Դրաստամատ Կանայան

Դրաստամատ Կանայան
(ֆիդայի, քաղաքական և ռազմական գործիչ)
Բնագիր ԱԱՀ՝	Դրաստամատ Կանայան
Ծննդյան օր՝	մայիսի 31, 1884
Ծննդավայր՝	Իգդիր, (Թուրքիա)
Վախճանի օր՝	մարտի 8, 1956
Վախճանի վայր՝	Բոստոն, (ԱՄՆ)

Դրաստամատ Կանայան (1884թ. Մայիսի 31, Իգդիր - 1956թ. Մարտի 8, Բոստոն), հայ ազգային հերոս, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության զորավար (լրիվ գեներալ, 1919 թ.), ֆիդայի, Ազատագրական շարժման գործիչ, Դաշնակցության անդամ և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պաշտպանության նախարար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Դրոն, նպատակ դնելով վերականգնել Հայաստանի անկախությունը Խորհրդային միությունից, դարձավ նացիստական Գերմանիայի զինված ուժերի կազմում ստեղծված Հայկական լեգեոնի հրամանատար:

Կենսագրություն

Ծնվել է 1884 թ. այն ժամանակ Ռուսական կայսրության տարածքում գտնվող Սուրմալու քաղաքում (այժմյան Իգդիր): Հայրը Մարտիրոս Կանայանն է, մայրը` Հորոմ Կանայանը: Վաղ տարիքում հայրը նրան տալիս է Իգդիրի(Սուրմալու) ծխական դպրոց: Դրոն փախչում էր դպրոցից թափառելու Իգդիրի ռազմական զորանոցների մոտ, և նրա հետաքրքրությունները ռազմական արվեստի նկատմամբ գալիս է հենց այդտեղից: Դրոն չուներ հետաքրքրություն գրքերի և սովորելու նկատմամբ: Մարտիրոս Կանայանը նրան հանում է գյուղական դպրոցից և տեղափոխում Երևան` գիմնազիա-դպրոց: Ռուսական կայսրության մյուս դպրոցների նման,այստեղ ևս կար ռուսկանացման քաղաքականություն և հայերեն սովորեցնում էին միայն եկեղեցում: Ոգեշնչված Զորավար Անդրանիկի Օսմանյան զորքերի դեմ տարած հաղթանակներով և Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության ազգային գաղափարներով` Դրաստամատ Կանայանը դպրոցում ստեղծում է երիտասարդական գաղտնի շարժում, որն ուղղված էր ցարական իշխանության դեմ: Երիտասարդ տարիքից անդամակցել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությանը: 1905 թ-ին կուսակցության հանձնարարությամբ ահաբեկել է Բաքվի նահանգապետ, հայատյաց Նակաշիձեին: Հաջորդ տարիներին զբաղվել է Արևմտյան Հայաստան զենք փոխադրելով:

Եկեղեցական գույքի բռնագրավման օրենք

1903 թ. հունիսի 12-ին ցարական իշխանությունը ընդունեց օրենք,որով բռանգրավում էր հայոց եկեղեցու ամբողջ գույքը: Սա առաջացրեց հայերի զայրույթը:Ժողովուրդը հասկանում էր, որ այս օրենքը սպառանլիքի տակ էր դնում հայ ազգի գոյությունը,որովհետև հայապահպանության մեջ մեծ դեր է ունեցել եկեղեցին և հայոց ամբողջ պատմության ընթացքում, երբ հայ ժողովուրդը չի ունեցել պետականություն, եկեղեցին է իր վրա վերցրել հայոց լեզվի,հայ մշակույթի պահպանման խնդիրներըը:Արդյունքում հայ ղեկավարությունը որոշեց ստեղծել զինված խմբեր, որոնք հանդես էին գալիս որպես եկեղեցական գույքի պահապաններ և իրականացնում էին զանգվածային ցույցեր: Դաշնակցության շարքերում այս գործի ակտիվ գործիչներից էր Դրաստամատ Կանայանը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Դրոն եղել է Ռուսական Կովկասյան բանակի ջոկատի հրամանատար: Դրոն եղել է հայկան կամավորական ջոկատներից մեկի հրամանտարը`պարգևատրվել ցարի կողմից:

1914թ. նոյեմբերին եղել է Կամավորական երկրորդ ջոկատի հրմանատար: Այս ջոկատը իր առաջին ճակատամարտը տալիս է Բայազետի մոտ: Մեկօրյա արյունոտ մարտերից հետո ջոկատի հրամանատար Դրաստամատ Կանայանը ծանր վիրավորվում է: Այդ օրվանից մինչև հաջորդ տարվա մարտ Դրոն մնում է ծանր վիճակում, բայց նրա ջոկատը տալիս է 11 ճակատամարտ Ալաշկերտի, Շատախի, Մալաշկերտի մոտ,մինչև Դրոն վերականգնվում է և վերադառնում:

1914թ., Հայ կամավորներ(Խեչո, Դրաստամատ Կանայան, և Գարեգին Փաստրմաճյան)

