Ռուալ Ամունդսեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռուալ Ամունդսեն
Roald Engelbregt Gravning Amundsen
Nlc amundsen.jpg
(ճանապարհորդ, հետախույզ)
Ծնվել է հուլիսի 16, 1872
Ծննդավայր Բորգե (Նորվեգիա)
Մահացել է հունիսի 18, 1928
Մահվան վայր Արկտիկա

Ռուալ Ամունդսեն (նորվ.՝ Roald Engelbregt Gravning Amundsen, հուլիսի 16, 1872, Բորգե Նորվեգիա - հունիսի 18, 1928, Արկտիկա), նորվեգացի ճանապարհորդ, հետախույզ, ըստ Ռ.Հանթֆորդի՝ «բևեռային երկրների Նապոլեոն»։ [1] Առաջին ճանապարհորդն է, որ կատարել է ծովային անցում Հյուսիս-Արևմտյան անցումով (Կանադական արշիպելագի նեղուցներով), իսկ ավելի ուշ Հյուսիս-Արևելյան ճանապարհով (ընդհուպ Սիբիրի ափերը)՝ առաջին անգամ փակելով Բևեռային շրջանի շուրջերկրյա տարածությունը։ Արկտիկական ճանապարհորդություններում ավիացիայի՝ հիդրոինքնաթիռներ և դիրիժաբլներ, օգտագործման պիոներներից էր։ 1903 թվականին նա կազմակերպում է իր առաջին արշավախումբը, որը բաղկացած էր 7 անդամներից։ Գիտարշավը տևում է 3 տարի 1906 թվականին ճանապարհորդները գիտական հարուստ պաշարով վերադառնում են։ Այնուհետև 1910 թվականին Ամունդսենը ուղևորվում է Հյուսիսային բևեռ, բայց այնտեղ նրանից առաջ եղել էր ամերիկացի Ռոբերտ Փիրին։ Ամունդսենը «Ֆրամ» նավով ճանապարհորդեց դեպի Անտարկտիկա, 1911 թվականի դեկտեմբերի 14-ին առաջին մարդն էր, որ հասավ Հարավային բևեռ, Օսկար Վիստինգի հետ եղել է Երկրի երկու աշխարհագրական բևեռներում։ 1926 թվականին «Նորվեգիա» դիրիժաբլով Շպիցբերգեն կղզուց առաջինը Հյուսիսային բևեռի վրայով անցավ մինչև Ալյասկա՝ ուսումնասիրելով Արկտիկայի օդային ուղիները։ 1928 թվականին Արկտիկայում աղետի է ենթարկվում Ումբերտո Նոբիլեի «Իտալիա» դիրիժաբլը։ Օգնության շտապողների մեջ է լինում նաև Ամունդսենը, նա թռչում է օդանավով, սակայն առանց ուղեկցորդի և այդպես էլ չի վերադառնում։

Ամունդսենն ուներ աշխարհի տարբեր երկրների պարգևներ, այդ թվում ԱՄՆ-ի բարձրագույն պարգևը՝ Կոնգրեսի Ոսկե մեդալը։ Ամունդսենի անունով կոչվել են ծով՝ Անտարկտիդայի ափին, լեռ՝ Անտարկտիդայում, ծոց ու գոգահովիտ՝ համապատասխանաբար՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում և նրա հատակին։

Ծագում և ընտանիք[խմբագրել]

Ամունդսենի ծագումնաբանությունը կարելի է սկսել 17-րդ դարից. նախնիները գյուղացիներ էին Նորվեգիայի և Շվեդիայի սահմանում գտնվող Ասմալեյ կղզուց։ Ռուալի նախապապը կարողացավ հող գնել մայրցամաքում՝ Շեբերգի մոտ, և տոհմում առաջինն էր, ով կրում էր Ամունդսեն ազգանունը, հայրը՝ Յենս Ամունդսենը (1820-1886), ընտանիքի 12 երեխաներից չորրորդն էր։ Ամունդսեն եղբայրները, զբաղվելով ծովային առևտրով, ընդհանուր առանձնատուն ունեին Բորգեում՝ Սարպսբորգից ոչ հեռու, որտեղ Գլոմա գետը թափվում էր Սկագերակ գետը։ 1880-ական թվականներին ընտանիքը տիրապետում էր 20 առագաստանավի և շոգենավի, նույնիսկ՝ սեփական նավահանգստի։ [2][3]

Յենս Ամունդսենը հարստացավ Ղրիմյան պատերազմի ժամանակ՝ բրիտանական և ֆրնասիական զորքերին հացահատիկ և հարդ մատակարարելով։ Նրա «Փյունիկ» առագաստանավը Սևաստոպոլի շրջափակման ժամանակ օգտագործվում էր անգլիական սպաներին տեղափոխելու նպատակով։ 1866 թվականին նա ուղերթ կատարեց Չինաստանից Կուբա՝ շաքարի պլանտացիաներ հասցնելով 300 չինացի կուլիների։ Նրա բնավորության մասին պատկերացում է տալիս հետևյալ միջադեպը. ուղերթի ժամանակ կուլիներն ապստամբում են, բայց ամեն բան վերջանում է նրանով, որ Յ.Ամունդսենը հրամայում է կախաղան բարձրացնել նրանց առաջնորդին։

1863 թվականին 43 տարեկանում նա ամուսնանում է մաքսային պաշտոնյայի դստեր՝ Հաննե Հենրիկե Գուստավե Սալկվիստի հետ։ Ընտանիքում ծնվում է 4 երեխա, չորսն էլ տղա՝

  1. Յենս Ուլե Անտոնի (ընտանեկան մականունը «Թոնի»), ծնվել է 1866 թվականի հունվարին ծովում՝ չինացի կուլիների ապստամբության ժամանակ։ Վաղ հասակում ցուցաբերում է ձեռնարկատիրական ունակություններ, զբաղվել է նաև գյուտարարությամբ՝ մշակել է մարգարինի և չոր կաթի արտադրության սեփական տեխնոլոգիաներ։
  2. Գուստավ Սալկվիստը ծնվել է 1868 թվականի հուլիսի 7-ին։ Ստացել է ռազմական կրթություն, 1902 թվականին ծառայել է մինչ լեյտենանտի կոչում։
  3. Լեոնը ծնվել է 1870 թվականի սեպտեմբերի 4-ին։ Ավարտել է առևտրային գիմնազիան, 1892 թվականից ապրել է Ֆրանսիայում, որտեղ զբաղվել է գինու առևտրով։ Մինչ Ռուալի հետ բաժանումը կատարել է նրա անձնական հավատարմատարի պաշտոնը։
  4. Ռուալը ծնվել է 1872 թվականի հուլիսի 16-ին։

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել]

Ռուալ Ամունդսենը 3 տարեկան հասակում

Ամունդսենի կյանքի վաղ տարիների մասին քիչ բան է հայտնի։ Նրա մանկությունն անցել է հայրական կալվածքը շրջապատող անտառներում` եղբայրների և դրկից երեխաների շրջապատում (մոտ 40 հոգի, որոնցից կրտսերը Ռուալն էր)։[4] Ամունդսեն եղբայրները հաճախ էին կռիվների մեջ ընկնում. Ռուալին այն ժամանակ բնորոշում էին որպես «գոռոզ տղա», որին շատ հեշտ էր զայրացնելը։ Նրա խաղընկերներից մեկն էր Արկտիկայի ապագա բնախույզ Կարստեն Բորխգրեվինկը։[5]

Ամունդսեն եղբայրներին վաղ տարիքից վարժեցնում էին սպորտին. նրանց տան բակում մարմնամարզական ձողափայտ էր տեղադրված. բոլոր չորսն էլ բավականին հմուտ մարզիկներ դարձան։ Հենց Ռուալն սկսեց քայլել, նրան դահուկ քշել սովորեցրին։[5] Դպրոցում Ամունդսենը միշտ վատագույն աշակերտն էր, բայց առանձնանում էր համառությամբ և արդարության հանդեպ գերզգայունությամբ։ Դպրոցի տնօրենը նույնիսկ հրաժարվեց նրանից ավարտական քննություններ վերցնել` վախենալով վարկաբեկել հաստատությունը վատ սովորող աշակերտի պատճառով։ Ամունդսենն ստիպված էր առանձին` էքստեռն կարգով հանձնել ավարտական քննությունները և 1890 թվականին նա մեծ դժվարությամբ վերջապես հասունության վկայական ստացավ։[6]

Ռուալ Ամունդսենն ինքնակենսագրության մեջ դիտարկում է իր անհատականության կայացմանը նպաստող երկու գործոն։ 1886 թվականին մահացավ հայրը` Իենս Ամունդսենը։ Մայրը` Գուստավա Սալկվիստը, ուզում էր, որպեսզի կրտսեր որդին համալրի երկրի ինտելեկտուալ էլիտայի շարքերը, այդ պատճառով ընտանիքը տեղափոխեց Քրիստիանիա (այժմ՝ Օսլո), որտեղ նրանց տունը գտնվում էր թագավորական պալատի մոտ։ Մոր պնդմամբ Ռուալն ընդունվեց համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ, սակայն երբ 21 տարեկան էր, մայրը մահացավ (1893 թվականի սեպտեմբերի 9-ին), և Ռուալը թողեց համալսարանը։[7] Բնական է, որ նա բժշկություն այդպես էլ չուսումնասիրեց, այլ հազիվ ավարտեց նախապատրաստական դասընթացը։[8] Իր ինքնակենսագրության մեջ նա գրել է. «Մեծագույն թեթևության զգացումով հեռացա համալսարանից, որպեսզի ամբողջովին նվիրվեմ կյանքիս նպատակի իրագործմանը»։[9]

