Սախարովի անվան մրցանակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սախարովի անվան մրցանակի պոստեր
Սախարովի մրցանակի հանձնումը դափնեկիր Աուն Սան Սու Չժիին, Ստրասբուրգ, 2013 թ. հոկտեմբերի 22

Սախարովի անվան մրցանակ, պաշտոնապես հայտնի է որպես Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակ (անգլ.՝ Sakharov Prize for Freedom of Thought), ամենամյա մրցանակ, որն անվանվել ի պատիվ ռուս գիտնական, այլախոհ և իրավապաշտպան Անդրեյ Սախարովի, ստեղծվել է 1988 թ.-ի դեկտեմբերին Եվրոպական խորհրդարանի կողմից, որպես խրախուսման միջոց՝ ի պատիվ անհատների և մարդկանց խմբերի կամ կազմակերպությունների, որոնք նվիրվել են մարդու իրավունքների և մտքի ազատության պաշտպանությանը[1]։ Հավակնորդների կրճատ ցուցակը կազմվում է հոկտեմբերին Արտաքին գործերի կոմիտեի և Զարգացման կոմիտեի կողմից, իսկ մրցանակը հանձնվում է դեկտեմբերյան նստաշրջանի ժամանակ[2]։ Մրցանակը ներառում է 50 000 եվրո դրամական պարգև, որը շնորհում է Եվրախորհրդարանի նախագահն անձամբ[2]:

Առաջին մրցանակը շնորհվել է 1988 թ.-ին: Դափնեկիրները երկուսն են եղել. Նելսոն Մանդելան (Հարավային Աֆրիկա) և Անատոլի Մարչենկոն (Ռուսաստան): Վերջինս մրցանակի արժանացել է հետմահու:

1990 թվականին մրցանակը շնորհվել է քաղաքական հայացքների համար տնային կալանքի տակ գտնվող Աուն Սան Սու Չժիին, սակայն նա չի կարողացել մասնակցել մրցանակաբաշխությանը, քանի որ որպես Մյանմայի քաղաքական բանտարկյալ իշխանությունները արգելել են երկրից բացակայել: Աուն Սան Սու Չժին մրցանակը ստացել է 2013 թ.-ին:

Ոլորտներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սախարովի անվան մտքի ազատության ամենամյա մրցանակին արժանանում են հետևյալ ոլորտներում ձեռքբերումների համար.

Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակը շնորհվում է նաև կազմակերպություններին: Առաջինը հանձնվել է 1992 թ․-ին Արգենտինայի Պլազա դե Մայոյի մայրեր կազմակերպությանը:

Հետապնդվողներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սախարովի մրցանակի դափնեկիրներից ոմանք նախկինի պես բախվում են կոշտ քաղաքական ճնշումների։ Ռեպրեսիվ ռեժիմի տակ ապրող դափնեկիրներից են՝ Լրագրողների բելառուսական ասոցիացիան (2004 թ.), Դամաս դե Բլանկո (Կուբա, 2005), Գիլերմո Ֆարինյասը (Կուբա, 2010), Ալեքսանդր Միլինկևիչը (Բելառուս, 2006), Հու Ցզյան (Չինաստան, 2008Ռազան Զեյթունան (Սիրիա, 2011) առևանգվել է 2013 թվականին և դեռևս կորած է համարվում: Նասրին Սոթոուդեն (Իրան, 2012) ազատ է արձակվել բանտից 2013 թվականի սեպտեմբերին և նրան իր գործընկերներից 2012 թ․-ի համադափնեկիր ռեժիսոր Ջաֆար Փանահիի հետ միասին մինչև օրս արգելված է լքել Իրանի տարածքը։

Նոբելյան մրցանակակիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակի դափնեկիրներից երեքը՝ Նելսոն Մանդելան (1993), Աուն Սան Սու Չժին (1991) և Մալալա Յուսուֆզայը (2014), հետագայում արժանացել են Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։

