Քաղաքական բանտարկյալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բասկերի ազգայնական կուսակցության անդամ Սաբինո Արանան Լարինագա բանտում, Բիլբաո, 1895 թ.: Նա պաշտպանել է Կուբայի անկախությունը:
Սահարացի ակտիվիստ Ալի Սալեմ Տամեկը Աիթ Մելոուլ բանտում, Ագադիր, 2005 թ.: Ձերբակալվել է «հասարակական կարգը խախտելու սադրանք» մեղադրանքով

Քաղաքական բանտարկյալ կամ քաղբանտարկյալ, անձ, որը ձերբակալվել, ազատազրկվել կամ հոգեբուժարանում է հայտնվել գործող կառավարությանը քննադատելու, ընդդիմություն լինելու համար: Այս տերմինն օգտագործվում է այն անձանց կամ խմբերի կողմից, ովքեր վիճարկում են կալանքի տակ վերցնելու օրինականությունը: Տերմինի կողմնակիցները քաղբանտարկյալ անվանում են այն մարդուն, որը բանտարկվել է իր քաղաքական գործունեության համար: Եթե ձերբակալման պաշտոնական մեկնաբանությունը քաղաքական հանցագործությունը չէ, ապա տերմինը նշանակում է, որ ձերբակալությունը եղել է ձերբակալվածի քաղաքականությունը։

Ակադեմիկոս Անդրեյ Սախարով, Խորհրդային Միության Աֆղանստան ներխուժումը քննադատող Բաց նամակից հետո[1][2] աքսորվել է Գորկի (1980-1986 թթ.)՝ զրկվելով իր բոլոր կոչումներից և մրցանակներից: Դեռևս 1960-ականներից եղել է ԿԳԲ-ի հսկողության տակ որպես ԽՍՀՄ իրավապաշտպան շարժման առաջնորդներից մեկը, նրան արգելվել է 1975 թ. Խաղաղության Նոբելյան մրցանակը ստանալու համար մեկնել արտասահման: 1989 թ. ընտրվել է ԽՍՀՄ պատգամավոր

Սահմանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Նացիստական Գերմանիայի վայրագությունների մանրամասները հասարակական հնչեղություն ստացան, և պարզ դարձավ, որ ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը[3] բավարար ճշգրիտ չի սահմանում մարդու իրավունքները, ՄԱԿ-ի բոլոր անդամ պետություններին առաջարկվեց Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր՝ անհատի իրավունքների համընդհանուր պայմանագիր:

Aquote1.png Յուրաքանչյուր ոք ունի սույն Հռչակագրում նշված բոլոր իրավունքներն ու ազատությունները` անկախ որևէ ռասայական, մաշկի գույնի, սեռի, լեզվի, կրոնի, քաղաքական և այլ համոզմունքների, ազգային կամ սոցիալական ծագման, ունեցվածքի, դասային պատկանելության կամ որևէ այլ կարգավիճակի տարբերակման: Ավելին, որևէ տարբերակում չպետք է դրվի` ելնելով անհատի երկրի կամ տարածքի քաղաքական, իրավական կամ միջազգային կարգավիճակից, լինի դա անկախ, խնամարկյալ, ոչ ինքնավար կամ որևէ այլ սահմանափակումով պետական կազմավորում[4]: Aquote2.png

Այդպիսով, քաղաքական կամ այլ համոզմունքների հետապնդումը, որ մինչ այդ ընդունելի էր, հռչակվեց անթույլատրելի ըստ միջազգային իրավունքի:

Միջազգային համաներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական բանտարկյալ եզրույթն առավել հետևողական արտահայտություն է գտել Միջազգային համաներում (անգլ.՝ «Amnesty International», AI) միջազգային ոչ պետական կազմակերպության փաստաթղթերում: Կան քաղաքական բանտարկյալներ, որոնք նեղ իմաստով չեն համապատասխանում POC-ի չափանիշներին[5]: Կազմակերպությունը տարբերությունները որոշում է հետևյալ կերպ.[6]