Երկրորդ գործոնը Հյուսիս-արևմտյան անցման նվաճման և կապիտան Ջոն Ֆրանկլինի ճակատագրի պատմության իմացությունն էր։ Ինքնակենսագրությունում և «Հյուսիս-արևմտյան անցում» գրքում Ամունդսենը հակասական տեղեկություններ է հաղորդում իր այն հասակի մասին, երբ Ֆրանկլինի ճակատագիրը կլանել էր նրա երևակայությունը` 8 կամ 15 տարեկան։[10]

Aquote1.png
— Զարմանալի է, որ ամբողջ պատմությունից իմ ուշադրությունը գրավում էին հատկապես Ֆրանկլինի և նրա ուղեկիցների կրած զրկանքները: Իմ մեջ տարօրինակ ձգտում էր առաջացել` երբևէ նույնպիսի տառապանքներ կրել: Ես նույնպես ուզում էի տքնել սեփական գործի համար` ոչ թե Երուսաղեմ տանող ճանապարհի անապատային տապին, այլ սառցե Հյուսիսում` մինչ այդ չտեսնված անծայրածիր անապատի լայն ճանաչման ճանապարհին»:[11]
Aquote2.png


15-16 տարեկանից սկսած` Ամունդսենն ինքն իր համար սահմանեց կյանքի սպարտայական ռեժիմ. խիստ դիետա, ֆիզիկական վարժություններ, քուն բաց երկնքի տակ` նույնիսկ ձմռանը, պարբերական դահուկային արշավներ` նոյեմբերից ապրիլ ընկած ժամանակաշրջանում։ Իր իսկ խոսքերով ասած` Ամունդսենը երբեք չի սիրել ֆուտբոլ, սակայն պարբերաբար խաղացել է, «որպեսզի մարզի մարմինը և զարգացնի դիմացկունությունը»։[12] 1892 թվականին Ամունդսենն անցավ բժշկական ստուգում, որի եզրակացության մեջ ասված էր. «Հասակը` 180 սմ, կրծքավանդակի շրջագիծը` շնչելիս` 98 սմ, արտաշնչելիս` 87 սմ»։[13] Այն ժամանակ նրան տեսնողներից մեկն անվանել էր «վերջին վիկինգ»։[14] Հարդանգերվիդ սարահարթը հաղթահարելուց հետո (դահուկորդ Լ. Ուրդալի ղեկավարությամբ), Ամունդսենը վարձու աշխատանքի անցավ «Մորգենեն» որսորդական նավի վրա, որպեսզի գործնականորեն նախապատրաստվի ղեկապետի պաշտոնն ստանալուն։ 1894 թվականին, իր առաջին ուղևորությունից վերադառնալուց հետո, Ամունդսենը դիմեց Ներքին գործերի նախարարություն` զեկուցագրով, որում դիտարկվում էր Նորվեգիայի հետաքրքրվածությունը Շպիցբերգեն արշիպելագի նկատմամբ իրավասություն ստանալու հարցում։[15] Ըստ Ռոլանդ Հանտֆորդի` 1894 թվականին Ամունդսենը նամակ է գրել Լոնդոն` խնդրանքով, որպեսզի իրեն ընդգրկեն Ջեկսոն-Հարմսվորդի արշավախմբում, սակայն մերժվել է։[16]

Մոր մահից հետո Ամունդսենը բնակարան էր վարձել Օսլոյում։ Դեռ վաղ մանկությունից նրա մասին հոգ էր տանում շվեդուհի Էլիզաբեթ Գուստավսոնը, որը ծառայում էր նրա ծնողների մոտ 1865 թվականից։ Իր իսկ խոսքերով` Ամունդսենը նրան մոր պես էր վերաբերվում։ Երբևէ ընտանիք չունեցող ճանապարհորդի համար Բետտին (այդպես էր նրա ընտանեկան մականունը) ընտանեկան օջախի պահապանն էր։ [17]

Ամունդսենի կենսական պլանների որոշման գործում նշանակալից դեր է խաղացել ծանոթությունը նորվեգացի հայտնի բևեռախույզ Էյվին Աստրուպի հետ։ Առաջին անգամ նրա դասախոսությունն Ամունդսենը լսել է 1893 թվականի փետրվարի 25-ին, երբ դեռ համալսարանի փաստացի ուսանող էր։[18] 1893 թվականի հունիսի 24-ին Ամունդսենն ամբոխի հետ ճանապարհում էր Նանսենի «Ֆրամը». նորվեգական ազգային արշավախումբն ուղևորվում էր Հյուսիսային բևեռ։ Բնորոշ է, որ բևեռային ուսումնասիրությունների հանդեպ Ամունդսենի հետաքրքրվածության մեջ տղայական երազանքների նշույլ անգամ չկար. որոշում կայացնելուց անմիջապես հետո Ամունդսենը գործի անցավ` ինքն իրեն նախապատրաստելով արկտիկական ճանապարհորդի կարիերային։[19]

1895 թվականի գարնանը Ամունդսենը բարեհաջող հանձնեց ղեկապետի քննությունը և մասնակցեց ևս մեկ ծովային ուղևորության։ 1896 թվականի հունվարի 3-ին Ռուալն ու նրա եղբայր Լեոնը, որպես արկտիկական գիտարշավի նմանակում, որոշեցին անցնել Հարդանգերյան սարահարթը` արևելքից արևմուտք, սակայն մոլորվեցին։ Չորրորդ օրը սննդի պաշարներն սպառվեցին։ «Ինքնակենսագրոթյան» մեջ այս դրվագը նկարագրված է` որպես կյանքի ամենավտանգավոր իրադարձություն. քնած Ռուալին ծածկել է ձյան հսկա շերտը, իսկ հոգնածությունից մկանները ջղաձգվել են։ Եղբայրը, բարեբախտաբար, կարողանում է փորել-հանել նրան ձյան տակից։ [20]

Առաջին արշավախումբ[խմբագրել]

Բելջիկա նավը, լուսանկարը՝ Ֆրեդերիկ Կուկի, 1898թ

1896 թվականի օգոստոսի 7-ին Ամունդսենը, որպես վարձու նավաստի, ընդգրկվեց բելգիական անտարկտիկական արշավախմբում, որն իրականացվում էր «Բելջիկա» (Belgica) նավով՝ Ադրիեն դե Ժերլաշի հրամանատարությամբ։ Արշավախմբի կազմն ինտերնացիոնալ էր։ Դա միակ գիտարշավն էր, որին Ամունդսենը մասնակցում էր ստորադասի դերում։[21] Արշավի նպատակը Հարավային մագնիսական բևեռի նվաճումն էր, որին հնարավորինս մոտ պետք է իջեցնեին չորս ձմեռողների՝ մագնիսաչափիչ սարքավորումներով, որից հետո մատակարարող նավը պետք է մեկներ Ռիո դե Ժանեյրո և վերցներ ցամաքային անձնակազմին՝ հաջորդ անտարկտիկական ամռանը։[22] 1896-1897 թվականների ձմռանը ապագա բևեռախույզը տեղափոխվեց Անտվերպեն՝ ֆրանսերենի յուրացման և նորարարական կուրսն անցնելու նպատակով։ Այստեղ նա սիրավեպ ունեցավ բնակարանի տիրուհու հետ, ով շուտով ինքնասպան եղավ, և Ամունդսենն ստիպված էր շտապ լքել քաղաքը։[23]

Արշավախմբում թափուր տեղերի առկայության պատճառով՝ Ամունդսենի կոչումը բարձրացրին մինչև ղեկապետ և նրան տեղավորեցին սպայական մեկուսամասում։ Ինքնակենսագրության մեջ Ամունդսենը երբեէ չի նշել Ադրիեն դե Ժերլաշի անունը, այլ հիշատակել է միայն իր ավագ կոլեգային՝ նավի բժիշկ Ֆրեդերիկ Կուկին։[24] Ծով դուրս գալով 1897 թվականի օգոստոսի 16-ին՝ «Բելջիկան» Անտարկտիդա հասավ 1898 թվականի հունվարի 30-ին։ Ափ իջնելու առաջին իսկ օրը Ամունդսենն ափամերձյան դահուկային արշավ իրականացրեց Թու Հեմմոկ (անգլ.՝ Two Hummock Island) կղզում, Վ. Ս. Կորյակինի կարծիքով՝ առաջինը անտարկտիկական ուսումնասիրությունների պատմության մեջ։[25] Շարժվելով դեպի հարավ՝ մարտի 8-ին նավը սառույցների պատճառով պարտադրված կանգ առավ. սպասվում էր չնախատեսված ձմեռում։ Դրեյֆը շարունակվեց 13 ամիս՝ Բելինսգհաուզեն ծովի այն հատվածում, որը մինչ այդ անանցանելի էր՝ ծայրահեղ բարդ սառցային իրավիճակի պատճառով։ Այստեղ խորությունն անցնում էր 1500 մետրից, այնպես որ խորաչափը հատակին չէր հասնում։[26] Անձնակազմի ձմեռելն Անտարկտիդայում պլանով նախատեսված չէր, ուստի նավի վրա կար ձմեռային խմբաքանակի բևեռային համազգեստի ընդամենը չորս միավոր։ Ամունդսենն առաջարկեց տաք հագուստ կարել նավի վրա եղած բավականաչափ քանակությամբ կարմիր բրդե ծածկոցներից։ Աշխատանքները ձեռնարկվեցին անհապաղ։[27]