Դափնեկիրների ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սախարովի անվան մրցանակակիր Նելսոն Մանդելա
Պարգևատրման արարողությունը․ 2013 թ․-ին Ստրասբուրգի խորհրդարանում Աուն Սան Սու Չժիին հանձնվում է 1990 թ․-ի մրցանակը: Սու Չժին այն չէր ստացել ժամանակին, քանի որ այդ տարիներին տնային կալանքի տակ էր եղել։
Սպիտակազգեստ կանայք, 2005 թվականի դափնեկիր կազմակերպություն, ցույցեր Հավանայում (Կուբա)
Դոկտոր Դենիս Մուկվեգե, 2014 թվականի դափնեկիր
Գրող Ռաիֆ Բադավի, 2015 թ․ դափնեկիր
Տարի Դափնեկիր Ազգություն Նշումներ
1988 Նելսոն Մանդելա Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն Հակա-ռասայական խտրականության ակտիվիստ, իսկ ավելի ուշ՝ Հարավային Աֆրիկայի նախագահ[3]
1988 Անատոլի Մարչենկո
(հետմահու)
ԽՍՀՄ Խորհրդային այլախոհ, հեղինակ և մարդու իրավունքների ակտիվիստ[3]
1989 Ալեքսանդր Դուբչեկ Չեխոսլովակիա Սլովակիայի քաղաքական գործիչ, փորձել է բարեփոխել կոմունիստական ռեժիմը Պրահայի գարնան ժամանակ[3]
1990 Աուն Սան Սու Չժի Մյանմա Ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ և Հանուն ժողովրդավարության Ազգային լիգայի նախկին գլխավոր քարտուղար[4]
1991 Ադեմ Դեմասի Կոսովո Կոսովոյի ալբանացի քաղաքական գործիչ և երկարաժամկետ քաղբանտարկյալ[3]
1992 Պլազա դե Մայոյի մայրեր Արգենտինա Արգենտինայի մայրերի ասոցիացիա, որոնց երեխաները անհետ կորել են Կեղտոտ պատերազմի ընթացքում[4]
1993 Օսլոբոջենե Բոսնիա և Հերցոգովինա Հանրաճանաչ թերթ, որը պաշտպանել է Բոսնիան և Հերցեգովինան որպես բազմազգ պետություն[4]
1994 Նասրին Թասլիմա Բանգլադեշ Նախկին բժիշկ, ֆեմինիստ հեղինակ[4]
1995 Լեյլա Զանա Թուրքիա Քրդական ծագումով քաղաքական գործիչ Թուրքիայի հարավ-արևելքից, ով ազատազրկված է 10 տարով իր մայրենի քրդերենով Թուրքիայի խորհրդարանում ելույթ ունենալու համար[3]
1996 Վեյ Ժինգշեն Չինաստան Չինական ժողովրդավարական շարժման ակտիվիստ[4]
1997 Սալիմա Գեզալի Ալժիր Լրագրող և գրող, կանանց իրավունքների ակտիվիստ, Ալժիրում մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության պաշտպան[4]
1998 Իբրահիմ Ռուգովա Կոսովո Ալբանական քաղաքական գործիչ,Կոսովոյի առաջին նախագահ[3]
1999 Խանանա Գուժմաու Արևելյան Թիմոր Նախկին ռազմատենչ, հետագայում Արևելյան Թիմորի առաջին նախագահ։[5]
2000 ¡Basta Ya! Իսպանիա Ահաբեկչության նկատմամբ տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ ունեցող անհատներին միավորող կազմակերպություն։[6]
2001 Նուրիտ Պելեդ-Էլհաման Իսրայել Խաղաաղության ակտիվիստ[3]
2001 Իզաթ Գազավի Պաղեստին Գրող, պրոֆեսոր[3]
2001 Զաքարիաս Կամվենո Անգոլա Արքեպիսկոպոս և խաղաղության ակտիվիստ[3]
2002 Օսվալդո Պայա Կուբա Քաղաքական ակտիվիստ և այլախոհ[7]
2003 Քոֆի ԱնանՄԱԿ) Գանա Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր և ՄԱԿ-ի յոթերորդ Գլխավոր քարտուղար[3]
2004 Լրագրողների բելառուսական ասոցացիա Բելառուս Ոչ-կառավարական կազմակերպություն, որի նպատակն է ապահովել խոսքի ազատությունը և տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու իրավունքները ու խթանել լրագրության մասնագիտական չափանիշները:[8]
2005 Սպիտակազգեստ կանայք Կուբա Ձերբակալված այլախոհների հարազատների ընդդիմադիր շարժում[9]
2005 Լրագրողներ առանց սահմանների Ֆրանսիա, Փարիզ Ֆրանսիայի վրա հիմնված մամուլի ազատությունը քարոզող ոչ-կառավարական միջազգային կազմակերպություն[9]
2005 Հաուվա Իբրահիմ Նիգերիա Մարդու իրավունքների փաստաբան[9]
2006 Ալեքսանդր Միլինկևիչ Բելառուս Քաղաքական գործիչ, Բելառուսի Միացյալ Ժողովրդավարական ուժերի կողմից ընտրված միասնական թեկնածու 2006 թ. նախագահական ընտրություններին մասնակցելու համար:[10]
2007 Սալի Մահմուդ Օսման Սուդան Մարդու իրավունքների փաստաբան[4]
2008 Հու Ջիա Չինաստան Ակտիվիստ և այլախոհ[11]
2009 Մեմորիալ Ռուսաստան Պատմական, կրթական, իրավապաշտպան, բարեգործական միջազգային կազմակերպություն[12]
2010 Գիլերմո Ֆարինյաս Կուբա Բժիշկ, լրագրող և քաղաքական այլախոհ[13]
2011 Ասմաա Մահֆուզ,
Ահմեդ ալ-Սենուսի,
Ռազան Զեյթունա,
Ալի Ֆարզաթ,
Մոհամեդ Բուազիզի
(հետմահու)
Եգիպտոս
Լիբիա
Սիրիա
Սիրիա
Թունիս
Արաբ ժողովրդի հինգ ներկայացուցիչներ՝ ի նշան հավանության և աջակցության մարդու իրավունքների պաշտպանության և ազատության ձգտման:[14]
2012 Ջաֆար Փանահի,
Նասրին Սոթոուդե
Իրան Իրանցի ակտիվիստներ, Սոթոուդեն իրավաբան է, Փանահին՝ ռեժիսոր[15][16]
2013 Մալալա Յուսուֆզայ Պակիստան Կանանց իրավունքների և կրթության քարոզիչ[17]
2014 Դենիս Մուկվեգե Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն գինեկոլոգ, խմբակային բռնաբարության զոհերին օգնություն ցուցաբերող[18]
2015 Ռաիֆ Բադավի Սաուդյան Արաբիա
Սաուդյան Արաբիայի գրող, ակտիվիստ, Սաուդյան լիբերալներ անվճար կայքի ստեղծող[19]

Եվրախորհրդարանի դեպուտատները 2016 թ. հոկտեմբերի 6-ին ներկայարել են թեկնածուներին: Դափնեկիրը կհայտարարվի հոկտեմբերի 27-ին[20]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

THOUGHT. Programme 2016]