Նելսոն Մանդելա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նելսոն Մանդելա
Rolihlahla Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
Դրոշ
(9-րդ) ՀԱՀ նախագահ
Դրոշ
մայիսի 14, 1994 - հունիսի 14, 1999
Փոխնախագահ Տաբո Մբեկի
Ֆրեդերիկ Վիլլեմ դե Կլերկ
Նախորդող Ֆրեդերիկ Վիլլեմ դե Կլերկ
Հաջորդող Տաբո Մբեկի
(18-րդ) Անջատման շարժման գլխավոր քարտուղար
սեպտեմբերի 3, 1998 - հունիսի 14, 1999
Նախորդող Անդրես Պաստրանա Արանգո
Հաջորդող Տաբո Մբեկի
(10-րդ) Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի նախագահ
հուլիսի 5, 1991 - դեկտեմբերի 17, 1997
Նախորդող Օլիվեր Տամբո
Հաջորդող Տաբո Մբեկի
 
Կուսակցություն՝ Աֆրիկյան ազգային կոնգրես
Կրթություն՝ Ուիտուոտերստրանդի համալսարան, Ֆորթ Հերի համալսարան և Հարավաֆրիկյան համալսարան
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ, ինքնակենսագիր և փաստաբան
Քաղաքացիություն Flag of South Africa.svg ՀԱՀ
Դավանանք մեթոդիզմ
Ծննդյան օր հուլիսի 18, 1918({{padleft:1918|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:18|2|0}})[1][2][3][4]
Ծննդավայր Մֆեզո[1][5][6][7]
Վախճանի օր դեկտեմբերի 5, 2013({{padleft:2013|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[8][9][10][3] (95 տարեկանում)
Վախճանի վայր Հոութոն Իսթեյտ
Հայր Գադլա Հենրի Մֆականիյսուա[1]
Մայր Նոսեկենի Ֆաննի[11]
Ամուսին Ւվելին Մանդելա[12], Վիննի Մանդելա և Գրասա Մաշել[13]
Զավակներ Մակգաթո Մանդելա[14][15], Մակազիվե Մանդելա[12], Զենարի Մանդելա-Դլամինի[12], Թեմբեկլի Մանդելա[16] և Զինձի Մանդելա[12]
 
Կայք՝ nelsonmandela.org
 
Ինքնագիր Nelson Mandela Signature.svg
 
Պարգևներ

Ջավահարլալ Ներույի պարգև[17], Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ[18][12], Honorary Companion of the Order of Australia, Grandmaster of the Order of Good Hope, Platinum Order of Mapungubwe[19], Gold Olympic Order, Լենինի շքանշան, Աստուրիական արքայադուստրի մրցանակ միջազգային համագործակցության համար, Ազատության նախագահական շքանշան, Ացտեկ արյուծի շքանշան, Փղի շքանշան, Order of the Gold Lion of the House of Nassau[20], Grand Cross of the National Order of Mali, Սուրբ Օլավի միաբանության մեծ խաչի ասպետ, Սերովբեների արքայական շքանշան, Իշխան Յարոսլավ Իմաստունի շքանշան, Վաստակի շքանշան, Սուրբ Հովհաննես Երուսաղեմցու շքանշան, պատվավոր կանադական քաղաքացիություն, Միջազգային Լենինի խաղաղության մրցանակ, Սախարովի մրցանակ, Honorary Companion of the Order of Canada, Կաթոլիկ Իզաբելայի շքանշան, Սուգուստո Սեզար Սանդինո շքանշան, Mo Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership, Բրունո Կրայսկու պարգև, Կանադայի շքանշանի կոմպանիոն, Միացյալ Նահանգների մրցանակ մարդու իրավունքների բնագավառում, Ֆելիքս-Հուֆուետ-Բուագնիի խաղաղության մրցանակ, Չորս ազատությունների մրցանակ - ազատության մեդալ, Ֆիլադելֆիայի ազատության մեդալ, Բհարատ Ռատնա, ալ-Կադդաֆիի միջազգային մրցանակ մարդու իրավունքների համար, Ջուզեպե Մոտայի մեդալ, Արթուր Աշի Արիության մրցանակ, Ludovic-Trarieux International Human Rights Prize, Ahimsa Award, Delta Prize for Global Understanding, Grand Collar of the Order of Prince Henry և Ambassador of Conscience Award