Ամունդսենը բևեռային հանդերձանքով

Բևեռային գիշերվա ընթացքում լնդախտը դարձավ անձնակազմի գլխավոր խնդիրը։ Ամունդսենն ու Կուկն սկսեցին փոկ և պինգվին որսալ՝ չսահմանափակելով իրենց սնունդը, արդյունքում մայիսին Ամունդսենը ռեկորդ սահմանեց՝ կշռելով 87, 5 կգ։[28] Կուկի հետ միասին նրանք փորձարկում էին բևեռային սարքավորումները՝ գործնականում փորձելով նաև Պիրի, Աստրուպի և Նանսենի ստեղծած քնապարկերի հատկությունները։ Կուկն Ամունդսենի համար միաժամանակ և՛ ուսուցիչ էր, և՛ աշակերտ, մինչդեռ անձնակազմի մյուս անդամները թերահավատորեն էին մոտենում նրանց փորձարկումներին։ 1898 թվականի հունիսի 5-ին լնդախտից առաջացած սրտի բարդությունների պատճառով մահացավ մագնիտոլոգ Է. Դանկոն։ Շուտով նորվեգացի նավաստի Տոլեֆսենը, խելագարվելով, փորձեց ոտքով կտրել-հասնել Նորվեգիա։[29] Այնուամենայնիվ, իրադրությունը նավի վրա այնքան էլ անհուսալի չէր. ավագ օգնական Լեկուանն անցկացրեց «Կանացի գեղեցկության մեծ մրցույթ»[30] և հրատարակեց անպարկեշտ բովանդակությամբ ձեռագիր ամսագիր։ Հենց նա էլ իր օրագրում նշել է քսանվեցամյա Ամունդսենի մոտ նկատվող մենակեցության կամ նույնիսկ կուսակրոնության մասին։[31]

Անձնակազմի պառակտման և բարոյալքման պայմաններում հակամարտություն ծագեց Ժերլաշի և Ամունդսենի միջև։ Ժերլաշը չէր ընդունում նորվեգացու և ոչ մի խորհուրդ և հունիսին մոտ արդեն բոլորովին անշարժացել էր։ Սակայն գոյություն ուներ Ժերլաշի համաձայնությունը Բելգիայի Աշխարհագրական խորհրդի հետ, ըստ որի ցանկացած պարագայում գիտարշավը պետք է մնար բելգիացի սպայի հրամանատարության ներքո։ Արդյունքում Ամունդսենը, դառնալով հրամանատարի գլխավոր օգնական, կտրականապես հայտարարեց Ժերլաշին, որ «իր համար այլևս ոչ մի բելգիական գիտարշավ գոյություն չունի»։ Նա հայտարարեց նաև, որ «Բելջիկան» իր համար արդեն ոչ թե ծառայության վայր է, այլ սովորական նավ, ուստի իր պարտքն է այն դուրս բերել սառույցների մեջից։[32] Քառորդ դար հետո հրապարակած իր ինքնակենսագրության մեջ Ամունդսենը կարճ հիշատակել է, որ նավի ղեկավարությունն անցել է իրեն։[33] Միայն 1899 թվականի մարտի 4-ին «Բելջիկան» ազատվեց սառցե գերությունից և նույն թվականի նոյեմբերի 5-ին հասավ Անտվերպեն։

Ամունդսենի՝ հայրենիք վերադառնալու թվականի մասին տեղեկությունները հակասական են։ Նա ափ է իջել Ռիո դե Ժանեյրոյում և այնուհետև առաջ շարժվել ինքնուրույն։ Լեոն Ամունդսենը հույս ուներ, որ եղբոր ճանապարհը կանցնի Կոնյակով, որտեղ նա այդ ժամանակ հաստատվել էր։ Սակայն Ռուալը գերադասեց անցնել Բրյուսելով, որտեղ նա ստացավ իր առաջին պարգևը՝ Լեոպոլդի ասպետական խաչ շքանշանը։ Նա հրաժարվեց որևէ բան գրել կամ հրապարակել Ժերլաշի գիտարշավի մասին, չնայած խոստովանեց, որ այդ ձեռնարկումն իր կյանքում բացառիկ նշանակություն ունեցավ։[34]

Aquote1.png
— Այդ ճանապարհորդության ընթացքում հասունացավ իմ ծրագիրը: Ես ուզում էի կապել Հյուսիս-Արևմտյան անցման հետ կապված մանկական երազանքներս գիտության համար առավել կարևոր նպատակի՝ Հյուսիսային մագնիսական բևեռի ներկայիս դիրքի հայտնագործման հետ:[35]
Aquote2.png


Ռ. Հանտֆորդի կարծիքով՝ Ժերլաշի գիտարշավից Ամունդսենի քաղած կարևորագույն դասն այն եղավ, որ հետագայում նա սկսեց իր առաջնագնացության ծրագրերը քողարկել գիտական ուսումնասիրությունների անվան տակ։ Այդպիսով, Հյուսիս-արևմտյան անցման մասին մանկական երազանքներն Ամունդսենը քողարկում էր Հյուսիսային մագնիսական բևեռի նվաճման գաղափարով։ [36]

Հյուսիս-արևմտյան ծովային ուղի[խմբագրել]

Ամունդսենի արկտիկական գիտարշավների քարտեզը

Նախապատրաստություն[խմբագրել]

Բելգիայից վերադառնալով` Ամունդսենը ներկայացավ զինվորական հավաքներին, որից հետո, 1899 թվականի սեպտեմբերին, Լեոն և Ռուալ եղբայրները հեծանիվներով Կրիստիանիից հասան Կոնյակ։ Ֆրանսիայից նույն տրանսպորտով, Մադրիդով, Ռուալը հասավ Կարթախեն։ Այնտեղից իր ընտանիքին պատկանող «Օսկար» առագաստանավով հասավ Պենսակոլ[37]։ Ամունդսենը Եվրոպա վերադարձավ 1900 թվականի ապրիլին, իսկ Մեծ Բրիտանիայում եղած ժամանակ Հյուսիս-Արևմտյան անցման նվաճմանը նվիրված աշխատությունների բազմակողմանի գրադարան հավաքեց[38]։ Նավարկության արդյունքների հիման վրա նա արժանացավ առևտրային նավատորմի կապիտանի դիպլոմի։ 1900 թվականի սեպտեմբերին Ամունդսենը ժամանեց Համբուրգի Գերմանական ծովային երկրաֆիզիկական աստղադիտարան, որտեղ նրան ջերմորեն ընդունեց տնօրեն Գեորգ ֆոն Նոյմայյերը։ Ամունդսենը գրեթե ֆանատիկորեն աշխատում էր անհրաժեշտ տեղեկություններին տիրապետելու ուղղությամբ։ Ավելի ուշ նա հիշում էր, որ Համբուրգում անցկացրած 40 օրվա ընթացքում 250 ժամ նվիրել է երկրաֆիզիկային, որը կազմում էր օրական ավելի քան 6 ժամ[39]։ Նոյմայյերի մոտ Ամունդսենը ներկայացվեց Հենրիկ Մոնին, որը 1900 թվականի Սուրբ Ծննդյան օրը ծանոթացրեց նրան Ֆրիտյոֆ Նանսենի` ժամանակի մեծագույն նորվեգացի բևեռախույզի հետ[40]: Նանսենի և Ամունդսենի միջև հարաբերությունները տարբեր կենսագիրներ տարբեր ձևով են ներկայացնում: Այսպես, Հանտֆորդը պնդում է, որ «նրանց միջև չկար ոչ թեթևություն, ոչ ջերմություն»[41], այնինչ Տ. Բուման-Լարսենը գրում է, որ «պատճառ չկա համարելու, թե Լյուսակերում Ամունդսենին ընդունում էին պակաս հիացմունքով, քան Համբուրգում»[42]: Ըստ Նանսենի ավագ դստեր` Լիվ Նանսեն-Հեյերի հիշողությունների, մեծ բևեռախույզի ներկայությամբ Ամունդսենը միշտ կաշկանդված և անվստահ էր երևում[43]:

Յոա[խմբագրել]

Յոա առագաստանավը:

1901 թվականի հունվարին Ամունդսենը գնեց օգտագործված, 47 տոննա կշռող «Յոա» որսորդական զբոսանավը (Gjøa), որն իր հասակակիցն էր (կառուցվել էր 1872 թվականին)։ Եղբորից` Գուստավից պարտքով 10000 կրոն վերցնելով` Ռուալ Ամունդսենը վերասարքավորեց զբոսանավը (դրվեց 13 լ տարողությամբ կերոսինային շարժիչ և մեքենայացվեցին առագաստային ճախարակները)։ Ապրիլին նա մեկնեց կեստարյա նավարկության` Բարենցի ծով, ինչպես նավի փորձարկման, այնպես էլ` Նանսենի գլխավորությամբ օվկիանոսագծագրական աշխատանքներ իրականացնելու համար։ Միաժամանակ հաջողվեց երկու կետ և մի քանի ծովացուլ որսալ, ինչը 8000 կրոնի եկամուտ բերեց։ Հետաքրքիր է, որ նավարկությունը ղեկավարում էր նավի նախկին տերը` Հանս Քրիստիան Յոհաննեսենը[44]։ 1901 թվականի ուշ աշնանը Ամունդսենը զեկույց կարդաց Նորվեգիայի Աշխարհագրական միությունում[45]։