Դրոն արդեն մեծ հեղինակություն ուներ որպես հրամանատար օսմանյան բանակի դեմ տարած հաղթանակներով: 1918թ. մարտից մինչև 1918թ. ապրիլ Հայոց ազգային խորհրդի կողմից նշանակվել է Արևմտյան Հայաստանի ռազմական կոմիսար (Between March 1918 and April 1918 he was appointed by the Armenian National Council military commissar to the Administration for Western Armenia of the Ararat region.): 1918 թ-ի մայիսի 23-ին նշանակվել է Ապարանի հերոսամարտի հրամանատար: Հերոսամարտի օրերին՝ մայիսի 23-29-ին, նրա գլխավորությամբ հայկական ուժերը պարտության են մատնել թուրքական շուրջ 13.000-անոց բանակին և կասեցրել Ապարանի կողմից նրանց մուտքը Արարատյան դաշտ: Հայոց ցեղասպանության տարիներին Դրոն պայքարել է թուրքերի դեմ` բազմաթիվ տեղերում պաշտպանելով հայերին կոտորվելուց: Արտո Դերունյանը "Armenian Affairs magazine" ձմեռային համարում(1949-1950,էջ 19, ծանոթագրություն) գրում է, որ պատմության մեջ այդպիսի դաժան ցեղասպանություն տեղի է ունեցել միայն Թուրքիայում` հայերի հետ:Արևելյան Անատոլիայում ամենաաներևակայելի դաժանությամբ սպանվել են շուրջ 2,5 միլիոն հայեր: Դժվար է պատկերացնել, որ մարդկային ցեղը ընդունակ է այդօրինակ դաժանություններ կատարել իր իսկ նմանի նկատմամբ, բայց միևնույն ժամանակ փաստ է, որ 1 միլլիոն հայեր հենց այդպիսի աներևակայելի դաժանությամբ սպանվել են թուրքերի կողմից: Գրում է, որ հայ մեծանուն գեներալ Դրոն հայ ժողովրդի մեծ հերոս է ցեղասպանության տարիներին իր իրականացրած գործունեությամբ (1914-1920):

Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

1918-1920թթ-ին Դրաստամատ Կանայանը դառնում է Հայաստանի առաջին հանրապետության պաշտպանության նախարար և գլխավորում հայկական զինված ուժերը մի շարք հաջող մարտերում: Որպես պաշտպանության նախարար մինչև 1918թ. վերջը Դրոն իր վրա է վերցնում 1918թ Հայ-ադրբեջանական և Հայ-Վրացական պատերազմների պատասխանատվությունը,իսկ ավելի ուշ`1920թ. հայ-թուրքական պատերազմինը: 1920թ. Առաջին հանրապետության վերացումից և Հայաստանի սովետականացումից հետո Դրոն անցնում է Իրան, այնտեղից` Գերմանիա: Մեծ դեր է կատարել Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի կազմավորման և ամրապնդման մեջ։ Դրոն գլխավորել է հայկական զորամասերը հայ-վրացական պատերազմի ժամանակ։ Նրա գլխավորությամբ հայկական ուժերը ջախջախել են վրացական բանակին և շարժվել Թիֆլիսի ուղղությամբ: Հայկական բանակի հակահարձակումը կանգնեցվել է Անգլիայի դիվանագիտական ճնշման տակ: Սիմոն Վրացյանի կառավարությունում 1920 թ-ի նոյեմբերին եղել է ռազմական նախարար։ Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը խորհրդայնացնելուց հետո Դրոն՝ Սիլինի հետ ղեկավարել է Հայաստանը 1920 թ-ի դեկտեմբերի 2-ից մինչև Հայաստան կժամաներ Հայհեղկոմը։ Հետագայում Դրոն ուղարկվել է Մոսկվա, անցել է Ռումինիա, ապա՝ ԱՄՆ։