Նելսոն Մանդելա (կոսա՝ Nelson Rolihlahla Mandela, [xoˈliɬaɬa manˈdeːla]) (հուլիսի 18, 1918, Մֆեզո[21], ՀԱՀ - դեկտեմբերի 5, 2013, Յոհանեսբուրգ[22][23], ՀԱՀ), Հարավաֆրիկյան Հանրապետության առաջին սևամորթ նախագահը, մարդու իրավունքների համար պայքարի ամենահայտնի ակտիվիստներից մեկը, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1993

2004 թվականից սկսած Երիտասարդության Դելֆիյան դեսպան (անգլ.՝ Delphic Ambassador for Youth) և միջազգային Դելֆիյան խորհրդի հարգարժան անդամ։[24][25] 2014 թվականի հուլիսին Նելսոն Մանդելայի հայրենիքում, ինչպես նաև Իստ-Լոնդոնում[26][27] տեղի ունեցավ հատուկ Դելֆիյան գագաթնաժողով, որը նվիրված էր Հարավ Աֆրիկյան Հանրապետությունում ժողովրդավարության ընդունման և Միջազգային Դելֆիյան խորհրդի 20-ամյակին։[28][29]

Հարավ Աֆրիկյան Հանրապետությունում Նելսոն Մանդելան հայտնի էր նաև Մադիբա[30] անունով (կոսա ժողովրդի տոհմական անուններից մեկն էր)։[31] Հանրապետության ամենատարեց և երկարակյաց նախագահն էր․ ապրել է 95 տարի (նախագահության ակզբում` 76 տարեկան էր, իսկ ավարտին՝ 81)։

Վաղ տարիներ և երիտասարդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նելսոն Մանդելան ծնվել է 1918 թվականի հուլիսի 18-ին Ումտատա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Կումվեզո գյուղում[32]։ Նրա ընտանիքը պատկանում է տեմբու տոհմի կրտսեր ճյուղին (Քհոսա ենթաէթնիկ խումբ, թարգմանաբար նշանակում է «անախորժություն»), ով այդ ժամանակում կառավարում էր ՀԱՀԱրևելյան Քեյփ նահանգի Թրանսքեյ շրջանը[32]։ Մայրը արմատներով Քհոսա խմբին է պատկանում[33]։ Մանդելայի ապուպապը (հոր կողմից)՝ Նգուբենգցուկան, Տեմբուի առաջնորդն էր[34]։ Նրա տղաներից մեկը՝ Մանդելան, Նելսոն Մանդելայի պապն էր, որտեղից էլ գալիս էր նրա ազգանունը։

Նելսոն Մանդելան 1937 թվականին

Մանդելայի հայրը՝ Գադլա Հենրի Մփականիսուան, Կումվեզո գյուղի առաջնորդն էր[35]։ Նա նշանակվել էր այդ պաշտոնում 1915 թվականին, այն բանց հետո, երբ նախորդ առաջնորդը, կառավարող ոչ սևամորթ դատավորի կողմից, մեղադրվեց կաշառակերության մեջ և հեռացվեց պաշտոնից, սակայն Մանդելային տեղեկացրին, որ նախորդին հեռացրել են իշխանության անհիմն պահանջներին չենթարկվելու համար։ Այդուհանդերձ գաղութային իշխանությունների հետ հարաբերությունների վատթարացումից հետո Մանդելային ազատեցին իր պաշտոնից, և նա ստիպված եղավ ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվել Քունու՝ մնալով Տեմբուի գաղտնի խորհրդի կազմում անդամ[36]։

Մանդելայի հայրն ուներ չորս կին, ովքեր իրեն պարգևել էին տասներեք զավակ (4 տղա, 9 աղջիկ)[36] և Մանդելան Գադլայի երրորդ կնոջ՝ Մոնգապի Նոսեկենիի զավակն էր, և նրան անվանում էին Ռոլիհլահլա[37][38] (խոշերենից թարգմանաբար նշանակում է «ծառի ճյուղ պոկող» կամ խոսակցականում՝ «ծառ մագլցող»)[39]։ Ռոլիհլահլա Մանդելան առաջինն էր ընտանիքում, ով դպրոց գնաց։ Հենց այնտեղ էլ ուսուցչուհին տվեց նրան անգլիական անուն՝ «Նելսոն»։ Մանդելան հիշում էր.