1902 թվականն Ամունդսենի համար լարված անցավ, քանի որ չէր հաջողվում արշվախմբի համար բավարար միջոցներ հայթայթել, իսկ նախնական 50000 կրոն բյուջեն չէր բավարարում։ Տարվա վերջում Ամունդսենն առաջին անգամ եղավ Լոնդոնում` Արքայական աշխարհագրական միությունում, սակայն ելույթն անհաջող ստացվեց. Ամունդսենը չէր տիրապետում անգլերենին[46]։ 1903 թվականի սկզբին Ամունդսենի ֆինանսական դեֆիցիտը հասավ 70000 կրոնի։ Ֆինանսական խնդիրը հետապնդում էր բևեռախույզին ողջ կյանքի ընթացքում[47]։ Այս և հաջորդ արշավախմբերի կազմակերպման հարցում Ամունդսենին զգալի օգնություն ցուցաբերեց Ֆրից Ցապֆեն` Տրոմսյոյից մի դեղագործ, որը նույնպես «Մորգենբլադետ» թերթի թղթակից էր[47]։

Մինչև վերջին պահը արշավախմբի ուղևորությունը կասկածի տակ էր. ծախսերի ընդհանուր գումարը կազմում էր 150000 կրոն, չհաշված նավի արժեքը և պահածոյացնող ֆաբրիկանտների բնական նվիրատվությունները։ Ընդ որում, 14000 կրոնը պարտքով էր վերցվել եղբայրների` Գուստավի և Լեոնի երաշխավորությամբ, ուղևորությունից ընդամենը մի քանի օր առաջ։ Դրանից 22 տարի հետո հրապարակված ինքնակենսագրության մեջ Ամունդսենը արշավախմբի սկիզբը նկարագրելէ որպես գրեթե քրեական նախաձեռնություն. պարտատերերից խուսափելով, «Յոան» ճանապարհ ընկավ ուշ գիշերով, հորդառատ անձրևի ներքո[48]։ Տուր Բուման-Լարսենը, որը տնօրինում էր բևեռախույզի` միայն 1900-ական թվականներին հանրությանը մատչելի դարձած անձնական նամակներն ու օրագրերը, գրում է, որ դա չի համապատասխանում իրականությանը. 1903 թվականի հունիսի 17-ին նավարկության մեկնելիս «Յոայի» վրա էին բոլոր չորս Ամունդսեն եղբայրները, իսկ հովանավորների ցանկը գլխավորում էին Շվեդիայի ու Նորվեգիայի թագավոր Օսկար 2-րդը և Ֆրիտյոֆ Նանսենը։ Մեկնելուց երկու օր առաջ Ամունդսենն իր բոլոր գործերի վարման լիազորագիրը հանձնեց եղբորը` Լեոնին[49]։

Հյուսիս-արևմտյան անցուղու հաղթահարում[խմբագրել]

Յոայի անձնակազմը 1903 թվականի ձմեռմանը:

Ամունդսենն անցավ Հյուսիսային Ատլանտիկայով, Բաֆինի ծովածոցը, Լանկաստեր, Բարրոու, Պիլ, Ֆրանկլինի, Ջեյմս Ռոսի նեղուցները և սեպտեմբերի 9-ին կանգ առավ ձմեռելու Քինգ Վիլյամ կղզու[50] հարավ-արևելյան ափի մոտ, որն, ինչպես պարզվեց, պիտի տևեր երկու տարի։ Նավահանգիստն ստացավ Յոա-Հեյվեն անվանումը։ Տեղական նետսիլիկ ցեղի էսկիմոսները հայտնվեցին հոկտեմբերի 29-ին. հարաբերությունները նրանց հետ բավականին հաջող էին դասավորվում[51]։ Սակայն ձմեռման ընթացքում պարզվեց, որ փոքր անձնակազմի ընտրությունը (ընդամենը 7 հոգի) սխալ էր. արդյունքում արդեն նոյեմբերին հակամարտություն ծագեց Ղեկավարի (ինչպես իրենց օրագրերի նշումներում Ամունդսենին անվանում էին արշավախմբի բոլոր անդամները) և մոտորիստ Պետեր Ռիստվեդտի միջև։ Նավի խոհարար Ադոլֆ Հենրիկ Լինդստրյոմը տառապում էր ալկոհոլիզմով։ Ժամանակի ընթացքում Ամունդսենը փչացրեց հարաբերությունները նաև արշավախմբի մյուս անդամների հետ[52]։

1904 թվականի մարտի 1-ին Ամունդսենը, Հանսենը և Ռիստվեդտը, էսկիմոսների ոճով հանդերձավորված, սահնակներով ուղևորվեցին դեպի Հյուսիսային մագնիսական բևեռ։ Այդ օրը −53°С սառնամանիք էր[53]։ Նույն օրվա երեկոյան արդեն ջերմաստիճանն իջավ մինչև −57°С[54]։ Արդյունքում արդեն մարտի 5-ի առավոտյան խումբը վերադարձավ Յոա, ընդ որում, վերադարձի ճանապարհին շները 4 ժամում հաղթահարեցին 10 մղոն, մինչդեռ այդ նույն ճանապարհն անցնելու համար պահանջվել էր 2½ օր[55]։ Չնայած դրան, արդեն մարտի 18-ին Ամունդսենն ու Հանսենը երկրորդ անգամ ճանապարհ ընկան և ապրիլի 24-ին հասան Հյուսիսային մագնիսական բևեռի՝ 1831 թվականին Ջեյմս Կլարկ Ռոսի սահմանած կետին[56]։ Քանի որ բևեռի դիրքը փոխվել էր, Ամունդսենը նավ վերադարձավ միայն 7 շաբաթ հետո[57]։

Դրանից հետո, դատելով արշավախմբի անդամների օրագրերից, Ամունդսենը հրաժարվեց մագնիսական հետազոտություններից և անցավ էսկիմոսների ազգաբանությանը։ Ինչպես հետագայում պարզվեց, այդ բնագավառում նրա բացահայտումները նպաստեցին նրա գիտարշավի հաջողությանը[58]։ 1905 թվականի սկզբին նա էսկիմոսների մոտ սիֆիլիս հայտնաբերեց և խստիվ արգելեց անձնակազմին շփվել տեղացի կանանց հետ[59]։ Փետրվարին էսկիմոսների հետ հարաբերությունները վատացան. պատկերացում չունենալով մասնավոր սեփականության մասին՝ տեղի բնակիչները «Յոայի» պահեստից վերցրին կերակրի պաշարները, որից հետո Ղեկավարը դինամիտի օգնությամբ պայթեցրեց սառցե աստղաբյուրեղը և ընդհանրապես մարտականորեն տրամադրվեց բնիկների հանդեպ[60]։

1905 թվականի օգոստոսի 13-ին «Յոան» շարունակեց նավարկությունը և արդեն օգոստոսի 26-ին հայտնվեց Մաքենզի ծոցում՝ Հերշել կղզու մոտ, կետորսական նավերի ձմեռման կայանում։ Ի զարմանս Ամունդսենի, բոլորը տեղյակ էին իր գիտարշավից. եղբայրը՝ Լեոնը, Նանսենի աջակցությամբ ԱՄՆ-ում մեծ գովազդային արշավ էր կազմակերպել[61] ։ Ամունդսենը, հարաբերություններն ամրապնդելու նպատակով, ձմեռողների հետ կիսեց ալյուրից մթերքը, որը «Յոայի» վրա ավելի քան բավարար էր։ Չնայած այն բանին, որ կանադական ափը և Ալյասկայի հյուսիսային ափերը 1905 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին ազատ էին սառույցից, Ամունդսենը որոշեց դարձյալ ձմեռել։ Նրա ուղեկիցները չէին հասկանում այդ որոշման պատճառը, իսկ Ամունդսենն այն բացատրում էր հենց սառույցների բարդ վիճակով։ Տ. Բուման-Լարսենը գտնում է, որ գլխավոր պատճառն այն էր, որ Ղեկավարը երկամյա ճանապարհորդությունը չափազանց կարճ էր համարում, քանի որ Նանսենի և Սվերդրուպի դարի արշավանքները տևել էին համապատասխանաբար 3 և 4 տարի[62]։

Քանի որ «Յոան» զրկված էր արտաքին աշխարհի հետ ուղիղ կապից, 1905 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Ամունդսենը 12 շներին լծված շնասայլակով, որպես ասիստենտ վերցնելով էսկիմոս ընտանեկան մի զույգի, դուրս եկավ 700 կիլոմետր ձգվող ուղևորության՝ դեպի մոտակա հեռագրատունը Ալյասկայի Իգլ-Սիթի ավանում։ Սակայն հեռագրամեքենան չէր աշխատում, և միայն դեկտեմբերի 5-ին, հաղթահարելով 1300 կիլոմետր, բևեռախույզը հասավ Յուկոնում գտնվող, ոսկու արդյունաբերությամբ զբաղվող Ֆորտ-Էգբերտ քաղաքը։ Ցերեկային լավագույն անցումը կազմում էր 65 կմ 10 ժամում[63]։ Առաջին հեռագիրն ուղարկվեց եղբորը՝ Լեոնին, դեկտեմբերի 9-ին հաջողվեց կապվել Նանսենի հետ։ Ամունդսենի բացակայության ընթացքում կտրուկ փոխվել էր քաղաքական իրավիճակը. Նորվեգիան անկախացել էր։ Նանսենի խորհրդով Ամունդսենն իր հաջողության մասին հայտնեց նոր՝ Խոկոն VII թագավորին[64]։

