Աֆրիկայի աշխարհագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Աֆրիկա
Africa (orthographic projection).svg
Տարածք30 221 532
Բնակչություն1 200 000 000 մարդ
Երկրներ55
Ժամային գոտիներUTC-1 դեպի UTC + 4

Աֆրիկա, տարածքի մեծությամբ երկրորդ մայրցամաքը Եվրասիայից հետո և երրորդ աշխարհամասն Ասիայից և Ամերիկայից հետո։ Նրա ափերը հյուսիսից ողողում է Միջերկրական ծովը, հյուսիս-արևելքից՝ Կարմիր ծովը, արևմուտքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսը, արևելքից և հարավից՝ Հնդկական օվկիանոսի ջրերը: Աֆրիկան ​​կոչվում է նաև աշխարհամաս, որը կազմված է Աֆրիկա մայրցամաքից և հարակից կղզիներից: Աֆրիկայի տարածքը 29,2 միլիոն կմ² է, կղզիներով՝ մոտ 30,3 միլիոն կմ²[1], դրանով իսկ զբաղեցնելով Երկրի ընդհանուր մակերեսի 6%-ը և ցամաքային մակերեսի 20.4%-ը:

Աֆրիկա մայրցամաքը հատում է հասարակածը և մի քանի կլիմայական գոտիներ. այն միակ մայրցամաքն է, որը ձգվում է հյուսիսային մերձարևադարձային կլիմայական գոտուց մինչև հարավային մերձարևադարձային կլիմայական գոտին:

Աֆրիկայի ամենահյուսիսային ծայրակետը Բեն Սեկան է, իսկ հարավայինը՝ Ասեղի հրվանդանը: Այս կետերի միջև հեռավորությունը կազմում է մոտ 8000 կմ: Աֆրիկայի արևմտյան ծայրակետը Ալմադին է, արևելքում՝ Ռաս Հաֆունը: Նրանք հեռու են իրարից մոտ 7500 կմ-ով: Աֆրիկայի հարավային մասը լայնակի ուղղությամբ ավելի նեղ է. լայնությունը կազմում է մոտ 3100 կմ[2]: Որպես աշխարհամաս՝ Աֆրիկան ներառում է նաև Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսների մեծ թվով կղզիներ: Աֆրիկայի ամենահեռավոր կղզիներն են՝ Համբարձման կղզին և Սուրբ Հեղինե կղզին (Ատլանտյան օվկիանոսում) և Ռոդրիգես կղզին՝ Մասկարենյան կղզեխմբում (Հնդկական օվկիանոսում)[2]:

Աֆրիկան ​​Ասիայի հետ կապված է Սուեզի պարանոցով, որի վրա գտնվում է Սուեզի ջրանցքը: Ջիբրալթարի նեղուցով Աֆրիկան միանում կամ բաժանվում է Եվրոպայից: Այս մայրցամաքների միջև ամենափոքր հեռավորությունը 14 կմ է[2]:

Ֆիզիկաաշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆրիկա մայրցամաքն իր ձևով հավաք է, նրա մակերեսը քիչ է կտրտված: Ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը 750 մ է: Այս չափանիշով Աֆրիկան ​​երկրորդ տեղում է մայրցամաքների շարքում (Ասիայից հետո): Աֆրիկայի ամենաբարձր կետը Կիլիմանջարոն է՝ 5895մ բարձրությամբ[2]:

Աֆրիկայի մայրցամաքի ափամերձ հատվածը 30.500 կմ է[2]: Ափերը հիմնականում կտրտված չեն, փոքր քանակությամբ ծոցերով և ծովածոցերով, հարմար են նավերի կայանման համար: Ամենամեծ ծոցը Գվինեականն է: Կորալային խութերը ձգվում են ափերի երկայնքով արևադարձային լայնություններում, իսկ մանգրային ճահիճները տեղակայված են գետաբերաններում[3]:

Որպես աշխարհամաս՝ կղզիները ներառվել են Աֆրիկայի տարածքում[3].