Միջազգային համաներումը խղճի բանտարկյալների անհապաղ ազատ արձակման արշավ է, որը ներառում է ինչպես քաղբանտարկյալների, այնպես էլ իրենց կրոնական կամ փիլիսոփայական համոզմունքների համար ազատությունից զրկված անձանց: Քաղբանտարկյալ են նաև մարդիկ, ովքեր հանցավոր բռնության են դիմում (օրինակ, մասնավոր սեփականություն ներխուժել կամ ուրիշի գույքին վնաս պատճառել) քաղաքական ենթատեքստով: Հակասությունները նվազեցնելու նպատակով համաներման քաղաքականությունը տարածվում է միայն այն անձանց վրա, ովքեր չեն կատարել կամ չեն քարոզում բռնություն:

Միջազգային համաներումում (ՄՀ) քաղաքական բանտարկյալ տերմինը կիրառում է լայն իմաստով: Շատ երկրներում քաղաքական բանտարկյալներին դատապարտում են միջազգային դատաիրավական նորմերի խախտումներով: Որոշ դեպքերում տարիներով, նույնիսկ տասնյակ տարիներով առանց մեղադրանքի կամ դատավարության նրանց պահում են նախնական կալանքի տակ: ՄՀ-ը չի ասում, թե այդ բանտարկյալներն ունեն հատուկ կարգավիճակ և պետք է առանց դատ ու դատաստանի ազատ արձակվեն: ՄՀ-ը հանդես չի գալիս մարդկանց հայացքների դեմ կամ կողմ, նաև ոչ մի գնահատական չի տալիս քաղաքական հակասություններում զինված գործողությունների անհրաժեշտությանը: ՄՀ-ը պահանջում է, որ բոլոր քաղբանտարկյալները արդար դատական վարույթով, ողջամիտ ժամկետներով դատվեն, միջազգայնորեն ճանաչված իրավունքներին համապատասխան արագ և արդար դատաքննությամբ կամ անմիջապես ազատ արձակվեն[7]:

Տերմինը օգտագործվում է ցանկացած բանտարկյալի նկատմամբ, որի գործն ունի ծանրակշիռ քաղաքական բաղադրիչ. բանտարկյալի գործողությունների դրդապատճառները, հենց գործողությունները կամ պատճառները, որոնք իշխանություններին դրդել են բանտարկել նրան:

Սերգեյ Փարաջանով, խորհրդային իշխանության կողմից բազմիցս պատժվել և հալածվել է, քանի որ նրա մտքի հոսքն անկաշկանդ էր: Նրան ֆիլմ նկարահանելու հնարավորություն չտալով, ապա շինծու մեղադրանքներով բանտ նետելով ու կտտանքների ենթարկելով 15 տարի շարունակ:

ՄՀ վերաբերվում է քաղաքականության հետ կապված մարդկային հարաբերությունների ասպեկտներին. հասարակության և հասարակական կարգ, սկզբունքներ, պետության կամ պետական գործերի կազմակերպման կամ անցկացման մեխանիզմներ, ինչպես նաև բոլոր այդ հարցերի կապը լեզվի, ազգային ծագման, սեռի կամ կրոնի, կարգավիճակի կամ ազդեցության հետ (ի թիվս այլ գործոնների):

ՄՀ օգտագործվում են որոշ տերմիններ, որոնք կիրառվում են քաղաքական բանտարկյալների նկատմամբ.

  • անձի, մեղադրյալի կամ դատապարտյալի կատարած սովորական հանցագործության համար, որը կատարվել է քաղաքական դրդապատճառներով, ինչպես, օրինակ, սպանություն կամ թալան իրականացվել է ի պաշտպանություն ընդդիմադիր խմբի նպատակների;
  • անձի, մեղադրյալի կամ դատապարտյալի սովորական հանցագործության համար, որը կատարվել է քաղաքական համատեքստում, օրինակ, արհմիության կամ գյուղացիական կազմակերպության ցույցեր
  • զինված ընդդիմադիր խմբի անդամ կամ ենթադրյալ անդամ, որին ներկայացվել է պետական դավաճանության կամ "քայքայիչ գործունեության" մեղադրանք:

Կառավարությունը հաճախ կրկնում է, որ իր երկրում չկան քաղաքական բանտարկյալներ, կան միայն սովորական քրեական իրավունքի շրջանակների բանտարկյալներ[8][9]: ՄՀ այնուամենայնիվ, նկարագրված են դեպքեր, ինչպես վերը նշված "քաղաքական" օրինակները և նրանց դիմելիս կիրառվում են քաղաքական գործընթաց և քաղաքական բանտարկյալ: Միաժամանակ ՄՀ ազատազրկմանը դեմ չի լինում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նա պնդում է, որ բանտարկյալը խղճի կալանավոր է, կամ, երբ գալիս է այն եզրակացության, որ դատարանը անարդարացի է վճիռը կայացրել։

Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ԵԽԽՎ սահմանման, քաղբանտարկյալներ են համարվում այն անձիք, ովքեր ազատազրկվել են «ակնհայտ քաղաքական պատճառներով` առանց որևէ իրավախախտում կատարելու»: Ընդ որում, ահաբեկչության համար դատապարտված անձիք քաղբանտարկյալներ չեն համարվում, եթե դատն անցկացվել է ազգային օրեսդրության և մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի համաձայն: 2012 թ. Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովը տվել է քաղաքական բանտարկյալների շատ ավելի կոշտ սահմանում.

Aquote1.png Անձնական ազատությունից զրկված անձը, պետք է դիտարկվի որպես քաղաքական բանտարկյալ[10]:
- Բանաձև 1900 (2012). Քաղաքական բանտարկյալի սահմանում
Aquote2.png

Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտության արտացոլում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի 1900 բանաձևում, մասնավորապես, 1-ին կետում ասվում է.

Aquote1.png Խորհրդարանական վեհաժողովը հիշեցնում է, որ «քաղաքական բանտարկյալ» սահմանումը մշակվել է Եվրոպայի խորհրդի շրջանակներում 2001 թվականին գլխավոր քարտուղարի անկախ փորձագետների կողմից, որին հանձնարարված էր գնահատել Հայաստանի և Ադրբեջանի պնդմամբ քաղբանտարկյալների դեպքերը երկու պետությունների կազմակերպությանը միանալու համատեքստում:
- Բանաձև 1900 (2012). Քաղաքական բանտարկյալի սահմանում
Aquote2.png


Այլ սահմանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ քաղաքական շարժումների խոսակցականում, որոնք օգտագործում են զինված դիմադրություն, պարտիզանական պատերազմ և քաղաքական բռնությունների այլ ձևեր, քաղաքական բանտարկյալը այն մարդն է, ով գտնվում է անազատության մեջ, քանի որ սպասում է դատարանի որոշմանը կամ արդեն դատապարտվել է այնպիսի գործողությունների համար, որոնք որպես ահաբեկչություն են որակվել (այս կամ այն կերպ): Այդ շարժումները քաղաքական բանտարկյալների գործողությունները այս կամ այն կառավարման համակարգի նկատմամբ կարող են դիտարկել բարոյապես արդարացված, կարող են հավակնել անմեղ հայտարարվելու, կամ ունենալ տարբեր պատկերացումներ բռնության բարոյական և էթիկական չափանիշների վերաբերյալ: Օրինակ, ֆրանսիական անարխիստների խմբին, որպես կանոն, անվանում են Action Directe (ֆրանսերեն՝ ուղիղ գործողություն (բանդա)), նախկին անդամներին՝ Ֆրանսիայի քաղաքական բանտարկյալներ: Այն դեպքում, երբ ֆրանսիական կառավարությունը Directe-ի գործողությունները համարում է անօրինական, խումբը իրեն ներկայացնում է որպես քաղաքային պարտիզանական շարժում (Urban guerilla), պնդելով, որ օրինական զինված պայքար է մղում: Այս իմաստով քաղաքական բանտարկյալ եզրույթը կիրառելի կհամարվի ցանկացած քաղաքականապես ակտիվ դիրքորոշում ունեցող բանտարկյալի նկատմամբ, որը կալանքի տակ է վերցվել այն բռնի գործողությունների համար, որոնք իր կողմնակիցները էթիկապես արդարացված են համարում:

Լիբերթարիանիզմի որոշ կողմնակիցներ (ինչպես օրինակ, 19-րդ դ. իրավունքի փիլիսոփա Լիսանդր Սպուների փաստարկների հետ համամիտները[11]) պետական դավաճանության համար բոլոր դատապարտվածներին և որոշ լրտեսության համար դատապարտվածներին ներառել քաղաքական բանտարկյալների մեջ: Ներկայումս բազմաթիվ վեճեր և քննարկումներ կան այն մասին, թե ինչպես բնորոշել այդ եզրույթը և ո՞ր դեպքերում ներառել կամ բացառել[12]:

Օրինականության խախտումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական բանտարկյալները կարող են բանտարկվել առանց իրավական ձևականությունների՝ արտադատական ընթացակարգերի (Extrajudicial punishment) ճանապարհով: Որոշ քաղաքական բանտարկյալներ բնավ չպետք է բանտարկվեն: Gedhun Choekyi Nyima-ի կողմնակիցները 11-րդ Պանչեն-Լամայի վեճերում (11th Panchen Lama controversy) նրան կոչում են քաղաքական բանտարկյալ, չնայած այն հանգամանքին, որ այն չի մեղադրվել քաղաքական իրավախախտման մեջ: Նա մեկուսացված է տնային կալանքի տակ[13]:

Քաղբանտարկյալները ձերբակալվում ու դատվում են ցուցադրական օրինականությամբ, շինծու քրեական մեղադրանքներով, կեղծ ապացույցներով և անարդար դատարաններում (կենգուրու դատարաններ (Kangaroo court), ցուցադրական գործընթացներ (Show trial)), որոնք օգտագործվում են այն փաստը թաքցնելու համար, որ անձը քաղաքական բանտարկյալ է։ Դա բնորոշ է այն իրավիճակներին, երբ հակառակ դեպքում կարող են ազգային և միջազգային մակարդակով հայտնի դառնալ Մարդու իրավունքների խախտումները կամ քաղաքական այլախոհների ճնշումները: Քաղաքական բանտարկյալ կարող է լինել նաև նա, ում մերժել են գրավի դիմաց ազատ արձակել (Bail) չարդարացված ձևով, ում մերժել են պայմանական վաղաժամկետ ազատել (Parole): Հատկապես այս վերջին իրավիճակում ֆիզիկական անձը քաղաքական բանտարկյալ կհամարվի, թե՝ ոչ, կարող է կախված լինել սուբյեկտիվ քաղաքական տեսանկյունից կամ բանավոր ապացույցներից[14]:

Քաղբանտարկությունների հանրահայտ տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական բանտարկյալները երբեմն գրում են հուշեր իրենց փորձի մասին և եզրակացություններ կատարում։ Որոշ հուշագրություններ դարձել են կարևոր քաղաքական տեքստեր:

Հայտնի քաղբանտարկյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Whitehorn, Laura. (2003). Fighting to Get Them Out. Social Justice, San Francisco; 2003. Vol. 30, Iss. 2; pg. 51.
  • n.a. 1973. Political Prisoners in South Vietnam. London: Amnesty International Publications.
  • Luz Arce. 2003. The Inferno: A Story of Terror and Survival in Chile. Madison, WI: The University of Wisconsin Press. ISBN 0-299-19554-6
  • Stuart Christie. 2004. Granny Made Me An Anarchist: General Franco, The Angry Brigade and Me. London: Simon & Schuster. ISBN 0-7432-5918-1
  • Christina Fink. 2001. Living Silence: Burma Under Military Rule. Bangkok: White Lotus Press and London: Zed Press. (See in particular Chapter 8: Prison: 'Life University' ). In Thailand ISBN 974-7534-68-1, elsewhere ISBN 1-85649-925-1 and ISBN 1-85649-926-X
  • Marek M. Kaminski. 2004. Games Prisoners Play. Princeton University Press. ISBN 0-691-11721-7 [1]
  • Ben Kiernan. 2002. The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–1975. Yale University Press. ISBN 0-300-09649-6
  • Stephen M. Kohn. 1994. American Political Prisoners. Westport, CT: Praeger. ISBN 0-275-94415-8
  • Barbara Olshansky. 2002. Secret Trials and Executions: Military Tribunals and the Threat to Democracy. New York: Seven Stories Press. ISBN 1-58322-537-4