«Յոա» արշավախումբը Նոմ նավահանգստում հյուսիս-արևմտյան անցուղու հաղթահարումից հետո։ Առաջին շարքում՝ ձախից աջ՝ Ամունդսեն, Պեդեր Ռիստվեդտ, Ադոլֆ Լինդստրյոմ, Հելմեր Հանսեն։ Վերին շարքում Գոդֆրիդ Հանսեն և Անտոն Լունդ։ Գուստավ Վիկն այդ ժամանակ արդեն վախճանվել էր։

1906 թվականի փետրվարի 3-ին Ամունդսենը բռնեց վերադարձի ուղին՝ դեպի Հերշել կղզի և «Յոա» հասավ մարտի 12-ին՝ 30 օրվա ընթացքում հաղթահարելով 1300 կմ[65]։ Շուտով սկսվեցին տաքացումները. արդեն մարտի 12-ին ջերմաստիճանը բարձրացավ 0-ից բարձր, հիվանդացավ անձնակազմի ամենակրտսեր անդամը՝ Գուստավ Վիկը։ Նրա բուժմամբ զբաղվում էր Ամունդսենը. սկզբում վիճակը լավացավ, սակայն մարտի 30-ին հիվանդությունը սրվեց։ Կետորսական նավի բժշկին չափազանց ուշ դիմեցին, և մարտի 31-ին Վիկը մահացավ[66]։

Միայն 1906 թվականի հուլիսի 1-ին «Յոան» կարողացավ տեղից շարժվել, օգոստոսի 30-ին ուժեղ փոթորկի պայմաններում հաղթահարեցին Բարրոու հրվանդանը։ Այսպիսով Հյուսիս-արևմտյան անցուղու նվաճումն ավարտվեց[67][68]։ Հոկտեմբերի 19-ին «Յոան» ժամանեց Սան Ֆրանցիսկո, որտեղ ֆինանսական նեղության մեջ գտնվող Ամունդսենը նավը վաճառեց նորվեգական հայրենակցական միությանը՝ հանրային ցուցադրության համար։ Նոյեմբերի 18-ին խումբը ժամանեց Քրիստիանիա։

Գիտարշավը Ամունդսենի վրա շատ թանկ նստեց։ Իր ինքնակենսագրականում նա գրել է[69].

Aquote1.png
— ...Վերադարձից հետո բոլորն ինձ տալիս էին 59-75 տարեկան, մինչդեռ ես ընդամենը 34 էի:
Aquote2.png


Արշավից հետո[խմբագրել]

Օսլոյի Ֆրամի թանգարանում ցուցադրվող «Յոա» նավը։ 2009 թվականի լուսանկար։

Ռ. Հանթֆորդի խոսքով, Ֆրիտյոֆ Նանսենը, դառնալով Նորվեգիայի դեսպանը Մեծ Բրիտանիայում, «դարձավ քաղաքական քարոզչության մեջ քաղաքականության հետ կապ չունեցող հայտնիների ներգրավման գործի պիոները»։[70] Հյուսիս-Արևմտյան անցուղին նվաճողի փառքը պետք է օգտագործվեր աշխարհում Նորվեգիայի հեղինակության բարձրացման համար։ Նանսենն անընդհատ շտապեցնում էր Ամունդսենին` ԱՄՆից վերադառնալու հարցում,[70] սակայն Ամունդսենը ժամանեց անմիջապես Քրիստիանիա, որտեղ պետքարտուղար Կ. Միքելսենը 1906 թվականի նոյեմբերի 20-ին նրան շնորհեց ս. Օլաֆի անվան Մեծ խաչ շքանշան. թագավորը գտնվում էր Լոնդոնում, իսկ այդ օրը դպրոցականներին ազատեցին դասերից։[71] Ամունդսենի զեկույցը Լոնդոնում, Թագավորական աշխարհագրական միության նիստում, տեղի ունեցավ 1907 թվականի փետրվարի 11-ին, բայց դրա արդյունքներն առավել քան համեստ էին, իսկ բևեռախույզի այցելությունը Բրիտանիա ընդհանրապես չազդարարվեց։ Ժամանակակիցների համար հանելուկ էր բրիտանացիների սառը վերաբերմունքը նորվեգացի հերոսի հանդեպ, ինչի մասին ասվում էր Նորվեգիայի գլխավոր հյուպատոսության` Ամունդսենին հասցեագրված նամակում։[72] Իսկ Եվրոպայի տարբեր երկրներով Ամունդսենի դասախոսական շրջագայությունն, ընդհակառակը, մեծ հաջողությամբ էր ընթանում։ Ամբողջ ամառ նախապատրաստվում էր գիտարշավի մասին գիրքը, որը թողարկվեց Նորվեգիայում 10 000 տպաքանակով։ 1907 թվականի ապրիլի 20-ին հրապարակվեց պաշտոնական որոշումը, ըստ որի «Յոայի» գիտարշավի բյուջեն գնահատվեց 160 000 կրոն, ընդ որում, այդ գումարը հայտարարվեց «չնչին` նորվեգական դրոշի ներքո Հյուսիս-Արևմտյան ծովային ուղին հաղթահարելու համար»։[73] Այդ պահի դրությամբ Ամունդսենի պարտքը կազմում էր 80 000 կրոն (գիտարշավի հարցերով հավատարմատարը Ալեքսանդր Նանսենն էր` Ֆրիտյոֆի կրտսեր եղբայրը)։ Նույն օրը բևեռախույզի ամենահրատապ պարտքերը մարելու համար հատկացվեց 40 000 կրոն, չնայած պաշտոնապես դա ձևակերպվեց որպես գիտարշավի համար նորվեգական պետության կողմից կատարված գիտական նյութերի ձեռքբերում։[74]

1907 թվականի հունվարի 24-ին Ամունդսենը ճանաչվեց Ռուսաստանի աշխարհագրական միության պատվավոր անդամ։[75]

Հարավային բևեռի հաղթահարում[խմբագրել]

Ամունդսենի՝ անտարկտիկային արշավի քարտեզը

Նախապատմություն[խմբագրել]

Ինքնակենսագրականում Ամունդսենը գրել է.

Aquote1.png Հաջորդ խնդիրը, որ ես դրել էի իմ առջև, Հյուսիսային բևեռի հայտնագործումն էր: Ես շատ էի ուզում անձամբ ի կատար ածել այն նախաձեռնությունը, որ մի քանի տարի առաջ դոկտոր Նանսենն էր իրականացրել, այն է` բևեռային հոսանքների հետ շարժվել Հյուսիսային բևեռով` Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի լայնությամբ[76] Aquote2.png


Տ. Բուման-Լարսենի կարծիքով, 1908-1912 թվականներին Արկտիկայում և Անտարկտիկայում ծավալված բևեռային արշավը ոչ թե պետությունների, այլ անհատների պայքար էր: Հյուսիսային բևեռի համար պայքարող ամերիկացիներ Ֆրեդերիկ Կուկին և Ռոբերտ Պիրին պետք չէր գիտական քողարկում. ԱՄՆ-ում բավարար էր միայն գիտարշավի հիմնավորումը: Էռնեստ Շեկլտոնը, ով Հարավային բևեռի հարցում Ռոբերտ Սկոթի գլխավոր հակառակորդն էր համարվում, և Ռուալ Ամունդսենը ստիպված էին առաջնային տեղ հատկացնել գիտական ուսումնասիրություններին:[77] Դրան գումարած` այն ժամանակ հատուկ բևեռային սառույցներում դրեյֆի համար նախատեսված միայն մեկ նավ կար` «Ֆրամը», որի նկատմամբ առաջնային իրավունքները պատկանում էին Նանսենին, որն էլ պլանավորում էր Հարավային բևեռի նվաճումը: [78]

Նամակագրությունից դատելով` Ամունդսենն իր հյուսիսբևեռյան պլանների մասին առաջին անգամ Նանսենի հետ խոսել է 1907 թվականի փետրվարին, երբ երկուսն էլ Լոնդոնում էին:[77] Իրադրությունը մղում էր դրան. 1906 թվականին Պիրին կարողացավ հասնել միայն հյուսիսային լայնության 87°-ին, Ամունդսենին ցամաքից բևեռային սառույցների վրայով սահնակներով շարժվելը թվում էր անհեռանկարային: Տեսականորեն Հյուսիսային բևեռի նվաճման Ամունդսենի նախագիծը լիովին կառուցված էր Նանսենի հաշվարկների վրա: Քանի որ նովոսիբիրսկյան կղզիներից սկիզբ առնող անդրբևեռյան հոսանքի ճյուղը չէր հասնում Հյուսիսային բևեռ, նախատեսվում էր շարժվել Բարրոու հրվանդանից. այդ դեպքում դրեյֆը, միջին հաշվով, պետք է տևեր 4-5 տարի: Նանսենը, սակայն, ուղիղ պատասխան չէր տալիս:[79] Երեք ամիս անց Ամունդսենը նրան ուղարկեց հարգալից, բայց հաստատակամ մի նամակ, որում հիշեցնում էր իրենց փետրվարյան զրույցը և խնդրում պատասխանել աշնանից ոչ ուշ:[80] Ամունդսենի նոր պլանների մասին լուրերը մամուլում հայտնվեցին օգոստոսի վերջին, իսկ 1907 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Ամունդսենը սենսացիոն հարցազրույց տվեց «Աֆտենպոստեն» թերթին և հայտարարեց, որ պատրաստվում է սահնակներին սպիտակ արջեր լծել` առավել բորբոքելով իր նախաձեռնության շուրջը տիրող աժիոտաժը:[81]

Թագավորական աշխարհագրական միության նախկին նախագահ և իր ընկեր սըր Կլեմենտ Մարկհեմին գրած նամակում Նանսենը հետևյալ կերպ է ներկայացնում իրավիճակը.

