Մախլուտո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մախլուտոյի քանդակը Ջերմուկ քաղաքում (հեղինակ` Հովհաննես Մուրադյան)

Մախլուտո (Սմբատ Բորոյան, Զորավար Սմբատ) (ծն.27.08.1875 թ., Մուշ, Սուրբ Մարինե թաղամաս - 16.03.1956, Երևան, թաղված է Էջմիածնի Սուրբ Գայանե եկեղեցու բակում, Խենթի գերեզմանի աջ կողմում), Հայաստանի Առաջին Հանրապետության զորավար /լրիվ գեներալ, 1920 թ./, նշանավոր հայդուկ, Անդրանիկի անձնական քարտուղարը և զինակիցը։

Գործունեությունը[խմբագրել]

1904 թ-ին մասնակցել է Սասունի հերոսական մարտերին։ 1906-1907 թթ-ին կանգնել է Եփրեմ Խանի կողքին և մասնակցել Իրանի սահմանադրական հեղափոխության մարտերին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է Առաջին գնդի վաշտապետ։ Մասնակցել է Դիլմանի ճակատամարտին և վիրավորվել։ Կռվել է Կարսի, Ալեքսանդրապոլի, Ախալքալաքի ճակատներում։ Կամավորական զորամասեր է կազմակերպել Ալաշկերտում։ 1918-1920 թթ-ին եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակի 3-րդ բրիգադի կամավորական խմբերից կազմված գնդի հրամանատար։ Գնդի կազմում կենտրոնացվել էին գրեթե բոլոր խմբապետներն իրենց խմբերով։ Գունդը 1920 թ-ին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Կարսի ռազմաճակատում ծավալված ռազմական գործողություններին։ 1921 թ-ի փետրվարյան ապստամբության ժամանակ բոլշևիկների դեմ կռվել է Արտաշատի ճակատում, անկասելի գրոհով փախուստի է մատնել Երևանի գերեզմանոցներին հասած բոլշևիկներին։ 1921 թ-ին անցել է Թավրիզ, ամուսնացել։ Երկար տարիներ բնակվել է ԱՄՆ-ում և Ֆրանսիայում։ 1927 թ-ին մասնակցել է Զորավար Անդրանիկի հուղարկավորությանը և նվեր ստացել Զորավար Անդրանիկի ծխախոտատուփը։ 1933-1947 թթ-ին բնակվել է Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում։ Մարսելում հաստատվելուց անմիջապես հետո ընտրվել է Մարսելի դեմոկրատական ճակատի նախագահ։ Մարսելի "Տարոն" տպարանում հրատարակվել է քարտեզ "Տարոնի Առյուծ Զորավար Սմբատի երգը" մակագրությամբ։ 1941 թ-ին Մարսելում գրել է "Հիշողություններ Հայրենիքի մասին" իր հուշերը։ 1941-1945 թթ-ին եղել է Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում գերմանացիների դեմ ծավալված պայքարի ղեկավարներից մեկը և կապ է հաստատել դիմադրության շարժման ղեկավարներից Միսաք Մանուշյանի հետ։ 1947 թ-ին, հավատալով խորհրդային պրոպագանդային՝ ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան և պահակություն է արել Կոմիտասի այգում։ Իր հուշերն են հիմք ծառայել Խաչիկ Դաշտենցի "Ռանչպարների կանչը" վեպի /Երևան, 1979 թ., 523 էջ/ համար։

Պարգևները[խմբագրել]

Պարգևատրվել է ցարական երկու խաչով և մեկ մեդալով։

Զորավար Անդրանիկ խոսքը Մախլուտոյի մասին[խմբագրել]

Զորավար Անդրանիկը հրաժեշտի ելույթում իր մարտիկների մասին ասել է.