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Անդրեյ Սախարով ОТКРЫТОЕ ПИСЬМО. Президиуму Верховного Совета СССР, Председателю Президиума Верховного Совета СССР Л.И. Брежневу
  2. Афганистан за 15 лет до Чечни
  3. Устав ООН
  4. Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր Հոդված 2. (10 դեկտեմբերի, 1948թ.)
  5. Որոշ դեպքերում քաղաքական բանտարկյալ տերմինը հասկացվում է նեղ իմաստով, որպես խղճի բանտարկյալների (prisoner of conscience - POC):
  6. "AI's FOCUS".
  7. Chapter 3. AI's FOCUS. The Mandate. Political prisoners
  8. Տիգրան Թորոսյան. - «Հայաստանում քաղաքական բանտարկյալներ չկան», Ազատություն ռադիոկայան, հունիսի 22, 2007
  9. Հայաստանում քաղաքական պատճառներով ձերբակալված մարդիկ չկան. Գլխավոր դատախազի թեկնածու, Panorama.am, 09/09/2016
  10. Resolution 1900 (2012). The definition of political prisoner
  11. Lysander Spooner, The Constitution of No Authority, Vols 1,2, and 6. 1867-1870
  12. Prof. Tatiana Burudjieva։ «Who can be defined as political prisoner»։ Europost.bg 
  13. «Tibet's missing spiritual guide»։ BBC News։ May 16, 2005 
  14. «The recognition of political prisoners: essential to democratic and national reconciliation process»։ Assistance Association for Political Prisoners (Burma)։ November 9, 2011 
  15. «Pardons for the Wilmington 10»։ New York Time Sunday Review։ December 22, 2012։ էջ SR10 
  16. "The Wilmington 10: North Carolina Urged to Pardon Civil Rights Activists Falsely Jailed 40 Years Ago" Democracy Now, December 28, 2012
  17. «The Hidden Gulag – Exposing North Korea's Prison Camps»։ The Committee for Human Rights in North Korea 
  18. «Convicts to Australia» 
  19. «Top 10 Political Prisoners»։ TIME։ 2010-08-15։ «Full List FREEDOM FIGHTERS: Աուն Սան Սու Չժի, Լյու Սյաոբո, Նելսոն Մանդելա, Մահաթմա Գանդի, Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսեր, Անդրեյ Սախարով, Վացլավ Հավել, Ակբար Գանջի, Բենիգնո Ակինո կրտսեր, Հո Շի Մին» 
  20. Weaver, Mary Anne (2003)։ Pakistan: In the Shadow of Jihad and Afghanistan։ Macmillan Publishers։ էջ 73։ «Բենազիր Բհուտտոն... տնային կալանքի տակ էր իր հոր մահվան պահին. Զիան նրան չորս տարով քաղաքական բանտարկյալ էր դարձրել:» 
  21. Dave D'Alessandro, "'Hurricane' Carter, boxer and NJ native, dies at 76" The Star Ledger (NJ.com), April 20, 2014
  22. Selwyn Raab, "Rubin (Hurricane) Carter, Boxer Found Wrongly Convicted, Dies at 76" The New York Times, April 20, 2014
  23. Germino, Dante L. (1990)։ Antonio Gramsci: Architect of a New Politics։ Louisiana State University Press։ էջ 23 
  24. Kim Jack (2009-08-18)։ «Former South Korean leader Kim Dae-jung dies»։ Seoul: Reuters։ «Նախկին քաղաքական բանտարկյալ, մեկ անգամ մահվան է դատապարտվել երկրի ռազմական իշխանության կողմից, որի անխնա ընդդիմադիրներից է եղել: Ընտրվել է Հարավային Կորեայի նախագահ 1997 թ. դեկտեմբերին, չորրորդ փորձից:» 
  25. «The Struggle Continues» 5։ Spin։ February 1990։ «The chimurenga of Thomas Mapfumo has made him both a pop star and political prisoner in Zimbabwe» 
  26. Boehmer Elleke (2008)։ Nelson Mandela: a very short introduction։ Oxford: Oxford University Press 
  27. Vivian Gornick (2011)։ Emma Goldman։ Yale University Press։ ISBN 978-0-300-17761-9 
  28. Vellacott Jo (1980)։ Bertrand Russell and the Pacifists in the First World War։ Brighton: Harvester Press։ ISBN 0-85527-454-9 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Chapter 3. AI's FOCUS. The Mandate. Political prisoners