Կղզիների ընդհանուր տարածքը 1.1 միլիոն կմ² է[3]:

Ռելիեֆի առանձնահատկությունների հիման վրա առանձնանում են Ցածր Աֆրիկան ​​(մայրցամաքի հյուսիսարևմտյան մասը) և Բարձր Աֆրիկան ​​(մայրցամաքի հարավարևելյան մասը): Ցածր Աֆրիկան ​​ընդգրկում է մայրցամաքի 2/3-ը: Այն բնութագրվում է 1000 մետրից ցածր բարձրություններով: Ընդհակառակը, Բարձր Աֆրիկան ​​հիմնականում բնութագրվում է ավելի քան 1000 մետր բարձրություններով: Նրանց միջև պայմանական սահմանը անցնում է Բենգելայի (Անգոլա) և Մասաուայի (Եթովպիա) միջև[3]:

Ռելիեֆի գերակշռող ձևերն են` աստիճանակերպ հարթավայրեր, սարավանդներ, սարահարթեր և բարձրավանդակներ, որոնց վրա գտնվում են մնացորդային գագաթներ և հրաբխային կոներ: Ռելիեֆի ձևերը մայրցամաքի մակերևույթի երկայնքով տարածված են հետևյալ կերպ. սարավանդներն ու հարթավայրերը հիմնականում հանդիպում են մայրցամաքի ներքին մասում, տեկտոնական իջվածքներում (օրինակ՝ Չադ և Սպիտակ Նեղոս, Կոնգո, Կալահարի), իսկ բարձրություններն ու լեռնաշղթաները տեղակայված են մայրցամաքի ափերի մոտակայքում:

Աֆրիկայում երիտասարդ է միայն մեկ լեռնային համակարգ՝ Ատլասի լեռները: Աֆրիկայի մնացած մասը պատկանում է լեռների մինչքեմբրի ժամանակաշրջան հնագույն պլատֆորմին, որը կոչվում է Աֆրիկյան: Մայրցամաքի արևելյան մասում գտնվում է Արևելյան Աֆրիկայի ռիֆտային հովիտը, որը միջօրեականի ուղղությամբ ձգվում է ավելի քան 6000 կմ: Այս հովտի խորը իջվածքները լցված են ջրով և ձևավորում են մեծ լճեր: Բեկվածքներում տեղակայված են հանգած և ակտիվ հրաբուխներ՝ ներառյալ Աֆրիկայի ամենաբարձր գագաթները՝ Կիլիմանջարոն (5895 մ) և Քենիան (5199 մ)[3]:

Աֆրիկան մոլորակի ամենատաք մայրցամաքն է, դրա պատճառը մայրցամաքի աշխարհագրական դիրքն է. ամբողջ Աֆրիկան ​​գտնվում է արևադարձային գոտում: Միևնույն ժամանակ, Աֆրիկայի կլիմայական գոտիները ծայրաստիճան բազմազան են՝ չոր անապատներից մինչև արևադարձային խոնավ անտառներ: Այս բազմազանությունը հիմնական գործոնը տեղումների քանակն է և դրանց ժամանակաշրջանը[3]:

Աֆրիկայի ներքին ջրերը բավականին տարածական և ընդլայնված են: Աֆրիկայի և ամբողջ արևելյան կիսագնդի ամենաջրառատ գետը Կոնգոն է, ամենաերկարը՝ Նեղոսը: Ամենամեծ լիճը Վիկտորիան է (Կասպից ծովից և Վերին լճից հետո տարածքով երրորդ տեղում է): Ամենախորը լիճը Տանգանիկան է (Բայկալից հետո երկրորդ խորը լիճը): Աֆրիկայի ռելիեֆի աստիճանաձև բնույթը հանգեցրել է մեծ քանակությամբ ջրվեժների (ամենամեծը՝ Վիկտորիա) ձևավորմանը: Ջրաէներգետիկան զարգացման մեծ ներուժ ունի[3]: Ամեն դեպքում, մայրցամաքի մեկ երրորդն զբաղեցնում են անապատները, ջրահոսքները, որոնք ունեն ժամանակավոր կամ սեզոնային բնույթ: Այս տարածքներում (օրինակ՝ Ալժիրում և լիբիական Սահարայում) սովորաբար արտեզյան ջրավազաններում կան ստորգետնյա ջրի պաշարներ[3]:

Ալժիրի Սահարա անապատը՝ գերաճած խոտերով

Աֆրիկան ​​բնութագրվում է բուսական աշխարհի հարուստ բազմազանությամբ: Հասարակածային գոտում (Կոնգոյի ավազան, Գվինեական ծոցի ափեր) տարածվում են խոնավ արևադարձային անտառներ: Սուդանի հարթավայրերում, ինչպես նաև հարավային և արևելյան Աֆրիկայում դրանց փոխարինում են սավաննաները և անտառները: Արևադարձային անապատները կենտրոնացած են հիմնականում Աֆրիկայի հյուսիսային մասում. Ատլանտյան օվկիանոսից մինչեւ Կարմիր ծով ձգվում է աշխարհի ամենամեծ անապատը` Սահարան՝ իր քարքարոտ ու կավային հարթավայրերով ու սարավանդերով: Աֆրիկայի հարավ-արևմուտքում գտնվում է Նամիբ անապատը, որը ձգվում է օվկիանոսի ափին՝ Կունենե գետից մինչև Օրանժ գետը: Սաղարթավոր անտառներն ու թփերը, ինչպես նաև խառը անտառներն աճում են միայն մերձարևադարձային գոտում. հյուսիսում` Ատլասի լեռներում, հարավում և հարավ-արևելքում՝ Կապի լեռնաշղթայում և (մասամբ) Դրակոնյան լեռներում[3]:

Կենդանական աշխարհը ծայրաստիճան բազմազան է. չնայած Հյուսիսային Աֆրիկայում հանդիպող տեսակների շատ տեսակներ տարածված են նաև հարավային Եվրոպայում, պատկերը փոխվում է Սահարայի հարավում. կենդանիների մեծ մասը պատկանում է Եթովպիայի շրջանի հնագույն կենդանական աշխարհին[3]:

Աֆրիկայում աբիոտիկ գործոնները բնության վրա բավականին նկատելի են: Էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանմանը խոչընդոտող ամենակարևոր գործոններն են հողագործության անտառահատական-այրման համակարգը, անասունների չվերահսկողվող արածեցումը և վայրի կենդանիների զանգվածային բնաջնջումը[3]:

Ափագիծ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ափ և լողափ Ջիբութիում
Մանգրովյան թուփ Սենեգալում

Աֆրիկայի ափագիծը հիմնականում ուղիղ է, բնութագրվում է փոքր կտրտվածությամբ: Ըստ էության, դրանք ձևավորվել են երկրի կեղևի սալերի՝ մյուսների համեմատությամբ իջեցնելու հետևանքով, կամ դրանք խոռոչներ են: Առափնյա գծի ուղղությունը համընկնում է աֆրիկյան պլատֆորմի խզումային խախտումների ուղղության հետ: Հատկապես սուր է համապատասխանությունը հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում (Կարմիր ծովի ափ և Սոմալի թերակղզի): Աֆրիկայի ափերի ժամանակակից ուրվագծերը ձևավորվել են պալեոզոյան դարաշրջանի վերջում և մեզոզոյան դարաշրջանում[3]:

Մինչև 1000 մ խորություններ գրեթե հայտնաբերված են բոլոր ափերում: Մայրցամաքային խութերը (խորությունը մինչև 200 մ) փոքր տարածականություն ունեն: Միայն Հարավային Աֆրիկայում (Ասեղի հրվանդանի առափնյա ծանծաղուտ) ունեն մինչև 250 կմ լայնություն[3]:

Աֆրիկայի ափերի մեծ մասը ձևավորվել է աբրազիայի գործընթացի արդյունքում և զառիթափավոր են: Այս տեսակի ափերի առավել ցայտուն դրսևորումներն այն վայրերում են, որտեղ լեռնաշղթաները գտնվում են ափի մերձակայքում. հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում՝ Ատլասի լեռների հարևանությամբ, հյուսիս-արևելքում՝ Էթբեյի լեռնաշղթաներում և հարավում՝ Կապի լեռնաշղթայում: Ցածրադիր ափերը տեղակայված են ամենամեծ ափամերձ ցածրավայրերում: Ափամերձ ռելիեֆի այս ձևը բնորոշ է արևելյան Եգիպտոսին (Նեղոսի դելտա), Ատլանտյան օվկիանոսի ափին՝ Աֆրիկայի արևմուտքում (Սենեգալ և Գամբիա), ինչպես նաև Գվինեական ծոցի ափերի համար, Հնդկական օվկիանոսի ափերին` Մոզամբիկի ցածրավայրի հարևանությամբ, ինչպես նաև Սոմալի թերակղզու առանձին մասերին: Հնդկական օվկիանոսի և Կարմիր ծովի աֆրիկյան ափին ձևավորվում են կորալյան պոլիպների գաղութներ, որոնք միասին կազմում են ափամերձ կորալային խութեր: Մանգրային թփուտներ հանդիպում են Արևելյան Աֆրիկայում (որտեղով անցնում է Մոզամբիկի տաք հոսանքը) 25° և 3° հարավային լայնությունների միջև, Արևմտյան Աֆրիկայում, որը ողողվում է Կանարյան և Բենգելական սառը հոսանքներով՝ 5° հարավային լայնության և 12° հյուսիսային լայնության միջև: Մանգրային թփուտների շնորհիվ Աֆրիկայի կտրուկ և ոչ կտրտված ափերը դառնում են էլ ավելի անհասանելի: Միջերկրական ծովի ափը բնութագրվում է արևմուտքից արևելք իջեցմամբ: Այս ափի արևմուտքում Աֆրիկայի ափերը կտրուկ և լեռնային են, կան բազմաթիվ աբրազիային սանդղավանդներ: Մասնատվածությունը քիչ է, հիմնականում խորշերով: Այս ռելիեֆը տարածվում Էսպարտելի հրվանդանից մինչև Էտ Տիբ: Դեպի արևելք (Գաբեսի և Սիդրայի ծոցեր) ափերը հիմնականում ցածր և հարթ են: Ավելի արևելյան ափերը նման են փոքր խորշերի: Նման ափամերձ գիծը շարունակվում է մինչև Նեղոսի դելտա[3]:

Կարմիր ծովի ափը լեռնային է, կտրուկ սահմանված ափերով կան փոքր խորությամբ շատ ծայրեր: Շատ մակերեսային ծովախորշներ բախվում են Սոմալի թերակղզում Ադենի ծոցի ողողող ափին: Այս թերակղզու հարավ-արևելքում ափամերձ հատվածն ուղղվում է: Գվարդաֆույից մինչև հյուսիսային լայնության 5°, ափերը հիմնականում ցածր և ժայռոտ են: Հարավային ափը հարթ ավազոտ է: Բազմաթիվ դյուներ և ցամաքալեզվակներ առանձնացնում են գետաբերանները օվկիանոսի ջրերից: Արևելյան Աֆրիկայի ափերը 3°-ից 15° հարավ լայնության վրա, որը ձևավորվել է շերտանկման արդյունքում: Ափամերձ այս հատվածում կան շատ խորշեր: Կանկորալային խութեր, որոնք պաշտպանում են նավահանգիստը ալիքներից, բայց բարդացնում են նավարկումը: 15°-ից 30° հարավային լայնության վրա, ափերը կազմված են ողողատներից (կուտակիչ), հարթ ծովալճակներից: 30° հարավային լայնությունից՝ ափը կազմված է ժայռերից՝ կտրուկ լանջերով: Մայրցամաքի ծայրահեղ հարավում կան բազմաթիվ ծայրամասեր և խորքային ծոցեր[4]:

Մայրցամաքի հյուսիսարևմտյան եզրին՝ Մարոկկոյում, ափերը ցածրադիր են: Նրա հյուսիսում և հարավում գտնվում են Ատլասի լեռների լեռնաճյուղավորումները: Մարոկկոյի հարավում՝ Սահարայում, ափերը ցածրադիր են, ամայի և ժայռոտ: Կան սակավաթիվ բաց ծովախորշեր: Այս բնույթի ափերը տարածվում են մինչև Նուադիբու թերակղզին (հյուսիսային լայնություն 19°): Ավելի հարավում՝ մինչև Կանաչ հրվանդան, ափերը բուստալճակային են, կան ավազի ցամաքալեզվակներ, ինչպես Բերբերյան ցամաքալեզվակը, որը գտնվում է Սենեգալի գետաբերանում: Առավել հարավում ափի բարձրությունն ավելանում է: Կաբո Վերդե հրվանդանի և հարավային լայնության 8°-ի միջև ափերը աբրազիոն են, բաժանվում են բազմաթիվ գետերի ջրածածկ գետաբերանների, որոնք սկիզբ են առնում Ֆուտա Ջալոնի սարահարթից: Ջրածածկ վտակների միջև կան ալիքային ուժեղ աբրազիայի ենթարկվող հրվանդաններ: Ափամերձ գծի երկայնքով գտնվում են բազմաթիվ փոքր կղզիներ (Բիժագոշի արշիպելագ և այլն): Գվինեական և Բիաֆրա ծոցերում գերակշռում են ցածրադիր ծովափնյա ափերը: Առանձնանում են նաև հիմնական հանքաշերտերից կազմված հրվանդանները, ինչպես` Պալմ, Մեսուրադո, Մաունտ և այլն: Ավազի բազմաթիվ ցամաքալեզվակներ ստեղծում են ծովալճակների շղթաներ, որոնք հարմար են ափամերձ նավարկության համար[4]:

Ակրայից մինչև Թրի Փոինթս հրվանդան ափը ցածրադիր քարքարոտ է, կազմված է հիմնական հանքաշերտերից: Սկսած Բիաֆրա ծոցից և Կվանզա գետի ակունքից՝ ափերը հարթ են, մինչև 50 մ բարձրության, աստիճանաբար իջնում են ջրի մեջ: Այս ափերի բնութագրող կարևոր գործոն են բազմաթիվ գետերը, որոնցից գլխավորը Կոնգոն և Կվանզասն են, որոնք օվկիանոս են բերում ավազային առատ զանգվածներ, որոնք Բենգալյան հոսանքը տարածում է ափի երկայնքով։ Այդ իսկ պատճառով Լոպես հրվանդանից մինչև Կվանզայի գետաբերան ձգվող հատվածում ափերը հարթ ավազոտ են: Բնական նավահանգիստները քիչ են: Շատ ծովածոցային լճեր հաճախ կապված չեն օվկիանոսի հետ: Հյուսիսային մասում՝ Լոպես հրվանդանից մինչև Բիաֆրա ծոց, կան բազմաթիվ ելուստներ, որոնք ստեղծում են ծովախորշեր (օրինակ՝ Կամերունի, Գաբոնի, Կորիսկոյի ծովախորշերը և այլն): Քվանզա գետից հարավ՝ Անգոլայի ափերը, քարքարոտ են, բազմաթիվ փոքր ծովախորշերով: Նամիբ անապատի շրջանում ափերը հարթ, ավազոտ են և միայն նրա հարավային մասում են քարքարոտ[4]:

Ռելիեֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում ռելիեֆը հարթ է, հյուսիս-արևմուտքում տեղակայված են Ատլասի լեռները, Սահարայում՝ Ահագգարի և Տիբեստի բարձրավանդակները: Արևելքում գտնվում է Եթովպական բարձրավանդակը, դրանից հարավ գտնվում է Արևելաֆրիկյան սարահարթը, որտեղ գտնվում է Կիլիմանջարո հրաբուխը (5895 մ)` մայրցամաքի ամենաբարձր կետը: Հարավում գտնվում են Կապի լեռնաշղթան և Դրակոնյան լեռները: Ամենացածր կետը (ծովի մակարդակից՝ 157 մետր) գտնվում է Ջիբութիում, դա Ասսալ աղի լիճն է: Ամենախորը քարանձավը Անու Իֆլիսն է, որը գտնվում է Ալժիրի հյուսիսում՝ Թել Ատլաս լեռներում:

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆրիկան ​​ամենից առաջ հայտնի է ադամանդի հարուստ հանքերով (Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն, Զիմբաբվե) և ոսկով (Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն, Գանա, Մալի, Կոնգոյի Հանրապետություն): Նավթի խոշոր հանքավայրեր են գտնվում Նիգերիայում և Ալժիրում: Բոքսիտները արդյունահանում են Գվինեայում և Գանայում: Ֆոսֆորիտների, ինչպես նաև մանգանի, երկաթի և կապար-ցինկի հանքաքարերի պաշարները կենտրոնացած են Աֆրիկայի հյուսիսային ծովափնյա գոտում:

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զամբեզի գետը Մանա Պուլս ազգային պարկում

Աֆրիկայում է գտնվում աշխարհի ամենաերկար գետերից մեկը՝ Նեղոսը (6852 կմ)[5], որը հոսում է հարավից հյուսիս: Մյուս խոշոր գետերն են արևմուտքում Նիգեր, Կենտրոնական Աֆրիկայում Կոնգոն և Զամբեզին, որտեղ գտնվում է Վիկտորիա ջրվեժը: Լիմպոպոն և Օրանժը գտնվում են հարավում:

Ամենամեծ լիճը Վիկտորիան է (միջին խորությունը 40 մ, ամենամեծը՝ 80 մ): Մյուս խոշոր լճերը Նյասան և Տանգանիկան են, որոնք տեղակայված են լիտոսֆերային բեկվածքներում: Խոշորագույն աղի լճերից մեկը Չադն է, որը գտնվում է նույնանուն պետության տարածքում:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆրիկան ​​մոլորակի ամենատաք մայրցամաքն է: Դրա պատճառը մայրցամաքի աշխարհագրական դիրքն է. Աֆրիկայի ամբողջ տարածքը գտնվում է տաք կլիմայական գոտիներում, իսկ մայրցամաքը հատվում է հասարակածի գծով: Երկիր մոլորակի վրա ամենատաք տեղը Դալոլն է, իսկ Երկրի վրա ամենաբարձր ջերմաստիճանը գրանցվել է Տրիպոլիում՝ +58,4 °C:

Կենտրոնական Աֆրիկան ​​և Գվինեական ծոցի ծովափնյա շրջանները պատկանում են հասարակածային գոտուն, որտեղ ամբողջ տարվա ընթացքում հորդառատ անձրևներ են, եղանակաների փոփոխություն չկա: Հասարակածային գոտու հյուսիսից հարավ տեղակայված են մերձհասարակածային գոտիները: Այստեղ ամռանը գերակշռում են օդի խոնավ հասարակածային զանգվածները (անձրևային եղանակը), իսկ ձմռանը՝ արևադարձային պասսատների քամիների չոր օդը (չոր եղանակ): Մերձհասարակածային գոտիներից դեպի հյուսիս և հարավ գտնվում են հյուսիսային և հարավային արևադարձային գոտիները: Դրանք բնութագրվում են բարձր ջերմաստիճանով, փոքր քանակությամբ տեղումներով, ինչը հանգեցնում է անապատների ձևավորմանը:

Հյուսիսում գտնվում է երկրի վրա ամենամեծ Սահարա անապատը, հարավում՝ Կալահարի անապատը, հարավ-արևմուտքում՝ Նամիբ անապատը: Մայրցամաքի հյուսիսային և հարավային ծայրամասները մտնում են համապատասխան մերձարևադարձային գոտիներում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]