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ

1920թ. մարտին Դրոն Շուշիի մոտակայքում էր: Մարտի 21-22-ի գիշերը երբ ադրբեջանցիները տոնում էին Նովրուզ Բայրամը (սա ադրբեջանական տոնակատարություն էր,որը հայտնի էր հայերին զոհաբերելու ծեսով), հայերը նախապատրաստվում և իրականացնում են անակնկալ հարձակում: Այս հարվածի արդյունքում և հայ և ադրբեջանական կողմերը տվեցին բազմաթիվ կորուստներ, այրվեցին շուրջ 7000 շենքեր: Շուշին գրեթե հայաթափվեց: 1920թ. ապրիլին բոլշիկյան կարմիր բանակի հրամանատարությունը առաջարկեց Դրոյին թողնել Ղարաբաղը: Դրոն գիտեր, որ եթե չկատարեր այս պայմանը, ապա Կարմիր բանակը հարձակման կանցներ ադրբեջանական զորքերի հետ միասին:Ադրբեջանի խորհրդայնացման և Սերգո Օրջոնիկիձեի Ղարաբաղյան հարցի արդարացի լուծման մասին հավաստիացումներից ելնելով Դրոն ետ քաշվեց Ղարաբաղից: Այսպիսի պայմաններում` մայիսի 26-ին Ղարաբաղի խորհուրդը`որը Առաջին հանրապետության տարիներին ղեկավարում էր Ղարաբաղը, Թաղվարդ գյուղում տեղի ունեցած նիստում հայտարարեց իրավիճակի փոփոխություն:«Լեռնային Ղարաբաղի հայոց ազգային խորհուրդը» վերանվանվեց «Լեռնային Ղարաբաղի հեղափոխական կոմիտե»: Այն գլխավորում էր Ս. Համբարձումյանը: Նույն օրը Դրոն իր զորքերի հետ հարկադրված լքեց Ղարաբաղը:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Հայաստանի առաջին հանրապետությունը չունեցավ երկար կյանք: 1920թ. դաշնակները հանձնեցին իշխանությունը բոլշևիկներին: Հայաստանը սովետականացվեց: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին դաշնակները լավ հնարավորություն էին տեսնում Նացիստական Գերմանիայի հետ համագործակցության մեջ: Արդյունքը նացիստական Գերմանիայի կողմից ստեղծված նոր աշխարհում կլիներ հայկական պետություն:Այս ուղղությամբ պրոպագանդա սկսվեց:Արդյունքում` 1941թ. դեկտեմբերի 30-ին ստեղծվեց 18.000-անոց հայկական ջոկատ` հայտնի որպես «Վերմախտի 812-րդ հայկական ջոկատ» (812th Armenian Battalion of Wehrmacht), Դրոյի հրամանատարությամբ: Այն մասնակցել է Ղրիմի թերակղզու օկուպացիային:

Ըստ պատմաբան Յորիս Վերստեյխի գերմանական բանակում ծառայող հայերի թիվը հասնում էր 18000-ի, որոնցից 11000-ը ծառայել են ռազմաճակատում,իսկ 7000-ը նյութատեխնիկական և ոչ մարտական ստորաբաժանումներու մ: Դրոն ակտիվ գործունեություն է ծավալել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ Հայաստանի գրավման պարագայում հայ ժողովրդի անվտանգությունը ապահովելու նպատակով։ Անուրանալի դեր ունի Եվրոպայի հայերին և հայ ռազմագերիներին փրկելու գործում։ Դրոն դեռ մինչև պատերազմը կապեր ուներ Գերմանիայի բարձրատիճան պաշտոնյաների՝ հատկապես Մ.Բորմանի ու Ա.Ռոզենբերգի ու այլ զինվորականների հետ։ Նրա կողմից լուրջ աշխատանք է տարվել Գերմանիայի վերաբերմունքը հայության նկատմամբ փոխելու գործում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Դրոն հաստատվում է ԱՄՆ-ում, որտեղ շարունակվել է զբաղվել քաղաքական ակտիվ գործունեությամբ հայկական հարց-ի լուծման համար: 1947թ. Դաշնակցություն կուսակցության համընդհանուր կոնգրեսում նա նորից դառնում է կուսակցության անդամ, որովհետև ներկայացնում է նացիստական Գերմանիայի հետ իր համագործակցության պատճառների մասին ծանրակշիռ փաստեր:

Կանայանը հասուն տարիքում

Մահը

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Դրոն ձերբակալվել է ԱՄՆ-ում, բայց շուտով ազատ է արձակվել: Այնուհետև հաստատվել է հայաշատ Լիբանանում: Բուժման նպատակով այցելել է ԱՄՆ։ Վախճանվել է 1956 թ. մարտի 8-ին Բոստոնում, որտեղ և մարմինը հողին է հանձնվել։ 2000 թվականի մայիսի 28-ին վերահուղարկավորվել է Ապարանի հերոսամարտի հուշահամալիրի աջ եզրաթմբի վրա:

Դրոյի հիշատակին

ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը, Դրոյի ժառանգների միջնորդությամբ, հիմնել է Դրաստամատ Կանայանի անվան ռազմավարական ակադեմիան; 2001 թ-ի հունվարին ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը սահմանել է «Դրաստամատ Կանայան» գերատեսչական մեդալը, որով պարգևատրվում են ռազմական ուսուցման բնագավառում աչքի ընկած զինվորականները, ազատամարտիկները և քաղաքացիական անձինք;

Պատկերասրահ

• 

  Դրաստամատ Կանայանի դամբարանը

• 

  Դրաստամատ Կանայանի դամբարանը գիշերով

• 

  Դրոյի գերեզմանը Վոթերթաունի (Watertown) պանթեոնում,ԱՄՆ

Գրականություն

• Համլետ Գևորգյան, «Դրո», Երևան, 2005 թ.;

Արտաքին հղումներ

• Վիքիդարան - Ռոբերտ Քոչարյանի ելույթը Դրոյի աճյունը հայրենիքում ամփոփելու առթիվ։