Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Խաղաղության նոբելյան մրցանակ
Alfred Nobel mirrored.png
Շնորհելու հիմք Հանուն Խաղաղության գերազանց ներդրման համար
Վայր Օսլո
Երկիր Նորվեգիա
Պարգևատրող Նորվեգայի Նոբելյան հանձնաժողովն ի դեմս Ալֆրեդ Նոբելի
Առաջին շնորհում 1901
Վեբկայք Nobelprize.org


Խաղաղության նոբելյան մրցանակ (շվեդ.՝ Nobels fredspris), քիմիայի, ֆիզիկայի, գրականության, ֆիզիոլոգիայի և բժշկության Նոբելյան մրցանակների նման սահմանված շվեդ արդյունաբերող, գյուտարար Ալֆրեդ Նոբելի կողմից։ 1901 թվականից ի վեր ամեն տարի այն շնորհվում է նրանց, «ովքեր կատարել են ամենամեծ կամ ամենաարդյունավետ աշխատանքը՝ ազգերի մեջ եղբայրություն հաստատելու, մշտական զորքերի վերացման կամ նվազեցման, խաղաղության համագումարների անցկացման և խթանման համար»։ Ալֆրեդ Նոբելի կամքով՝ մրցանակակիրը ընտրվում է Նորվեգիայի Նոբելյան հանձնաժողովի (հանձնաժողովը ունի հինգ անդամներ՝ Նորվեգիայի խորհրդարանի կողմից նշանակված) կողմից։ 1990 թվականից ի վեր ամեն տարի մրցանակը հանձնվում է դեկտեմբերի 10-ին, Օսլոյի քաղաքապետարանում[1]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալֆրեդ Նոբելի ցանկութան համաձայն Խաղաղության նոբելյան մրցանակը պետք է հանձնվի այն մարդուն, «ով կկատարի ամենամեծ կամ ամենաարդյունավետ աշխատանքը՝ ազգերի մեջ եղբայրություն հաստատելու, մշտական զորքերի վերացման կամ նվազեցման, խաղաղության համագումարների անցկացման և խթանման համար»։[2] Ալֆրեդ Նոբելն ավելի ուշ հստակեցրեց, որ մրցանակը կշնորհվի 5 հոգուց բաղկացած հանձնաժողովի կողմից։ Նոբելը մահացել է 1896 թվականին և չի մեկնաբանել խաղաղությունը որպես մրցանակային բնագավառ ընտրելու պատճառը։ Նրա ինժեներ-քիմիկոս լինելու փաստը պարզ է դարձնում քիմիա և ֆիզիկա բնագավառների ընտրության պատճառը, մինչդեռ խաղաղության պարագայում, այդ պատճառն ավելի անորոշ է։ Ըստ Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեի, Ալֆրեդ Նոբելի և խաղաղության ակտիվիստ, ավելի ուշ նոբելյան մրցանակակիր Բերթա վոն Սաթների մտերմությունը խորապես ազդել է Նոբելի այս որոշման վրա։ Նոբելի գործունեությունը ուսումնասիրող որոշ գիտնականներ էլ պնդում են, որ Նոբելը այս կերպ փորձել է փոխհատուցել իր՝ զանգվածային ոչնչացման միջոցները զարգացնելը։ Նա է հայտնագործել դինամիտը (1867) և բալիստիկ վառոդը (1888), որոնք երկուսն էլ նրա կենդանության օրոք լայնորեն օգտագործվել են։ Բալիստիկ վառոդը օգտագործվում էր պատերազմ ժամանակ, իսկ «Իռլանդական հանրապետական եղբայրությունը» (իռլանդական ազգայնական կազմակերպություն) դինամիտը 1880-ականներին օգտագործում էր գործելու համար։[3]

Առաջադրում և ընտրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջադրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամեն տարի, Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեն հատուկ հրավիրում է համապատասխան որակավորում ունեցող մարդկանց Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի համար թեկնածություն առաջադրելու։[4]Նոբելյան հիմնադրամի կանոնադրությունը հստակ սահմանում է, թե ով կարող է դառնալ Խաղաղության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։ Թեկնածու կարող են լինել՝[5]

  • Ազգային խորհրդարանների և կառավարությունների անդամները և միջխորհրդարանային միությունների անդամները
  • Արբիտրաժային դատարանի մշտական անդամները և Հաագայի միջազգային դատարանի անդամները
  • Institut de Droit International-ի անդամները
  • Պատմության, հասարակական գիտությունների, փիլիսոփայության, իրավունքի և աստվածաբանության դասախոսները, խաղաղությանը վերաբերող հարցեր և միջազգային հարաբերություններ ուսումնասիրող ընկերությունների տնօրենները
  • Նախկին դափնեկիրները, այդ թվում խորհրդի անդամ կազմակերպությունները որոնք նախկինում ստացել են մրցանակը
  • Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեի այժմյան և նախկին անդամները
  • Նորվեգիայի Նոբելյան ինստիտուտի նախկին մշտական խորհրդականները
14-րդ Դալայ Լաման և արքեպիսկոպոս Դեսմոնդ Տուտուն, Խաղաղության նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ

Առաջադրումները սովորաբար պետք է հաստատվեն հանձնաժողովի կողմից փետրվարի սկզբին։ 2009 թվականին ռեկորդային 205 թեկնածություն էր առաջադրվել,[6], սակայն ռեկորդը գերազանցվեց 2010 թվականին, երբ առաջադրվեց 237 թեկնածություն[7], ապա 2011 թվականին՝ 241 թեկնածուով։ Նոբելյան հիմնադրամը արգելում է ինֆորմացիա տարածել թեկնածուների, պարգևատրման հետ կապված հետազոտությունների մասին մրցանակը շնորհելուց հետո առաջիկա 50 տարվա ընթացքում։[8]

Ընտրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջադրումները ուսումնասիրվում են Նոբելյան կոմիտեի հանդիպման ժամանակ, որտեղ կազմվում է թեկնածուների մի կարճ ցուցակ՝ հետագայում վերանայելու համար։ Այս կարճ ցուցակը հետագայում ուսումնասիրում են Նոբելյան ինստիտուտի մշտական անդամները։ Խորհրդականներին սովորաբար մի քանի ամիս ժամանակ է տրվում հաշվետվություններ կազմելու համար։ Այդ հաշվետությունները ավելի ուշ քննարկում է կոմիտեն՝ մրցանակակրին ընտրելու համար։ Կոմիտեն փորձում է հասնել միասնական որոշման, սակայն միշտ չէ, որ սա հնարավոր է։ Նոբելյան կոմիտեն, որպես կանոն, եզրակացության է հանգում սեպտեմբերի կեսերին, սակայն երբեմն վերջնական որոշումը կայացվում է հոկտեմբերի սկզբին՝ պաշտոնական հայտարարություն տարածելուց առաջ՝ վերջին ժողովի ընթացքում։[9]

Մրցանակի հանձնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոբելյան դիպլոմ (3)

Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեի նախագահը ամեն տարի դեկտեմբերի 10-ին՝ Նոբելի մահվան տարելիցին, Նորվեգիայի թագավորի ներկայությամբ ներկայացնում է Խաղաղության նոբելյան մրցանակը։ Խաղաղության նոբելյան մրցանակը միակ մրցանակն է, որը Ստոկհոլմում չի հանձնվում։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրըստանում է դիպլոմ, մեդալ և փաստաթուղթ, որը հաստատում է մրցանակի չափը[10]։ 2013 թվականի տվյալներով մրցանակը մոտ 1,5 միլիոն դոլար էր։ 1990 թվականից ի վեր Խաղաղության նոբելյան մրցանակի հանձման արարողությունը տեղի է ունենում Օսլոյի քաղաքապետարանում։

Շնորհված մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղաղության նոբելյան մրցանակի մեդալի դիմերեսը

1901 թվականից ի վեր հանձնվել են 95 Խաղաղության նոբելյան մրցանակներ։ 19 անգամ մրցանակ չի շնորհվել.1914-1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939-1943, 1948, 1955-1956, 1966-1967 և 1972 թվականներին։ Այս թվականներին մրցանակ չի շնորհվել, որովհետև Նոբելյան հիմնադրամի կանոնադրության մեջ նշվում է․ « Եթե քննված աշխատանքներից ոչ մեկը առաջին պարագրաֆում նշված կարևորությունը չունի, մրցանակային ֆոնդը կպահպանվի մինչև հաջորդ տարի։ Եթե այդ ժամանակ ևս մրցանակը չի գտնի իր տիրոջը, գումարը կփոխանցվի հիմնադրամի ֆոնդին։ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ժամանակ ավելի քիչ թվով մրցանակներ են շնորհվել։ 64 Խաղաղության նոբելյան մրցանակ տրվել է միայն մեկ դափնեկրի, 29 մրցանակ կիսել են երկու դափնեկիրներ, երկու մրցանակ՝ երեք դափնեկիր։ Մրցանակը կիսելու դեպքում կիսվում է նաև տրվող գումարը։ Մրցանակային գումարը ոչ մի դեպքում չի կարող բաժանվել երեքից ավել մրցանակակիրների միջև։

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գերմանացի խաղաղասեր և լրագրող Կառլ վոն Օսիեցկին, բիրմացի քաղաքական գործիչ Աունգ Սան Սու Կին, չինացի մարդու իրավունքների պաշտպան Լիու Խիաոբոն մրցանակակիր դառնալու ժամանակ գտնվում էին կալանքի տակ։
  • Յուրաքանչյուր Նոբելյան դիպլոմ մի յուրօրինակ արվեստի գործ է՝ ստեղծված նորվեգացի և շվեդ արվեստագետների կողմից։
  • Խաղաղության նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ դափնեկիրը Մալալա Յուսաֆզին է։ Նա մրցանակը ստացել է 17 տարեկանում (2014 թվականին)։
  • Խաղաղության նոբելյան մրցանակի ամենածեր դափնեկիրը Ժոսեֆ Ռոթբլաթն է։ Նա մրցանակը ստացել է 87 տարեկան հասակում, 1995 թվականին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Nobel Peace Prize", The Oxford Dictionary of Twentieth Century World History
  2. «Excerpt from the Will of Alfred Nobel»։ Nobel Foundation։ Վերցված է մարտի 31, 2008 
  3. BBC History – 1916 Easter Rising – Profiles – The Irish Republican Brotherhood BBC
  4. «Nomination for the Nobel Peace Prize»։ Nobel Foundation։ Վերցված է սեպտեմբերի 10, 2009  (չաշխատող հղում)
  5. «Who may submit nominations?»։ The Norwegian Nobel Committee։ Վերցված է սեպտեմբերի 10, 2009 
  6. «President Barack Obama wins Nobel Peace Prize»։ Associated Press on yahoo.com։ Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 9 
  7. «Nominations for the 2011 Nobel Peace Prize»։ Nobel Foundation։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 7 
  8. «Nominations for the 2009 Nobel Peace Prize»։ The Norwegian Nobel Committee։ Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 11  (չաշխատող հղում)
  9. «How are Laureates selected?»։ The Norwegian Nobel Committee։ Վերցված է սեպտեմբերի 10, 2009 
  10. What the Nobel Laureates Receive. nobelprize.org.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]