Վերներ Հայզենբերգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Վերներ Կարլ Հայզենբերգ

Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg

Ծնվել է դեկտեմբերի 5, 1901
Ծննդավայր Վյուրցբուրգ, Բավարիա, Գերմանիա
Վախճանվել է փետրվարի 1, 1976
Վախճանի վայր Մյունխեն,Գերմանիա
Մասնագիտություն ֆիզիկոս
Ազգություն գերմանացի
Քաղաքացիություն Flag of the German Empire.svg Գերմանական կայսրություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Վայմարյան Հանրապետություն
Flag of German Reich (1935–1945).svg Նացիստական Գերմանիա
Flag of Germany.svg Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
Ալմա մատեր Մյունխենի համալսարան
Ուշագրավ աշխատանքներ Անորոշությունների սկզբունք
Հայզենբերգի միկրոսկոպ
Մատրիցական մեխանիկա
Կրամեր-Հայզենբերգի բանաձև
Հայզենբերգի խումբ
Իզոսպին
Նշանակալի պարգևներ Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ (1932)
Մաքս Պլանկի անվան մեդալ (1933)
Ստորագրություն Werner Heisenberg signature.svg

Կենսագրություն[խմբագրել]

Հայզենբերգ Վերներ Կարլ, (դեկտեմբերի 5, 1901 - փետրվարի 1,1976), գերմանացի ֆիզիկոս, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից։ Ավարտել է Մյունխենի համալսարանը (1923)։ 1923-1927 թվականներին եղել է Մաքս Բոռնի ասպիրանտը, 1927-1941 թվականներին՝ Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարանների պրոֆեսոր, 1941-ից՝ Բեռլինի և Գյոթինգենի, 1955-ից՝ Մյունխենի ֆիզիկայի ինստիտուտի դիրեկտոր և պրոֆեսոր։ 1925-ին Նիլս Բորի հետ մշակել է քվանտային մեխանիկայի առաջին տարբերակը՝ մարտիցային մեխանիկան։ Կատարել է հելիումի ատոմի քվանտամեխանիկական հաշվարկը, ցույց է տվել երկու տարբեր վիճակներում դրա գոյության հնարավորությունը։ 1927-ին ձևակերպել է անորոշությունների սկզբունքը, Յա. Ի. Ֆրենկելից անկախ մշակել ֆեռոմագնիսական նյութերի ինքնակամ մագնիսացվածության և փոխանակային փոխազդեցության տեսությունը։ Աշխատանքներ ունի նաև ատոմային միջուկի կառուցվածքի (բացահայտել է նուկլոնների փոխազդեցության փոխանակային բնույթը), ռելյատիվիստական քվանտային մեխանիկայի, դաշտի միասնական տեսության վերաբերյալ (1932 թ․)։

Փիլիսոփայական հայացքները[խմբագրել]

Հայզենբերգը մեծ ուշադրության էր արժանացնում գիտության փիլիսոփայական հիմնավորմանը, որին նվիրել է մի շարք աշխատանքներ և ելույթներ։ 1950-ական թթ. լույս տեսավ նրա «Ֆիզիկան և փիլիսոփայությունը» գիրքը, որն ընդգրկում է Սենտ-Էնդրյուսի համալսարանում կարդացած Գիֆորդոֆյան դասախոսությունները, իսկ տասը տարի անց՝ «Ամբողջը և մասը» ինքնակենսագրական աշխատությունը, որը Կարլ ֆոն Վայցզեկերը անվանել է մեր ժամանակների միակ պլատոնական երկխոսությունը[1]։ Պլատոնի փիլիսոփայությանը Հայզենբերգը ծանոթ էր դեռևս Մյունխենի դասական գիմնազիայում սովորելու տարիներին, որտեղ ստացել էր հիմնավոր հումանիտար կրթություն։ Բացի այդ, Հայզենբերգի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայրը, որը հայտնի բանասեր էր [2]։ Ողջ կյանքի ընթացքում Հայզենբերգը պահպանեց իր հետաքրքրվածությունը Պլատոնի և մյուս անտիկ փիլիսոփաների հանդեպ։ Նա կարծում էր, որ «հնարավոր չէ առանց հունական փիլիսոփայության իմացության զարգացնել ժամանակակից ատոմային ֆիզիկան» [3]։ XX դարի երկրորդ կեսի տեսական ֆիզիկայի զարգացման մեջ նա տեսնում էր վերադարձ Պլատոնի որոշ ատոմիստական գաղափարներին (այլ մակարդակում).

Aquote1.png Եթե մենք ցանկանում ենք համեմատել մասնիկների ժամանակակից ֆիզիկայի արդյուքները հին փիլիսոփաներից որևէ մեկի գաղափարների հետ, ապա Պլատոնի փիլիսոփայությունը ամենահամապատասխանն է. ժամանակակից ֆիզիկայի մասնիկները սիմետրիայի խմբերի ներկայացուցիչներ են, և այս իմաստով նրանք հիշեցնում են պլատոնական փիլիսոփայության սիմետրիկ պատկերները[4]։
— Վերներ Հայզենբերգ
Aquote2.png


Պարգևներ և անդամակցությունը գիտական հաստատություններին[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. А. В. Ахутин,, В. Гейзенберг, Физика и философия. Часть и целое, М. Наука, 1990, էջ 365 (Վերներ Հայզենբերգը և փիլիսոփայությունը) (ռուսերեն)
  2. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия էջեր 367—368 (ռուսերեն)
  3. А. В. Ахутин, Вернер Гейзенберг и философия, էջ 370}} (ռուսերեն)
  4. В. Гейзенберг, Природа элементарных частиц, 1977, հատոր 121, էջ 665 (ռուսերեն)