Մարի Կյուրի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մարի Քյուրիից)


1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Կյուրի (այլ կիրառումներ)
Մարի Կյուրին

Մարի Կյուրի կամ Մարիա Սկլադովսկայա-Կյուրի (ֆրանսերեն՝ Marie Curie, լեհերեն՝ Maria Skłodowska-Curie; Նոյեմբերի 7, 1867, Վարշավա - Հունիսի 4, 1934, Սանսելմոզի շրջակայք, Ֆրանսիա), , ֆիզիկայից (1903) և քիմիայից (1911) Նոբելյան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, Փարիզում և Վարշավայում Կյուրիի ինստիտուտների հիմնադիր, ականավոր ֆրանսիացի ֆիզիկոս և քիմիկոս Պյեռ Կյուրիի կինը։ Ամուսնու հետ ուսումնասիրել են ռադիոակտիվության երևույթը, հայտնաբերել են ռադիում (լատիներեն՝ radium - ճառագայթող) և պոլոնիում (լատիներեն՝ polonium (Polonia - «Լեհաստան») քիմիական տարրերը։ Մարի Կյուրին առաջարկել է ուրանի հանքաքարի մշակման և զտման դասական մեթոդ, երկար տարիներ ուսումնասիրել է ռադիոակտիվ ճառագայթման հատկությունները, նրա ազդեցությունը կենդանական բջիջների վրա։

Նա նաև եղել է Փարիզի համալսարանի առաջին կին պրոֆեսորը։

Լեհաստանում Մարիան շատ ծանր մանկություն է ունեցել՝ նախ քույրերից մեկի կորուստը, այնուհետ՝ մոր։ Դեռ փոքր հասակից նա աչքի էր ընկնում իր աշխատասիրությամբ։ Մարիան շատ էր աշխատում, նույնիսկ քնի և սննդի հաշվին։ Այդ գերծանրաբեռնված աշխատանքի պատճառով, դպրոցն ավարտելուց հետո նա նույնիսկ ստիպված էր բուժվել։ Մարիան ուզում էր շարունակել իր ուսումը, սակայն այդ ժամանակ քույրերի ֆինանսական հնարավորությունները սահմանափակ էին, և Մարիան ու իր քույրը պայմանավորվեցին, որ սկզբում Մարիան կաշխատի իր քրոջ ուսման համար, իսկ հետո քույրը՝ Մարիայի ուսման համար։ 1894 թ․ Մարիան հանդիպում է Պյեռ Կյուրիին, իսկ 1895 թ.-ին ամուսնանում են։ Նրանք միասին սկսում են ուսումնասիրել ուրանի աղերի արձակած անսովոր ճառագայթները։

Սակայն Պյեռըը վաղ է հեռանում կյանքից՝ 47 տարեկան հասակում։ Մի անձրևոտ օր, երբ նա անցնում էր Փարիզի փողոցներից մեկը սայթաքում է, ընկնում կառքի տակ և անիվը ճզմում է Պյեռի գլուխն ու նա տեղում մահանում է։ Ամուսնու մահից հոտո Մարի Կյուրին Պյեռից ժառանգություն է ստանում նրա Փարիզի համալսարանի ամբիոնը։

Մարի Կյուրին մահանում է 1934 թ.-ին ապլաստիկ անեմիայից։ Նրա մահը նույնպես գիտական արդյունք հանդիսացավ ռադիոակտիվ նյութերի հետ աշխատող գիտնականների համար։ Աշխատելով ռադիոակտիվ նյութերի հետ Մարի Կյուրին զգուշություն չէր ցուցաբերում և նույնիսկ որպես զարդակախ օգտագործում էր ռադիումով անոթ։

Մարի և Պյեռ Կյուրիների գործը շարունակում են նրանց դուստր Իրեն Կյուրին և նրա ամուսինը՝ Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրին։

Կյանք և գործունեություն[խմբագրել]

Մանկություն և երիտասարդություն[խմբագրել]

