Ռուալ Ամունդսեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռուալ Ամունդսեն
Nlc amundsen.jpg
(ճանապարհորդ, հետախույզ)
ԱԱՀ՝ Ռուալ Ամունդսեն
Բնագիր
ԱԱՀ՝
Roald Engelbregt Gravning Amundsen
Ծննդյան օր՝ հուլիսի 16, 1872
Ծննդավայր՝ Բորգե (Նորվեգիա)
Վախճանի օր՝ հունիսի 18, 1928
Վախճանի վայր՝ Արկտիկա

Ռուալ Ամունդսեն (նորվեգերեն Roald Engelbregt Gravning Amundsen, ծնվ. հուլիսի 16 1872, Բորգե Նորվեգիա - մահ. հունիսի 18 1928, Արկտիկա), նորվեգացի ճանապարհորդ, հետախույզ, ըստ Ռ.Հանթֆորդի՝ «բևեռային երկրների Նապոլեոն»: [1] Առաջին ճանապարհորդն է, որ կատարել է ծովային անցում Հյուսիս-Արևմտյան անցումով (Կանադական արշիպելագի նեղուցներով), իսկ ավելի ուշ Հյուսիս-Արևելյան ճանապարհով (ընդհուպ Սիբիրի ափերը)՝ առաջին անգամ փակելով Բևեռային շրջանի շուրջերկրյա տարածությունը: Արկտիկական ճանապարհորդություններում ավիացիայի՝ հիդրոինքնաթիռներ և դիրիժաբլներ, օգտագործման պինոներներից էր: 1903-ին նա կազմակերպում է իր առաջին արշավախումբը, որը բաղկացած էր 7 անդամներից։ Գիտարշավը տևում է 3 տարի 1906-ին ճանապարհորդները գիտական հարուստ պաշարով վերադառնում են։ Այնուհետև 1910-ին Ամունդսենը ուղևորվում է Հյուսիսային բևեռ, բայց այնտեղ նրանից առաջ եղել էր ամերիկացի Ռոբերտ Փիրին։ Ամունդսենը «Ֆրամ» նավով ճանապարհորդեց դեպի Անտարկտիկա, 1911 թ. դեկտեմբերի 14-ին առաջին մարդն էր, որ հասավ Հարավային բևեռ, Օսկար Վիստինգի հետ եղել է Երկրի երկու աշխարհագրական բևեռներում:։ 1926 «Նորվեգիա» դիրիժաբլով Շպիցբերգեն կղզուց առաջինը Հյուսիսային բևեռի վրայով անցավ մինչև Ալյասկա՝ ուսումնասիրելով Արկտիկայի օդային ուղիները։ 1928 Արկտիկայում աղետի է ենթարկվում Ումբերտո Նոբիլեի «Իտալիա» դիրիժաբլը։ Օգնության շտապողների մեջ է լինում նաև Ամունդսենը, նա թռնում է օդանավով, սակայն առանց ուղեկցորդի և այդպես էլ չի վերադառնում։

Ամունդսենն ուներ աշխարհի տարբեր երկրների պարգևներ, այդ թվում ԱՄՆ-ի բարձրագույն պարգևը՝ Կոնգրեսի Ոսկե մեդալը։ Ամունդսենի անունով կոչվել են ծով՝ Անտարկտիդայի ափին, լեռ՝ Անտարկտիդայում, ծոց ու գոգահովիտ՝ համապատասխանաբար՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում և նրա հատակին։

Ծագում և ընտանիք[խմբագրել]

Ամունդսենի ծագումնաբանությունը կարելի է սկսել 17-րդ դարից. նախնիները գյուղացիներ էին Նորվեգիայի և Շվեդիայի սահմանում գտնվող Ասմալեյ կղզուց: Ռուալի նախապապը կարողացավ հող գնել մայրցամաքում՝ Շեբերգի մոտ, և տոհմում առաջինն էր, ով կրում էր Ամունդսեն ազգանունը, հայրը՝ Յենս Ամունդսենը (1820-1886), ընտանիքի 12 երեխաներից չորրորդն էր: Ամունդսեն եղբայրները, զբաղվելով ծովային առևտրով, ընդհանուր առանձնատուն ունեին Բորգեում՝ Սարպսբորգից ոչ հեռու, որտեղ Գլոմա գետը թափվում էր Սկագերակ գետը: 1880-ական թվականներին ընտանիքը տիրապետում էր 20 առագաստանավի և շոգենավի, նույնիսկ՝ սեփական նավահանգստի: [2][3]

Յենս Ամունդսենը հարստացավ Ղրիմյան պատերազմի ժամանակ՝ բրիտանական և ֆրնասիական զորքերին հացահատիկ և հարդ մատակարարելով: Նրա «Փյունիկ» առագաստանավը Սևաստոպոլի շրջափակման ժամանակ օգտագործվում էր անգլիական սպաներին տեղափոխելու նպատակով: 1866 թվականին նա ուղերթ կատարեց Չինաստանից Կուբա՝ շաքարի պլանտացիաներ հասցնելով 300 չինացի կուլիների: Նրա բնավորության մասին պատկերացում է տալիս հետևյալ միջադեպը. ուղերթի ժամանակ կուլիներն ապստամբում են, բայց ամեն բան վերջանում է նրանով, որ Յ.Ամունդսենը հրամայում է կախաղան բարձրացնել նրանց առաջնորդին:

1863 թվականին 43 տարեկանում նա ամուսնանում է մաքսային պաշտոնյայի դստեր՝ Հաննե Հենրիկե Գուստավե Սալկվիստի հետ: Ընտանիքում ծնվում է 4 երեխա, չորսն էլ տղա՝

  1. Յենս Ուլե Անտոնի (ընտանեկան մականունը «Թոնի»), ծնվել է 1866 թվականի հունվարին ծովում՝ չինացի կուլիների ապստամբության ժամանակ: Վաղ հասակում ցուցաբերում է ձեռնարկատիրական ունակություններ, զբաղվել է նաև գյուտարարությամբ՝ մշակել է մարգարինի և չոր կաթի արտադրության սեփական տեխնոլոգիաներ:
  2. Գուստավ Սալկվիստը ծնվել է 1868 թվականի հուլիսի 7-ին: Ստացել է ռազմական կրթություն, 1902 թվականին ծառայել է մինչ լեյտենանտի կոչում:
  3. Լեոնը ծնվել է 1870 թվականի սեպտեմբերի 4-ին: Ավարտել է առևտրային գիմնազիան, 1892 թվականից ապրել է Ֆրանսիայում, որտեղ զբաղվել է գինու առևտրով: Մինչ Ռուալի հետ բաժանումը կատարել է նրա անձնական հավատարմատարի պաշտոնը:
  4. Ռուալը ծնվել է 1872 թվականի հուլիսի 16-ին:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1: Երևան 2008, էջ 46

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Huntford R. The Last Place on Earth. Scott and Amundsen's Race to the South Pole. — N. Y.: The Modern Library, 1999
  2. Буманн-Ларсен "Т. Амундсен (ЖЗЛ)", М., 2005
  3. Huntford R. "The Last Place on Earth. Scott and Amundsen's Race to the South Pole.", N. Y., The Modern Library, 1999