Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ըմբիշները գտնվում են բռնվածքային իրադրությունում, իսկ մրցավարը հետևում է մարտին (1938թ.)

Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտ, ռեստլինգ (անգլերեն՝ professional wrestling, կրճատ՝ pro wrestling, ֆրանսերեն՝ catch [կեչ]), ոչ մրցակցային սպորտի կամ սպորտային ժամանցի տարատեսակ, որն իր մեջ է համախմբում աթլետիկան և կատարողական արվեստը։[1] Համարվում է իր տեսակի մեջ եզակի սպորտաձև, որն իր մեջ պարունակում է թե՛ դասական և թե՛ բռնվածքային ըմբշամարտի տարրեր, ինչպես նաև ունի ժամանակակից հավելումներ՝ բռնվածքների, նետումների կամ ակրոբատիկ հնարքների տեսքով։

Տվյալ սպորտաձևով զբաղվողները կոչվում են ռեստլերներ կամ պրոֆեսիոնալ ըմշամարտիկներ։ Մրցակցային բնույթի բացակայության շնորհիվ անցկացվող մարտերը տեղի են ունենում նախօրոք գրված սցենարներով։

Ի տարբերություն սպորտային ըմբշամարտի, պրոֆեսիոնալ ըմբամարտը չունի վերահսկիչ մարմին։

Յուրաքանչյուր հանդիպման հանգուցալուծումը որոշված է նախօրոք։ Ցանկացած տեսակի հարձակվողական հնարքների ճիշտ կատարման և իրական վնասվածքներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է մասնակցող կողմերի սերտ համագործակցությունը։[2] Հաղթելու համար անհրաժեշտ է ռինգի վրա գտնվող «անգիտակից» հակառակորդին մարմնով ծածկել կամ ծալել նրա ոտքը, իսկ այդ պահին մրցավարը (ռեֆերին) պետք է հաշվի մինչև երեքը և արձանագրի հանդիպման հաղթանակող կողմին։ Հաղթանակելու համար կարելի է նաև բռնվածքների միջոցով ստիպել մրցակցին հանձնվել։

Պատմություն[խմբագրել]

Որպես ժամանցի տարածված ձև սկզբնավորվել է 19-րդ դարի Եվրոպայում, որից հետո հանդես է եկել որպես կողմնային ցուցահանդես հյուսիսամերիկյան շրջիկ դիմակահանդեսներում և վոդևիլային ներկայացումներում։ Ներկայումս պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտն հանդիսանում է ժամանցի արդյունաբերության առանձին ոլորտ, որն ունի զանազան տարատեսակներ և ենթամշակույթներ ողջ աշխարհում։

Ըմբշամարտի ոլորտը[խմբագրել]

Ըմշամարտիկ Քրիստոֆեր Դենիելսը նետվում է հակառակորդի վրա

Ի տարբերություն Եվրոպային, ռեստլինգային ցուցադրումներն առավել լայն ժողովրդականության են արժանացել կենտրոնական և հյուսիսային Ամերիկայում, ինչպես նաև Ճապոնիայում։ Ոլորտի առավել հանրաճանաչ մարզիկներին հաջողվել է իրենց երկրներում ձեռք բերել հայտնի անձնավորության համբավ։

Չնայած պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտն սկզբնապես ունեցել է փոքր գործողության ձևաչափ կրկեսային և պարահանդեսային ներկայացումներում, այժմ այն հանդիսանում է միլիարդավոր դոլարների շրջանառություն ունեցող արդյունաբերություն։ Եկամուտները մեծամասամբ ստացվում են տոմսերի վաճառքից, կաբելային հեռուստատեսության և փեյ-փեր-վյու հեռարձակումներից, ինչպես նաև լիցենզավորված ապրանքանիշների և տնային տեսասկավառակների վաճառքից։ Առանցքային դեր է ունեցել բովանդակության մատուցման փեյ-փեր-վյու ձևաչափի տարածման գործում։ Առավել մեծ պահանջարկ ունեցող ամենամյա փեյ-փեր-վյու իրադարձություններից են «Ռեսլմանիա» («WWE»), «Փառքի սահման» («TNA») իրադարձությունները։ Ներկայումս մի շարք կազմակերպություններ որպես հեռարձակման հարթակ օգտագործում են ժամանակակից համացանցի հնարավորությունները։ Կանոնավոր կերպով զարգացող համաշխարհային սարդոստայնի շնորհիվ հնարավոր է դիտել վեբ շոուներ, ինտերնետ փեյ-փեր-վյուներ (ԻՓՓՎ) կամ կատարել առցանց տեսավարձույթ։