Aquote1.png Դպրոցում առաջին օրն ուսուցչուհի Տիկին Մդինգանեն բոլոր աշակերտներին տվեց անգլիական անուններ։ Այդ ժամանակ դա ավանդույթ էր աֆրիկացիների շրջանում, և, անկասկած, կրթության մեջ առկա էր բրիտանական ձեռագիրը։ Aquote2.png


Մանդելան ինը տարեկան էր, երբ տուբերկուլիոզից մահացավ հայրը, և նրա խնամակալ դարձավ Ջոնգինտաբան[36]։ Երիտասարդ հասակում Նելսոնը հաճախում էր խնամակալի տանից ոչ հեռու գտնվող մեթոդաբանության հիմնական դպրոց։ Տասնվեց տարեկան հասակում, ըստ Տեմբուի ավանդույթների, նա հաղթահարեց «հարության» արարողակարգը։ Ավելի ուշ նա ուսում ստացավ Կլարկբերի գիշերօթիկ հաստատությունում, որտեղ, երեք տարվա փոխարեն, նա երկու տարում ստացավ միջնակարգ կրթության հավաստագիր (անգլ.՝ Junior Certificate)[41]։ 1937 թվականին Նելսոնը, որպես Գաղտնի ժողովում իր հոր՝ Գադլայի ժառանգորդ, տեղափոխվեց Պորտ Բոֆորտ, որտեղ էլ ընդունվեց այն մեթոդիստական քոլեջներից մեկը, որը նախկինում ավարտել էին Տեմբու գերդաստանի իշխող անդամների մեծամասնությունը[42]։ Տասնինը տարեկանում ազատ ժամանակ մարզվում էր բոքսով և վազքով[37]։

1939 թվականին նա ընդուվեց Ֆորտ Հերի համալսարանի (այն ժամանակների միակ համալսարանը, ուր կարող էին հաճախել սևամորթ, հնդկացիական ու խառը ծագում ունեցող բնակչները) հումանիտար գիտությունների բակալավրիատ։ Համալսարանում Մանդելան ծանոթացավ Օլիվեր Տամբոյի հետ, որն էլ դարձավ նրա հետագա կյանքի ընկերն ու կոլեգան։ Բացի դրանից Նելսոնը բարեկամական հարաբերություններ հաստատեց իր զարմիկ Կայզեր Մատանզիմայի հետ, ով Ջոնգինտաբիի որդին և ժառանգորդն էր։

Սակայն Մատանզիման, իշխանության գալուց հետո, աջակցեց Բանտուստանի քաղաքականությանը, ինչն էլ նրա և Մանդելայի միջև լուրջ տարաձայնություններ առաջացրեց։ Առաջին ուսումնական տարվա ավարտին Մանդելան մասնակցեց Գործադիր խորհրդի ուսանողների կազմակերպած բոյկոտին՝ ընդդեմ համալսարանի ղեկավարության վարած քաղաքականությանը[43]։ Չնայած ղեկավարության ներկայացրած վերջնագրին՝ զբաղեցնել Խորհրդում ուսանողական ներկայացուցչի դիրքը, Նելսոնը հայտնեց իր անհամաձայնությունը ընտրությունների արդյունքի մասին և որոշեց հեռանալ Ֆորտ Հերից[44]։

Համալսարանից հեռանալուց հետո Մանդելան իր խնամակալին հայտնեց իր առաջիկա կայանալիք ամուսնության մասին։ Դժգոհ լինելով իրադարձությունների շրջադարձներից՝ 1941 թվականին Մանդելան, իր զարմիկի հետ միասին, որոշեց փախչել Յոհանեսբուրգ[45], որտեղ նա աշխատանքի էր անցել տեղական ոսկու արդյունահանման հանքերից մեկում[46]։ Սակայն, երբ նրա պետը տեղեկանալով Նելսոնի՝ խնամակալից փախչելու մասին, ազատեց նրան աշխատանքից։ Յոհանեսբուրգի արվարձաններում տեղավորվելուց հետո Մանդելան, այնուամենայնիվ, կապ հաստատեց իր խնամակալի հետ և հայտնեց, որ զղջում է իր արարքի համար։ Հետագայում նրան հաջողվեց ստանալ ոչ միայն խնամակալի համաձայնությունը, այլև ֆինանսական օգնություն՝ ուսումը շարունակելու համար[44]։ Որոշ ժամանակ անց Նելսոն Մանդելան տեղավորվեց մի իրավաբանական ֆիրմա՝ որպես ստաժոր-գործավար՝ ի շնորհիվ իր ընկերոջ և դաստիարակի՝ Ուոլթեր Սիսուլուի, ում հետ հանդիպել էր Յոհանեսբուրգում[46]։