Aquote1.png 1907 թվականին ես պետք է կրկին սկսեի նախապատրաստական աշխատանքները: Հենց այդ պահին հայտնվեց Ամունդսենը և պատմեց իր պլանների մասին` փոքր նավով Բերինգի նեղուցով հասնել սառույցի եզրաշերտին, իջնել սառույցի վրա և իր հետ միասին իրականացնել դրեյֆը Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսով: Նավով դրեյֆն իրականացնելուց նա խուսափում էր. ես ուղիղ ասացի, որ չեմ կարող հավանություն տալ իր ծրագրին: Այդպիսի գիտարշավ իրականացնելու համար միայն մեկ տարբերակ կա` «Ֆրամով», որը կառուցված է հատուկ սառույցների միջով լողալու համար: Բայց այդ դեպքում էլ դժվարություն կառաջանա, քանի որ ես պատրաստվում եմ «Ֆրամով» ուղևորվել Հարավային բևեռ: Հետո նա հարցրեց` արդյո՞ք ես կհամաձայնեմ իրեն հետս վերցնել նախ իմ գիտարշավին, իսկ հետո «Ֆրամն» իրեն տրամադրեմ` Սառուցյալ օվկիանոսում իր դրեյֆի համար: Aquote2.png


Ամունդսենը Նանսենի մոտ է եկել 1907 թվականի սեպտեմբերի վերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին, այն պահին, երբ ականավոր բևեռախույզն ու գիտնականը ծանր բարոյական ճգնաժամի մեջ էր. կնոջ հետ սուր ընդհարումից հետո Նանսենն իրենց հարաբերություններն էր վերականգնում: Ծնողների զրույցի վկան էր Նանսենի ավագ դուստրը` տասնչորսամյա Լիվը, ով 1955 թվականին իր հուշերում գրել է, որ Եվա Նանսենը միայն մեկ արտահայտություն է արել. «Ես գիտեմ` ինչով է այս ամենն ավարտվելու», որից հետո Նանսենն իջել է հյուրասենյակ` իրեն սպասող Ամունդսենի մոտ և կարճ ասել. «Դուք կստանաք «Ֆրամը»: [82]

Նախապատրաստում[խմբագրել]

Նանսենի կողմից «Ֆրամը» խոստանալն անտեղի չէր. նավը պետական սեփականություն էր: Ամունդսենը երկու արկտիկական գիտարշավ անցած նավի վերանորոգման համար նպաստ խնդրեց կառավարությունից: Դրամական օժանդակությունը, որ կազմում էր 75000 կրոն, ստացվեց 1909 թվականի փետրվարի 9-ին:[83] 1907 թվականի աշնանն Ամունդսենն անհրաժեշտ միջոցներ հայթայթելու համար շրջագայության մեկնեց ԱՄՆ: Այն անհաջող մեկնարկեց հոկտեմբերի 20-ին` Քարնեգի Հոլսից. 2000 տեղանոց դահլիճում հավաքվեց ընդամենը 300 մարդ, հիմնականում նորվեգացիներ:[84] Այնումենայնիվ, Ծննդյան տոների նախօրեին Ամունդսենին հաջողվեց մոտ 1000 դոլարի մաքուր եկամուտ ստանալ, որի մասին նա տեղեկացրեց եղբորը` Լեոնին:[85] ԱՄՆ ուղևորության նպատակներից մեկն էր նաև հին ընկերոջ` դոկտոր Կուկի հետ հանդիպումը, սակայն նոյեմբերի 7-ին Ամունդսենը Կուկից նամակ ստացավ` ինչ-որ անհասկանալի բովանդակությամբ. Կուկն արշավի էր մեկնում Հյուսիսային բևեռ և չէր ցանկանում այդ մասին տեղեկացնել ընկերոջն ու կոլեգային:[85] ԱՄՆ-ում Ռուալ Ամունդսենը լուր ստացավ Եվա Նանսենի մահվան մասին, և, չնայած վերջինիս դիակիզման արարողությունը փակ էր, Լեոն Ամունդսենին հաջողվեց ծաղկեպսակ փոխանցել:[86] ԱՄՆ-ում շրջագայությունն ավարտվեց 1908 թվականի մայիսին, սակայն սպասումները չարդարացան. դրամական միջոցները բացարձակապես չէին բավարարում: Արդյունքում հաջողվեց միայն «Յոայով» գիտարշավի պարտքերը մարել:[87] Այնուամենայնիվ, Ամերիկայից վերադառնալով, Ամունդսենը նոր տուն գնեց Քրիստիանիայից 15 կմ հեռավորության վրա, Սվարտսկուգում, Բունեֆյորդի ափին. ամուրիական քոթեջն ստացավ «Ուրանիենբորգ» անվանումը:[88]

1908 թվականի ամռանն Ամունդսենը, Նանսենի խորհրդով, մասնակցեց օվկիանոսագիտության երկամսյա դասընթացի` Բյորն Հելանդ-Հանսենի մոտ` Բերգենում: Նոյեմբերի 10-ին Ամունդսենը Նորվեգիայի Աշխարհագրական ընկերության նիստում, Նանսենի և դիվանագիտական կորպուսի ներկայությամբ, հրապարակեց իր նախագիծը:[89] Հաջորդ օրը` 1908 թվականի նոյեմբերի 11-ին, Հոկոն VII-րդ թագավորը և Մոդ թագուհին ապագա գիտարշավին նվիրաբերեցին 30000 կրոն:[74] Ամունդսենն սկսեց գիտարշավի մասնակցության հայտեր ստանալ. նոյեմբերի 24-ին նամակ ստացավ Շիենից` Ֆրեդերիկ Յալմար Յոհանսենից. խնդրագիրն անմիջապես դրական պատասխանի արժանացավ:[90] 1909 թվականի հունվարի 25-ին Ամունդսենը զեկույց կարդաց Լոնդոնի Թագավորական աշխարհագրական միության նիստում, որը մեծ ոգևորությամբ ընդունվեց: Միության այն ժամանակվա քարտուղար Սքոթ Քելթին միաժամանակ լոնդոնյան «Թայմսում» լուսաբանում էր բևեռային հետազոտությունների նորությունները:[91] Նիստից առաջ Ամունդսենն արժանացավ Էդուարդ VII արքայի ընդունելությանը:[92]

Ծրագրերի փոփոխում[խմբագրել]

Ամունդսենն իր «Ուրանիենբորգ» կալվածքի աշխատասենյակում, մարտի 7, 1910

1909 թվականի ամռանը Լոնդոն վերադարձավ Էռնեստ Շեքլթոնը, ով տարվա սկզբին փորձել էր հասնել Հարավային բևեռ, սակայն կանգ էր առել 180 կմ հեռավորության վրա: 1909 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ամունդսենի հին ընկեր և զինակից Ֆրեդերիկ Կուկը պաշտոնապես հայտարարեց 1908 թվականի ապրիլի 21-ին Հյուսիսային բևեռը նվաճելու մասին: Նույն թվականի սեպտեմբերի 7-ին Հյուսիսային Բևեռի նվաճման մասին հայտարարեց նաև Ռոբերտ Պիրին. ըստ նրա հայտարարության` դա տեղի էր ունեցել 1909 թվականի ապրիլի 6-ին: Մամուլում շրջանառվում էին լուրեր, որ Պիրիի, ինչպես նաև Կուկի, հաջորդ նպատակը կլինի Հարավային բևեռը: Նման գիտարշավներ էին պատրաստում Ֆրանսիայում` Ժան Բատիստ Շարկոն, Գերմանիայում` Վիլհելմ Ֆիլխները, Ճապոնիայում` Նոբու Սիրասեն: Գիտարշավներ էին պատրաստվում նաև Բելգիայում և Ավստրալիայում (Դուգլաս Մոուսոն): Նրանցից և ոչ մեկը, ներառյալ նաև Ռոբերտ Սքոթին, արշավի կոնկրետ ժամկետներ չէին նշում:[93]