Հանդիսանալով կատարողական արվեստի տարատեսակ, պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտը շարունակաբար գտնվել է ակադեմիական և լրատվական ուսումնասիրությունների կենտրոնում։ Սպրտաձևի մասին նկարահանվել են բազմաթիվ ֆիլմեր, որոնցից առավել նշանավորներից են «Ներքնակից այն կողմ», «Մենամարտելով ստվերների հետ» վավերագրական ֆիլմերը, ինչպես նաև 2008 թվականին նկարահանված «Ռեստլերը» գեղարվեստական կինոնկարը, որն արժանացել է Օսկարի բազմաթիվ նոմինացիաների և վերածնել Միքի Ռուրկի դերասանական կարիերան։

Ներկայումս պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի խոշորագույն կազմակերպությունը ամերիկյան «WWE» ընկերությունն է, որը 2001 թվականին կարողանում է ձեռք բերել նախկին մրցակիցներ «World Championship Wrestling» (WCW) և «Extreme Championship Wrestling» (ECW) առաջնություններին և ապրապնդել արդյունաբերության առաջատարի դիրքերը։ Ռեստլինգի այլ նշանակալի կազմակերպություններից են ամերիկյան «Total Nonstop Action Wrestling» (TNA), «Ring of Honor» (ROH), մեքսիկական «Consejo Mundial de Lucha Libre», «Asistencia Asesoría y Administración» (AAA) և ճապոնական «New Japan Pro Wrestling» (NJPW), «All Japan Pro Wrestling» (AJPW) և «Pro Wrestling Noah» (AWN) լիգաները։

Ընդունված կարգերը[խմբագրել]

Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտում նկարագրվող դեպքերը կարող են լինել երկու մակարդակի՝ «ռինգային», այսինքն շոուի ընթացքում նախապես մշակված սցենարով տեղի ունեցող դեպքերը, և «ռինգից դուրս»՝ այսինքն ներկայացումներից դուրս տեղի ունեցած իրական դեպքերը, որոնք կարող են ուղղակիորեն ազդել մարզիկների ելույթների վրա (օրինակ՝ մարզական պայմանագրերի ավարտ, իրական վնասվածքներ և այլն)։

Առանձնահատուկ ուշադրություն է տածվում այն ըմբիշների հանդեպ, ովքեր հանդես են գալիս իրական անվամբ։ Ըմբշամարտիկի կերպարի կատարած գործողությունները համարվում են գեղարվեստական զարգացումներ և չպետք է ոչ մի կերպ ասոցացվեն տվյալ անձնավորության ոչ-ռինգային կյանքի ու գործունեության հետ։

Քեյֆեբ[խմբագրել]

Պատմությանը հայտնի չէ այն տարեթիվը, երբ ռեստլինգը մրցակցային ըմբշամարտից վերածվեց ժամանցի տարատեսակի։ Երկար տարիներ շարունակ բազմաթիվ ըմբիշներ իրական կյանքում իրենց դրսևորում էին ռինգային կերպարների նման՝ սպորտաձևի երկրպագուներին փորձելով ցույց տալ տվյալ արդյունաբերության ճշմարտանմանությունը։

Սպորտային պատրանքի ստեղծմանը և դրա հետագա ճշմարտանմանության պահպանմանն ուղղված միջոցառումների ընդհանուր պրակտիկան պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի եզրաբանությունում կոչվում է քեյֆեբ։ Կանխորոշված մարտերի ընթացքում մարզիկների ազատ հաղորդակցության համար գոյություն ունի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի հատուկ բառապաշար և մեղմասություն, որոնք անհասկանալի են կողմնակի անձնաց։