Aquote1.png Ես ձեզ բոլորիդ հոգուս չափ սիրեցի, բայց իմ ամենասիրելին և փառապանյալ քաջը եղավ զորավար Մախլուտոն։ Aquote2.png

Մախլուտոյի խոսքը Զորավար Անդրանիկի հուշարձանի բացման արարողության ժամանակ[խմբագրել]

Aquote1.png «Անդրանիկ ջան, ահա տարիներ են անցել, ու դու հեռացար անդարձ, թողնելով հայ ժողովրդին եւ այնքան սիրելի՝ զենքիդ հավատարիմ ընկերներին սուգի մեջ, օտար երկնքի տակ, որոնց համար երեսուն տարուց ավելի մարտնչեցիր մեր ոխերիմ եւ անարգ թշնամու բռնակալության դեմ, կուրծքդ վահան եւ կամքդ նիզակ դարձրած:

Անդրանիկ ջան, միշտ եւ միշտ ականջումս քո վերջին խոսքերը կարձագանքեն, որ ասեցիր. «Մահս չեմ ողբում, այլ կիսատ թողած գործերս»: Թող քո տառապած եւ հոգնած ոսկորները հանգիստ լինեն, այդ կիսավարտ գործդ, մեզ համար ամենասուրբ եւ նվիրականն է: Հայ ժողովուրդը խորին հարգանքով կխոնարհվի եւ ատրուշաներ կվառի կիսավարտ գործերիդ առջեւ, եւ որպեսզի հանգիստ ննջես, աշխարհասփյուռ Հայ ժողովուրդը ոտքի է կանգնած, մեկ շունչ, մեկ բերան եւ մեկ հոգի, այդ թանկագին գործդ ավարտելու աշխատանքին լծված: Ես Անդրանիկ ջան, վստահ եմ եւ խոր հավատք ունեմ, որ շուտով կավարտի այդ կիսատ գործը, եւ արդեն քո սիրելի ժողովուրդը քեզ Տարոն աշխարհ կտեղափոխի, որտեղ ամփոփված են սիրելի ընկերներդ՝ Աղբյուր Սերոբը, Հրայրը, Լեւոնը, Գալեն, Գեւորգ Չաուշը, Պանդուխտը, Մկրոն, Զավենը եւ շատ ու շատերը: Գիտեմ Անդրանիկ ջան դու միայն սիրելի ընկերներիդ մոտ հանգիստ կլինես: Կիսավարտ գործերդ ավարտելուց հետո Հայ ժողովուրդը պիտի այդ սուրբ հողի վրա Քո ասպետական, ինչպես նաեւ բոլոր հերոս ընկերներիդ կոթողները կանգնեցի: Իսկ ես՝ իմ անմոռանալի Զորավար, ես ինչպես վիրավոր կռունկ, երամից զրկված, անզոր թեւերով ման կգամ, մինչեւ որ տեսնեմ Ձեր սուբ գործի լրիվ ավարտումը: Այո, ես դեռ պետք է ապրեմ ու տեսնեմ մեր մարտիրոս ժողովրդի երջանիկ օրը: Ու երբ ես էլ հրաժեշտ տամ այս անցավոր աշխարհին, ու գամ Ձեզ միանալու, Ձեզի պետք է բերեմ այդսրբազան ավետիսը: Առայժմ Անդրանիկ ջան, ես հարգանքով կխոնարհվեմ շիրիմիդ առջեւ, եւ կհամբուրեմ այդ հողը, որ խորթ է եւ ծածկել է Քո հուժկու մարմինը»: Ներկաների աչքերից կամաց կամաց գլորվեցին արտասուքի կաթիլները, եւ բոլորը հերթով համբուրելով Զորավարի շիրիկը, գլխիկոր հեռացան:

04.11.1945թ. Մախլուտո

Aquote2.png

Հուշերը[խմբագրել]

Հիշողություններ Հայրենիքի մասին։ Մարսել, 1941 թ.։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Գևորգ Ղարիբջանյան, Տարոնի արծիվը։ Երևան, 1996 թ., 109 էջ։
  • Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ և ծովակալներ։ Երևան, 2009 թ., էջ 133։
  • Արշալույս Մովսիսյան, Մշո առյուծը՝ Մախլուտո։ Երևան, 2010 թ., 40 էջ։

Աղբյուրներ[խմբագրել]