Ստեղծված պայմաններում Ամունդսենը ակնթարթային որոշում կայացրեց. նրա նպատակն այսուհետ հակառակ բևեռն էր: [94]Սեպտեմբերի 8-ի առավոտյան նա ժամանեց Կոպենհագեն, որտեղ գտնվում էր դոկտոր Կուկը: Նրա հետ միաժամանակ Դանիայի մայրաքաղաքում էր նաև Օտտո Սվերդրուպը, որը հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ «Պիրին ապարդյուն 26 տարի Հյուսիսային բևեռն էր փնտրում»:[95] Հավանաբար Ֆրեդերիկ Կուկի հետ զրույցից հետո, սեպտեմբերի 9-ին Ամունդսենը «Գրենլանդական թագավորական առևտուր» կազմակերպությանը պատվիրեց 50 լծկան գրենլանդական լայկա, էսկիմոսական մորթե հագուստի 14 ամբողջական կոմպլեկտ, բևեռային կոշիկներ, դրանց վերանորոգման համար անհրաժեշտ հումք, եղջերուի չվերամշակված կաշի և այլն: Նախատեսվում էր այդ ամենը ձեռք բերել Ալյասկայում: Այսպիսով, պարզ դարձավ, որ, համենայն դեպս 1909 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Ամունդսենն արդեն որոշել էր գրոհել Հարավային Բևեռը:[96]

Սեպտեմբերի 13-ին Հարավային բևեռի նվաճման իր պլանների մասին հայտարարեց Ռոբերտ Սքոթը, որի գիտարշավը քաղաքական նպատակ էր հետապնդում. «նվաճել Հարավային բևեռը, որպեսզի այդ սխրագործության պատիվը պատկանի Բրիտանական կայսրությանը»:[97] Հոկտեմբերին Քրիստիանիա ժամանեց Էռնեստ Շեքլթոնը, որին մեծարելու դուրս եկավ նաև Ամունդսենը. այդ պահից նրանք ընկերացան: Նոյեմբերին Ամունդսենը մեկնեց ԱՄՆ` գիտարշավի համար պարեն պատվիրելու: ԱՄՆ-ում ամբողջ թափով ընթանում էր Պիրի և Կուկի միջև դատավարությունը: Այդ պահին Ամունդսենի պլանների փոփոխության մասին տեղյակ էին ընդամենը երեք հոգի, ովքեր չհայտարարելու մասին ստորագրություն էին տվել. դրանք էին` Լեոն Ամունդսենը, Բյորն Հելլանդ-Հանսենը և «Ֆրամի» հրամանատար Թորվալդ Նիլսենը: 1910 թվականի սկզբին այդ մասին իմացավ նաև Ֆրից Ցապֆեն, ով սկզբում մտադիր էր մասնակցել արշավին, սակայն հետո հրաժարվեց այդ մտքից:[98]

1910 թվականի ամբողջ առաջին կեսն Ամունդսենն մեկուսի կենսակերպ էր վարում, բոլորովին չէր երևում հասարակության մեջ: Գիտարշավի համար անհրաժեշտ աշխատանքներն իրականացվում էին անմիջապես նրա «Ուրանիենբորգ» կալվածքում` Սվարտսկուգում: Գրենլանդիայից բերվեցին տեղական 90 որձ և 10 էգ լայկաներ. սկզբում Ամունդսենն ուզում էր վերցնել երկու էսկիմոս-ուղեկցորդների, որոնք իրենց գերազանց դրսևորել էին Պիրի գիտարշավի ժամանակ, սակայն հետո հանգեց այն կարծիքին, որ Անտարկտիդայում նրանք կլինեն նույնքան անփորձ, որքան նորվեգացիներն էին: Զատկի տոնին Նորվեգիա ժամանեց Ռոբերտ Սքոթը` «Տեռա Նովա» գիտարշավի համար նախատեսված շարժիչով սահնակները փորձարկելու, աշխարհի առաջատար բևեռախույզներ Նանսենի և Ամունդսենի հետ հանդիպելու, նրանց հետ խորհրդակցելու և ինֆորմացիա փոխանակելու նպատակով: Սքոթը հույս ուներ, որ Անտարկտիդայում իր գիտարշավն ու Ամունդսենի արկտիկական թիմը կգործեն ըստ միասնական գիտահետազոտական նախագծի: Ամունդսենը չպատասխանեց Սքոթի նամակներին և հեռագրերին, ինչպես նաև` հեռախոսազանգերին:[99] Հետագայում նա գրել է.

Aquote1.png Ես գիտեի, որ կհասցնեմ կապիտան Սքոթին տեղեկացնել իմ ընդլայնված պլանի մասին` նախքան նա կլքեր քաղաքակիրթ աշխարհը, մի քանի ամիս շուտ կամ ուշ` էական դեր չէր խաղալու: Սքոթի պլաններն ու սարքավորումներն այնքան էին տարբերվում իմից, որ ես Անտարկտիկա մեկնելու մասին նրան հեռագիր ուղարկեցի` ավելի շուտ քաղաքավարությունից դրդված, հույս ունենալով, որ նա ինչ-որ կերպ կփոխի իր ծրագիրը: Անգլիական գիտարշավն իր առջև նպատակ էր դրել զբաղվել գիտական հետազոտություններով: Բևեռը նրա համար, այսպես ասած, երկրորդական խնդիր էր, իսկ իմ ընդլայնված ծրագրում այն գտնվում էր առաջին տեղում:[100] Aquote2.png


Ծով դուրս գալու նախօրեին Ամունդսենի ֆինանսական դիֆիցիտը հասավ 150000 կրոնի, դրա հետ մեկտեղ չկար նաև «Ֆրամի» հետադարձի համար անհրաժեշտ գումարը: Անակնկալ հովանավոր գտնվեց Արգենտինայում. դա անասնապահ-մագնատ դոն Պեդրո Քրիստոֆերսենն էր, որ 1871 թվականին տեղափոխվել էր Նոր երկիր: Նրա եղբայր Քրիստոֆեր Քրիստոֆերսենը 1910 թվականին դարձավ Նորվեգիայի դեսպանը Արգենտինայում, իսկ մինչ այդ զբաղեցնում էր արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը (1908-1910) և լավ ծանոթ էր Նանսենին:[101] Դոն Պեդրոն անհատույց «Ֆրամն» ապահովեց վառելիքով և անհրաժեշտ պաշարով: Այնուամենայնիվ, Ամունդսենն ընկավ պարտքերի տակ և ստիպված էր 25 հազար կրոնով գրավ դնել իր տունը:[102] Քրիստիանիայից «Ֆրամը» դուրս եկավ 1910 թվականի հունիսի 7-ին. նրա մեկնումին իր գրասենյակից հետևում էր Նանսենը, որն ավելի ուշ խոստովանեց որդուն` Օդին, որ դա իր կյանքի ամենատխուր պահն էր: [103]

Ճանապարհ դեպի Անտարկտիդա[խմբագրել]

«Ֆրամ»

Իր բոլոր գործերի կառավարումը Ռուալ Ամունդսենը կրկին հանձնարարեց եղբորը` Լեոնին:[104] Նախքան Քրիստիանիայից «Ֆրամի» մեկնելը, Լեոն Ամունդսենն ուղևորվեց Մադեյրա, որտեղ ստուգեց եղբոր թիմի` Անտարկտիդա մեկնելու, հետագա ձմեռման և բևեռի գրոհման համար նախատեսված պաշարի քանակն ու որակը: «Ֆրամը» Ֆունշալ ժամանեց 1910 թվականի սեպտեմբերի 6-ին:[105] Անձնակազմը մի քանի օրով ազատ արձակվեց: Բոլորը, ներառյալ Լեոն Ամունդսենը, նավի վրա հավաքվեցին սեպտեմբերի 9-ին: Ամունդսենն ընդամենը 15 րոպե առաջ իր թիմին տեղեկացրեց երթուղու կտրուկ փոփոխության մասին. անձնակազմը լավատեսորեն ընդունեց երկարամյա դրեյֆը կարճատև ուղևորությամբ փոխարինելու տեղեկությունը:[105] Լեոն Ամունդսենն ափ իջավ` տանելով թագավորին, Նանսենին և նորվեգացի ժողովրդին ուղղված եղբոր երեք նամակները:[106] Հատկանշական է, որ ո՛չ սթորթինգին, ո՛չ վարչապետին Ամունդսենը տեղյակ չպահեց իր որոշման մասին: Թագավորին և Նանսենին ուղղված նամակները տեղ հասան հոկտեմբերի 1-ին: Թագավորին նամակը հանձնեց անձամբ Լեոն Ամունդսենը, ով էլ տվեց անհրաժեշտ բացատրությունները: Նանսենին ուղղված նամակը հանձնվեց Բ. Հելանդ-Հանսենին. Տ. Բուման-Լարսենը նշում է, որ այդ նամակը գրված էր աղերսական տոնով, միևնույն ժամանակ նկարագրում է Ամունդսենի յուրօրինակ ուղղագրությունը, որն առաջին անգամ ի հայտ եկավ նրա նամակներում և օրագրերում 1909 թվականի աշնանից:[106]

Ռուալ Ամունդսենի նամակը` ուղղված նորվեգացի ժողովրդին (Լեոն Ամունդսենի սրբագրմամբ) տպագրվեց Նորվեգիայի շատ թերթերում հոկտեմբերի 2-ին: Նույն օրը Լեոն Ամունդսենը եղբոր ստորագրությամբ անգլերեն հեռագիր ուղարկեց Ռոբերտ Սքոթին. «Պատիվ ունեմ տեղեկացնելու. «Ֆրամն» ուղևորվում է Անտարկտիկա: Ամունդսեն»: Հեռագիրը հասցեատիրոջը հասավ հոկտեմբերի 12-ին:[107] Նորվեգիայում նորությունները հանգիստ ընդունվեցին: Ամունդսենի հայտարարությունը խնդրեցին մեկնաբանել Կարստեն Բորխգրեվինկին: Բևեռախույզը հայտարարեց, որ հյուսիսային եղջերուն լավագույն լծկան ուժն է, և ափսոսանք հայտնեց, որ ո՛չ Ամունդսենը, ո՛չ Սքոթը այն չեն օգտագործում: Բացի այդ, նա պնդում էր, որ հենց սկզբից հասկացել է` դեպի ուր է ուղևորվում Ամունդսենը` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ անհրաժեշտ պիտույքների ցուցակում կար 100 շուն և մասնատված տնակ` վառարանով: Վերջին փաստի մասին իր օրագրում գրել է նաև Յալմար Յոհանսենը` զարմանք հայտնելով, որ նույնիսկ Նանսենը գլխի չէր ընկել գիտարշավի իրական նպատակի մասին, չնայած տարակուսել է մեծաքանակ շների հաշվով:[108]