Ժամանակ առ ժամանակ հնարավոր է, որ մարզիկը շեղվի նախապես մշակված քեյֆեբից և այլ ընթացք տա իրադարձություններին։ Ռեստլինգի եզրաբանությունում սա կոչվում է շութ (անգլերեն՝ shoot - կրակել)։ Երբեմն շոուներում օգտագործվում են շութանման տարրեր՝ դրանք իրականությանն ավելի մոտ դարձնելով։ Այս երևույթն անվանվում է «աշխատեցված շութեր» ("worked shoots")։

Հետզհետե պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի մենամարտերի կանխորոշված բնույթը շուտով դառնում է բաց գաղտնիք այն բանից հետո, երբ արդյունաբերության առաջատար պրոմոտերները (այդ թվում «World Wrestling Entertainment»-ի սեփականատեր Վինս Մաքմահոնը) սկսում են հանրությանը բացահայտել մարտերի ոչ մրցակցային բնույթը։ Ռեստլինգի արդյունաբերություն հանդես եկող մի շարք գործիչներ սկզբնապես դեմ են արտահայտվել տվյալ որոշմանը, գտնելով, որ հանրությունը պետք անտեղյակ լինի ռեստլինգի ներքին աշխարհից, ինչպես որ աճպարարական ներկայացման հանդիսատեսներն են անտեղյակ իլյուզիոնիստական հնարքների կատարման ձևի մասին։ Չնայած թատերական բնույթին, բազմաթիվ ամերիկյան նահանգներում դեռ կան վերհսկիչ սպորտային կառույցներ (օրինակ՝ Նյու Յորք նահանգի սպորտային հանձնաժողովը[3]

Կատարողական արվեստի հայեցակետեր[խմբագրել]

Կանոններ[խմբագրել]

Ընդհանուր կառուցվածքը[խմբագրել]

Շոուն իր մեջ ներառում է.

  • նախորոք պատրաստվածություն
  • յուրաքանչյուր ռեստլերի հրապարակային մուտքը դահլիճ, որն ուղեկցվում է թեմատիկ երաժշտությամբ
  • բուն մարտ
  • երբեմն մարտից հետո հաղթանակած ռեստլերի պարգևատրում գոտիով կամ այլ մրցանակներով (տիտղոսային մարտերի դեպքում)

Գոյություն ունեն կանոններ որոշելու «հաղթողին»։ Դրանք են.

  • 3 վարկյանի ընթացքում անշարժ մրցակցի ոտքը ծալել և վեր բարձրացնել՝
  • Մրցակցին ստիպելով հանձնվել
  • Մրցակցի կանոնները խախտելու հետևանքով որակազրկվելուց և այլն։

Թիմային կանոններ[խմբագրել]

Տեխնիկաներ[խմբագրել]

Որոշումներ[խմբագրել]

Թատերական տարրեր[խմբագրել]

Կերպար/գիմիկ[խմբագրել]

Պատմություն[խմբագրել]

Մարտահրավերներ[խմբագրել]

Պրոմոներ[խմբագրել]

Չեմպիոնական տիտղոսներ[խմբագրել]

Ոչ ստանդարտ մարտեր[խմբագրել]

Ռինգային մուտք[խմբագրել]

Ըմշամարտիկներ[խմբագրել]

Անկախ ըմբշամարտիկներ[խմբագրել]

Տղամարդկանց ըմբշամարտ[խմբագրել]

Կանանց ըմբշամարտ[խմբագրել]

Գաճաճների ըմբշամարտ[խմբագրել]

Արջերի ըմբշամարտ[խմբագրել]

Տարբեր երկրներում առկա ոճերն ու առանձնահատկությունները[խմբագրել]

Մշակույթը[խմբագրել]

Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտը զանգվածային մշակույթում[խմբագրել]

Ուսումնասիրություններ և վերլուծություններ[խմբագրել]

Վտանգներ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ռոլանդ Բարթեզ, «Ռեստլինգի աշխարհը», Առասպելներ, 1957
  2. «Ինչպես է պրոֆըմբշամարտն աշխատում», վերցված է դեկտեմբերի 20, 2014
  3. «Նյու Յորք նահանգի սպորտային հանձնաժողով», մարտի 3, 2013