Մարի Կյուրիի ծննդավայրը Վարշավայում

Մարիա Սկլադովսկայան եղել է Բրոնիսլավա և Վլադիսլավ Սկլոդովսկիների հինգ երեխաներից ամենաերիտասարդը: Մարիայի ծնողները սերում էին Սցլախտայից և համարվում էին լեհ մտավորականներ: Վլադիսլավը մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի ուսուցիչ էր, սովորել էր Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում, դասավանդել էր տարբեր պետական և ոչ պետական դպրոցներում: Բրոնիսլավան՝ Կյուրի մայրը, կրթությունն ստացել էր Վարշավայի միակ օրիորդաց դպրոցում՝ (Ulica Freta), որտեղ էլ սկզբում աշխատել է որպես ուսուցչուհի և ապա տնօրեն: Մինչև Մարիայի ծնունդը նրա ընտանիքի ապրում էր հենց այս դպրոցում: 1868 թվականին Մարիայի հայրը նշանակվում է հասարակական մի դպրոցի տնօրենի օգնական, որից հետո ընտանիքը տեղափոխվեց Նովոլիպկի փողոց (Ulica Nowolipki): Մոտավորապես հենց այս ժամանակ Մարիայի մայրը հիվանդանում է տուբերկուլոզով և ստիպված հրաժարվում իր պաշտոնից: Եվ քանի որ Մարիայի հայրը 1873 թվականին նույնպես լքում է իր պաշտոնը, ընտանիքի ֆինանսական վատ դրության պատճառով նրանք բացում են մասնավոր ուսումնարան, որտեղ սկզբում 2 և ապա մինչև 10 երեխաներ էին սովորում[1]: Մարիան 6 տարեկանից հաճախել է նույն դպրոցը, ինչ իր մայրը: Երկու տարի անց նա փոխում է դպրոցը և հաճախում՝ Յադվիգա Սիվորսկա մասնավոր դպրոցը: Անհաջողության մատնված հունվարյան ապստամբությունից հետո 1863 թվականից սկսած Լեհաստանի ռուսների կողմից կառավարվող հատվածում սկսում է մեծանալ ռուսերենի ազդեցությունը: Ուսուցումը պետք է անցկացվեր միայն ռուսերենով, միայն լեհական պատմությունը և մշակույթն էր թույլատրված դասավանդել մայրենի լեզվով: 1878 թվականի աշնանը Մարիան կրկին փոխում է դպրոցը, իսկ նրա մայրը շատ կարճ ժամանակ անց մահանում է երկարատև հիվանդությունից: 1883 թվականին, 15 տարեկան հասակում Մարիան ավագ դպրոցի լավագույն աշակերտներից էր: 1884-ին ազգականները տանում են նրան հայրենիքից, քանի որ Մարիայի մոտ դրսևորվում էին գերհոգնածության ախտանիշներ[2]:

Վլադիսլավ Սկլոդովսկին իր երեք դստրերի՝ Մարիայի, Բրոնիսլավայի (Բրոնա) և Հելենայի հետ 1890 թվականին

Լեհաստանում Մարիան չէր կարող շարունակել կրթությունը, քանի որ կանայք չէն հաճախում համալսարան, իսկ արտասահմանում սովորելու համար չկային բավարար ֆինանսական միջոցներ: 1884 թվականի ուշ ամռանը իր հոր բնակարանում Մարիան սկսում է մասնավոր դասեր տալ: Միաժամանակ Մարիան քրոջ՝ Բրոնիայի հետ հաճախում էր Յադվիգա Դավիդովայի կողմից Թռիչքի? համալսարանում կազմակերպված դասերին, որը ակադեմիական կրթությունը հնարավոր էր դարձնում[3]:

1885 թվականի սեպտեմբերից Մարիան իրավաբանների մի ընտանիքում աշխատում է որպես տնային ուսուցչուհի: 1885 թվականի վերջից սկսած երեքուկես տարի Մարիան դասավանդում է Զորավսկի ընտանիքի ավագ դստրերին: Ազատ ժամանակ նա կարդում էր գրքեր ֆիզիկայի, սոցիոլոգիայի, անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի մասին, հետաքրքրությունները բավարարելու և բարձրագույն կրթությանը նախապատրաստվելու նպատակով: Տանտերի համաձայնությամբ և ավագ քրոջ հովանավորությամբ Մարիան ամեն օր գրել և կարդալ է սովորեցնում 12 գյուղացիների երեխաների: Մարիան նույն տարվա ամռանը սիրահարվում է Զորավսկի ընտանիքի ավագ տղային, երբ վերջինս համալսարանից վերադառնում է տուն:

1889 թվականի սկզբում Մարիան ավարտում է իր աշխատանքը Զորավսկիների մոտ: Նույն տարում նա գտնում է այլ տնային ուսուցչուհու աշխատանք Բալթիկ ծովի ափերի առողջարաններից մեկում: Աղջկան ֆինանսապես ավելի լավ ապահովելու նպատակով Մարիայի հայրը 1888 թվականի ապրիլին թոշակի անցնելուց հետո երկու տարով վարձում է և սկսում աշխատացնել Վարշավայի մոտ գտնվող Ստուդցիենիեցի գյուղատնտեսական ուսումնարանը:

1890 թվականից սկսած Մարիան նորից ապրում է հոր հետ միասին՝ Վարշավայում: Մարիայի կուզին Ժոզեֆ Բուգոդսկին (1853–1933) ով եղել էր Դմիտրի Մեդվեդևի ասիստենտը նույն թվականին զբաղեցնում է Վարշավայի արդյունաբերական և գյուղատնտեսական թանգարանի տնօրենի պաշտոնը: Թանգարանն ուներ սեփական լաբորատոր սենյակը, որտեղ Մարիան առաջին անգամ հնարավորություն ստացավ իրականացնել քիմիական և ֆիզիկական փորձերը[4], որի ընթացքում ամրապնդվում է Փարիզում բարձրագույն բնագիտական կրթություն ստանալու ցանկությունը:

Առաջին տարիները Փարիզում[խմբագրել]

Պիեռ, Իռեն և Մարի Կյուրիները

1891 թվականին Մարիա Սկլոդովսկան ճանապարհորդում է դեպի Փարիզ և ապրում քրոջ՝ Բրոնիայի և քրոջ ամուսնու Կազիմիերզ Դլուսկիի հետ Rue d'Allemagne փողոցի վրա: Նոյեմբերի 3-ին նա գրանցվում է Սորբոնում ֆիզիկայի բարձրագույն կրթություն ստանալու համար: Այդ տարվա համալսարանի 9000 ուսանողներից միայն 250-ն էին կանայք, գիտությունների ֆակուլտետի Faculté des sciences 1825 ուսանողներից՝ միայն 23-ը[5]: Գիտություններ սովորող կանայք հիմնականում արտասահմանից էին, քանի որ այդ ժամանակվա ֆրանսիական օրիորդական դպրոցներում չէին սովորում ֆիզիկա, կենսաբանություն, լատիներեն, գերմաներեն կարևոր առարկաները[6]: Մարին նախնական քիչ գիտելիքներ ուներ, իսկ նրա ֆրանսիացի համակուրսեցիներն ու լեզվական խնդիրները ավելի էին դժվարացնում ուսուցման գործընթացը: 1891-1892 թվականների ձմռանը Մարին խաղում է հակառուսական թատերական մի ներկայացման մեջ, որի պատճառով նրա հայրը շատ է զայրանում[7]:

1892 թվականի մարտին Մարի Սկլոդավսկան տեղափոխվում է Rue Flatters փողոցի վրա գտնվող մի փոքրիկ սենյակ, որտեղ նա ավելի հանգիստ է կարողանում սովորել և ավելի մոտ է լինում համալսարանի սարքերին: Առաջին ուսումնական տարում Մարիայի դասախոսներն էին մաթեմատիկոս Պոլ Ապելը, ֆիզիկոս Գաբրիել Լիպմանն ու Էդմոնդ Բուտին: 1893 թվականի հուլիսին ֆիզիկայի հավաստագրի քննությանը Մարիան ցուցաբերում է լավագույն արդյունքները: Ամռանը նա ստանում է Ալեքսանդրովիչի կրթաթոշակ ավելի քան 600 ռուբլու չափով, որը հնարավորություն է տալիս շարունակել կրթությունը Փարիզում: 1894 թվականի հուլսիսին մաթեմատիկայի հավաստագրի քննություններում նա լինում է երկրորդ լավագույնը[8]:

Ազգային արդյունաբերության օգնության ընկերությունը 1894 թվականի սկզբում Մարի Սկլոդավսկային վարձում է, որ իրականացնի պողպատի տարբեր տեսակների մագնետիկ հատկությունների ուսումնասիրությունը: Նա աշխատում է իր դասախոս Գաբրիել Լիպմանի լաբորատորիայում, որտեղ սակայն ունենում է դժվարություններ և սկսում է փնտրել մեկ այլ վայր իր փորձերի իրականացման համար: Մարին դիմում է Ժոզեֆ Կովալսկիին՝ իր ֆիզիկայի պրոֆեսորին, որ վերջինս օգնի նրան այդ հարցում: Կովալսկին Մարիին ծանոթացնում է Պիեռ Կյուրիի հետ, որը դասավանդում էր Փարիզի արդյունաբերական քիմիայի և ֆիզիկայի բարձրագույն դպրոցում և ուներ սեփական լաբորատորիա: Մարին սկսում է աշխատել Պիեռ Կյուրիի հետ, հետզհետե նրանց հարաբերությունները լրջանում են և 1895 թվականի հուլիսի 26-ին Մարի Սկլոդավսկան և Պիեռ Կյուրին ամուսնանում են Սեոյի քաղաքապետարանում: Զույգը տեղափոխվում է և սկսում է ապրել Rue de la Glacière փողի վրա գտնվող երեքսենյականոց բնակարանում:

Ամուսնության առաջին տարիներին Մարի Կյուրին պատրաստվում է աշխատել ավագ օրիորդաց դպրոցւմ,սեփական գումարը վաստակելու նպատակով: 1896 թվականի ամռան քննություններում մարին իր կուրսում ցուցաբերում է լավագույն արդյունքները: Մարին սկսում է հետազոտություններ կատարել ֆիզիկայի բնագավառում: Նա այցելում է Մարսել Բրիլուենի լեկցիաներին և ուսումնասիրում վերջինիս հետազոտությունները պողպատի տեսակների մագնիսականության մասին: Սա եղել է նրա առաջին գիտական հետազոտություները: 1897 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Մարի Կյուրին ունենում է իր առաջնեկին՝ Իռենին:

Գիտական հետազոտություններ[խմբագրել]

Նոր տարրեր[խմբագրել]

Պիեռ և Մարի Կյուրիներն Rue Cuvier փողոցում գտնվող իրենց լաբորատորիայում
Ուրանի հանքաքարի նմուշ Սանկտ Յոախիմսթալից

Աղբյուր[խմբագրել]

  • Գ. Յա. Մյակիշև, Բ. Բ. Բուխովցև «Ֆիզիկա», 1992 թ, «Լույս» հրատարակչություն

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Françoise Giroud: „Die Menschheit braucht auch Träumer“ Marie Curie. S. 22.
  2. Marie Skłodowska Curie: Selbstbiographie. S. 15.
  3. Susan Quinn: Marie Curie. Eine Biographie. S. 71.
  4. Marie Skłodowska Curie: Selbstbiographie. S. 18.
  5. Susan Quinn: Marie Curie. Eine Biographie. S. 109.
  6. Barbara Czarniawska, Guje Sevón: The Thin End of the Wedge: Foreign Women Professors as Double Strangers in Academia. S. 170.
  7. Ksöll, Vögtler; S. 37–38.
  8. Susan Quinn: Marie Curie. Eine Biographie. S. 116.