վտակները:

Ծոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատեղի, ընկուզենու ծառեր, կալատեղեր, գերեզմանատեղ, ձիթհանի հիմնապատեր, 13-րդ դարին բնորոշ խաչքարեր:

Խոտորաշեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնատեղեր, ջրաղացներ, փոքրիկ գերեզմանատուն և պտղատու այգիների պուրակներ: Այս գյուղը վերջին անգամ ավերվել է 18-րդ դարի վերջին: Գյուղացիները տեղափոխվել են Գանձակի կողմերը և հիմնադրել Գետաշեն գյուղը:

Ականա ավերակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ գյուղատեղի, համանուն գետակի աջ կողմում: Դեռ կանգուն է մնում եռանավ եկեղեցին: Ընդարձակ, սյունազարդ դահլիճը սալահատակ է: Բավական տարածություն է բռնում գերեզմանատունը: Ընկուզենու, թթենու այգիների մնացորդները ձուլվել են անտառի հետ:

Հարավ-արևելյան և հարավարևմտյան մասերում գյուղատեղին շրջապատված է պարիսպների մնացորդներով:

Հաթերքի շրջակայքում կան նաև մի շարք բերդամրոցներ, որոնք պաշտպանական ամրոցներ են համարվում և կարևոր դեր են խաղացել երկրամասի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու գործում:

Հավքախաղաց ( Լաչինաբերդ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թարթառի աջ ափին, թանձրախիտ անտառի մեջ խրոխտորեն բարձրանում է Լաչինաբերդ կոչված վիթխարի ժայռը, որն իր գրանիտե բարձր կողմերի վրա պահում է ընդարձակ մի հարթություն, բոլոր կողմերից անմատչելի և հին դարերում պաշտպանական, անառիկ մի կետ է եղել Խաչենի տերերի համար:

Բերդաքար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաթերք գյուղի արևմտյան մասում է գտնվում այս ոչ պակաս անառիկ բերդը: Նրա երեք կողմերում վիմահերձ ժայռեր են, իսկ հյուսիսային մասում հաստ կրկնապարիսպներ են եղել ձգված:

Մասնակացությունն արցախյան պատերազմին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականին Հաթերքում կազմավորվել է «Փառանձեմ» կամավորական ջոկատը (հրամանատար՝ Ա. Հարությունյան)։ 1991 թվականի օգոստոսի 16-ին ջոկատը և գյուղի կանայք պատանդ են վերցրել ԽՄՀՄ ՆԳՆ զորքերի 43 զինվորի և պահանջել ազատել Հաթերք և Չափար գյուղերից պատանդ վերցված տասնյակ հայ երիտասարդների, որոնց ձերբակալել և ադրբեջանցիներին էր հանձնել ԽՍՀՄ ՆԳՆ զորքերի հրամանատարությունը։ Դեպքի կապակցությամբ և Զ. Բալայանի ահազանգով՝ օգոստոսի 18-ին Հաթերք են ժամանել «Կփկ»-ի մի շարք անդամներ, նրանց միջնորդությամբ նույն օրը կատարվել է պատանդների փոխանակում։ 1992 թվականի հունիսին Քելբաջարի շրջանի Ազգաբան, Չարեքտար և Նարիշտար գյուղերի հենակետերից «Գոսդ» կայանքներով հրթիռահրետակոծվել է Հաթերքը և շրջակա գյուղերը, հունիսի 5-ին հակառակորդը գրավել է Հաթերքը, հրկիզել տները, խոշտանգել երկու տասնյակից ավելի խաղաղ բնակիչների։ ԼՂԻՊՈՒ-ի հրետանավորները և կամավորական ջոկատները կարողացել են կասեցնել հակառակորդի հետագա առաջխաղացումն այլ ուղղություններում և հնարավորություն են ստեղծել բնակիչների տարհանման համար։ Հուլիսի 20-ին Հաթերքի ջոկատը հարձակվել է գյուղում տեղակայված հակառակորդի վրա, նրան կորուստներ պատճառել, ապա նահանջել ու դիրքավորվել է Վաղուհաս - Չլդրան ուղղությունում։ 1993 թվականի փետրվարի 20-ին ԻՊՈՒ ազատագրել են Հաթերքը։ Գյուղից զոհվել է 44 ազատամարտիկ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հաթերք։ 2008։ էջեր էջ 33 
  2. Հաթերք։ 2008։ էջ 34 
  3. Հաթերքի պատմաճարտարապետական հուշարձանները
  4. Մկրտչյան Շ. Մ. (1980)։ Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները։ Երևան: Հայաստան։ էջեր 46–47 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png