Վրաններ «Ֆրամհեյմի» վրա, որոնք նախատեսված էին շների և պաշարների պահպանման համար։ Առջևի պլանում թարմ մսի պահեստն է՝ պատված սառցե պատով

Ամունդսենի անձնակազմն ափ իջավ Կետերի ծովածոցում 1911 թվականի հունվարի 15-ին, այդ ընթացքում շների քանակը բնական ճանապարհով աճեց` հասնելով 116-ի: Շինանյութի տեղափոխումն իրականացվեց 1911 թվականի հունվարի 15-16-ին (դրանում ներգրավվեցին 80 շներ, որոնք լծվում էին հերթով` 10-ական), ձմեռման համար նախատեսված տնակը կանգնեցվեց արդեն հունվարի 21-ին: Բնակարանամուտը նշեցին հունվարի 28-ին, տունն ստացավ «Ֆրամհեյմ» անվանումը: Այդ օրը նավից կայան տեղափոխվեցին պարենի ավելի քան 900 արկղեր:[109] Փետրվարի 4-ին Կետերի ծովածոց մտավ Ռոբերտ Սքոթի մատակարարող բեռնանավը` «Տեռա Նովան», որի գիտարշավի մի քանի մասնակիցներ այցելեցին «Ֆրամ» և Ամունդսենի ցամաքային կայան:[109]

Սքոթի գիտարշավի մասնակից Էփսլի Չերի-Հարարդը գրել է, որ, իմանալով Ամունդսենի ժամանման մասին նորությունը, անգլիական անձնակազմն այրվում էր անմիջապես Կետերի ծովախորշ հասնելու և նորվեգացիների հետ հաշվեհարդար տեսնելու ցանկությամբ:[110] Ավելի ուշ նա փոխեց կարծիքը.

Aquote1.png ․․․Ամունդսենը բարձրագույն ինտելեկտով օժտված հետազոտող էր, ով մտքի կերտվածքով ավելի շատ նման էր հրեայի, քան նորվեգացու: Բավական է միայն հիշել, թե ինչպիսի հեռատեսությամբ, ղեկավարվելով միայն տրամաբանությամբ, նա ընտրեց ձմեռելու վայրը: Խոստովանում եմ, որ այդ պահին մենք բոլորս նրան թերագնահատում էինք և չէինք կարողանում ձերբազատվել այն զգացողությունից, որ նա մտադիր է խաբեությամբ առաջ ընկնել մեզնից:[111] Aquote2.png


Եթե Անգլիայում հակառակորդ անձնակազմերի հանդիպումը հասարակության մեջ հակասական զգացումներ առաջացրեց, ապա Նորվեգիայում այն հայրենասիրության և մրցակցության լայն ալիք բարձրացրեց. միաժամանակ գիտարշավի ֆոնդն սկսեց աճել` հարստանալով նվիրատվություններով:[112] 1911 թվականի հունիսի 5-ին Լեոն Ամունդսենն այցելեց Լոնդոն, որտեղ հանդիպեց Ֆրիտյոֆ Նանսենի իմպրեսարիոյի` Ջերալդ Քրիստիի, ինչպես նաև` Էռնեստ Շեքլտոնի և Դուգլաս Մաուսոնի հետ, որոնք ապագա տեղեկատվական պայքարում Ռուալ Ամունդսենի կողմն անցան: Թագավորական աշխարհագրական միության նախագահ լորդ Քենզոնը Լեոն Ամունդսենի հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարեց. «Թող հաղթի ուժեղագույնը»:[113]



Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Huntford R. The Last Place on Earth. Scott and Amundsen's Race to the South Pole. — N. Y.: The Modern Library, 1999
  2. Буманн-Ларсен "Т. Амундсен (ЖЗЛ)", М., 2005
  3. Huntford R. "The Last Place on Earth. Scott and Amundsen's Race to the South Pole.", N. Y., The Modern Library, 1999
  4. Буманн-Ларсен, 2005
  5. 5,0 5,1 Huntford, 1999, p. 37
  6. Huntford, 1999, p. 49
  7. Амундсен5, 1937
  8. Буманн-Ларсен, 2005
  9. Амундсен5, 1937
  10. Буманн-Ларсен, 2005
  11. Амундсен5, 1937
  12. Амундсен5, 1937
  13. Буманн-Ларсен, 2005
  14. Huntford, 1999, p. 33
  15. Буманн-Ларсен, 2005
  16. Huntford, 1999, p. 56
  17. Huntford, 1999, p. 52
  18. Huntford, 1999, p. 53
  19. Huntford, 1999, p. 55
  20. Амундсен5, 1937
  21. Буманн-Ларсен, 2005
  22. Яковлев, 1957
  23. Буманн-Ларсен, 2005
  24. Амундсен5, 1937
  25. Корякин, 2002
  26. Корякин, 2002
  27. Яковлев, 1957
  28. Буманн-Ларсен, 2005
  29. Корякин, 2002
  30. Корякин, 2002
  31. Huntford, 1999, p. 87
  32. Буманн-Ларсен, 2005
  33. Амундсен5, 1937
  34. Буманн-Ларсен, 2005
  35. Буманн-Ларсен, 2005
  36. Huntford, 1999, p. 94
  37. Huntford, 1999, p. 93
  38. Huntford, 1999, p. 94—95
  39. Huntford, 1999, p. 95
  40. Буманн-Ларсен, 2005
  41. Huntford, 1999, p. 96
  42. Буманн-Ларсен, 2005
  43. Нансен-Хейер, 1973
  44. Huntford, 1999, p. 99
  45. Буманн-Ларсен, 2005
  46. Буманн-Ларсен, 2005
  47. 47,0 47,1 Huntford, 1999, p. 100
  48. Амундсен5, 1937
  49. Буманн-Ларсен, 2005
  50. Йоа, 2004
  51. Huntford, 1999, p. 120
  52. Буманн-Ларсен, 2005
  53. Йоа, 2004
  54. Йоа, 2004
  55. Йоа, 2004
  56. Huntford, 1999, p. 126
  57. Huntford, 1999, p. 128
  58. Huntford, 1999, p. 129—130
  59. Буманн-Ларсен, 2005
  60. Буманн-Ларсен, 2005
  61. Буманн-Ларсен, 2005
  62. Буманн-Ларсен, 2005
  63. Буманн-Ларсен, 2005
  64. Буманн-Ларсен, 2005
  65. Huntford, 1999, p. 134—136
  66. Йоа, 2004
  67. Huntford, 1999, p. 137—138
  68. Амундсен5, 1937
  69. Буманн-Ларсен, 2005
  70. 70,0 70,1 Huntford, 1999, p. 228
  71. Буманн-Ларсен, 2005
  72. Буманн-Ларсен, 2005
  73. Буманн-Ларсен, 2005
  74. 74,0 74,1 Саннес, 1991
  75. Состав Императорского Русского географического общества. — СПб., 1913. — С. 12. — 112 с.
  76. Амундсен5, 1937
  77. 77,0 77,1 Буманн-Ларсен, 2005
  78. (Буманн-Ларсен Т. Амундсен. — М: Молодая гвардия, 2005. — С. 95.)
  79. Huntford, 1999, p. 232
  80. Huntford, 1999, p. 233
  81. Буманн-Ларсен, 2005
  82. Нансен-Хейер, 1973
  83. Амундсен, 1972
  84. Huntford, 1999, p. 235
  85. 85,0 85,1 Буманн-Ларсен, 2005
  86. Буманн-Ларсен, 2005
  87. Huntford, 1999, p. 236
  88. Буманн-Ларсен, 2005
  89. Huntford, 1999, p. 237—238
  90. Буманн-Ларсен, 2005
  91. Huntford, 1999, p. 241
  92. Huntford, 1999, p. 242
  93. Ладлэм, 1989
  94. Huntford, 1999, p. 250
  95. Буманн-Ларсен, 2005
  96. Саннес, 1991
  97. Crane, 2002, p. 397
  98. Буманн-Ларсен, 2005, p. 118—119
  99. Буманн-Ларсен, 2005, p. 120—121
  100. Амундсен, 1972
  101. Саннес, 1991
  102. Huntford, 1999, p. 290
  103. Саннес, 1991
  104. Huntford, 1999, p. 245
  105. 105,0 105,1 Саннес, 1991
  106. 106,0 106,1 Буманн-Ларсен, 2005
  107. Саннес, 1991
  108. Буманн-Ларсен, 2005
  109. 109,0 109,1 Саннес, 1991
  110. Черри-Гаррард, 1991
  111. Черри-Гаррард, 1991
  112. Буманн-Ларсен, 2005
  113. Буманн-Ларсен, 2005

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 46