Աշխատանքի ընթացքում Մանդելային, հեռակա կարգով, 1942 թվականին հաջողվեց ստանալ հումանիտար գիտությունների բակալավրի աստիճան ՀԱՀ համալսարանում, ապա 1943 թվականին նա սկսեց ուսումնասիրել օրենքը Վատվատերսրանդի համալսարանում։ Այնտեղ նա ծանոթացավ հետագայում ռասսայական խտրականության դեմ պայքարող այնպիսի զինյալների հետ, ինչպիսիք էին Ջո Սլովոն ու Հարրի Շվարցը (հետագայում Մանդելայի կառավարութայն տարիներին, Ջոն դարձավ Բնակարանային շինարարության նախարար, իսկ Հարրին՝ ԱՄՆ-ում ՀԱՀ դեսպան)[47]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Long Walk to Freedom — С. 3.
  2. Դեյվիդ Սմիթ Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, -06T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  3. 3,0 3,1 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  4. Record #118730541 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է հոկտեմբերի 16-ին 2015:
  5. Ex-wife challenges Nelson Mandela's will, demands homesteadLos Angeles Times, -05T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  6. http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/andrewharding/2010/06/south_africa_world_cup_mandla.html
  7. http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24994553
  8. Record #118730541 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  9. Nelson Mandela Dead: Former South African President Has Died At 95Business Insider, -05T. Ստուգված է դեկտեմբերի 5-ին 2013:
  10. http://www.famousbirthdays.com/people/nelson-mandela.html
  11. Long Walk to Freedom — С. 6.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Դեյվիդ Սմիթ Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, -06T. Ստուգված է օգոստոսի 17-ին 2014:
  13. Graca Machel, a first lady twice over: The woman by Nelson Mandela’s sideՎաշինգտոն Փոստ, -05T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  14. Mandela's Son Dies Of AIDSCBS News, -06T. Ստուգված է օգոստոսի 17-ին 2014:
  15. Long Walk to Freedom — С. 119.
  16. Nelson Mandela's family begins exhuming remains of childrenThe Daily Telegraph, -03T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  17. 17,0 17,1 Mandela’s intimate connection with IndiaThe Times of India, -07T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  18. 18,0 18,1 Long Walk to Freedom — С. 611.
  19. 19,0 19,1 National orders 'an inspiration'News24, -10T. Ստուգված է օգոստոսի 20-ին 2014:
  20. 20,0 20,1 Grand Duke Henri to attend Mandela funeralLuxemburger Wort, -06T. Ստուգված է օգոստոսի 18-ին 2014:
  21. «Биография Нельсона Манделы» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 2013-06-08։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-10-ին 
  22. Умер Нельсон Мандела, lenta.ru
  23. «Экс-президент ЮАР Нельсон Мандела скончался в возрасте 95 лет»։ РИА Новости։ 06.12.2013։ Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 5–ին 
  24. «Delphic Ambassadors and Delphic Honourable Members»։ // delphic-games.com։ Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 5 (անգլ.)(գերմ.)
  25. «Дельфийские послы»։ // delphic.de։ Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 5 
  26. «BSCSIF and the African Delphic Games»։ // bscsif.ro։ օգոստոսի 1, 2014։ Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 5 (անգլ.)
  27. «Фоторепортаж, июль 2014»։ // delphic-media.com։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 14–ին 
  28. «20th celebration of the Delphics “Arts and Culture Championships”»։ // uhuruprinters.co.za։ July 2014։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 14–ին (անգլ.)
  29. «Special Delphic Summit - DAY 3»։ // youtube.com։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 14–ին (անգլ.)
  30. -Ազատության հերոսը
  31. Madiba’s Many Names Nelson Mandela Foundation
  32. 32,0 32,1 «South Africa: Celebrating Mandela At 90»։ AllAfrica.com։ հուլիսի 17, 2008։ Վերցված է 2011-11-25 
  33. «So, where do we come from?»։ beta.mnet.co.za։ սեպտեմբերի 19, 2004։ Վերցված է 2011-11-25 
  34. Kopkind Andrew. (1990-03-16)։ «Book Review – Higher than Hope»։ Entertainment Weekly։ Վերցված է 2011-11-25 
  35. Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: the early life of Rolihlahla Mandiba. North Atlantic Books. էջ 13. ISBN 1556434170. https://books.google.am/?id=4iKSlwuya1YC&pg=PA13. 
  36. 36,0 36,1 36,2 Aikman (2003), pp 70-71
  37. 37,0 37,1 Mandela, Nelson (2006). Mandela: The Authorized Portrait. Kansas City, Mo.: Andrews McMeel Pub. էջ 13. ISBN 0-7407-5572-2. http://www.nextreads.com/display2.aspx?recid=126238&FC=1։ Վերցված է մայիսի 26, 2008. 
  38. Nelson Mandela - Biography
  39. Mandela 1996, p.7
  40. Mandela 1996, p. 9.
  41. «Mandela celebrates 90th birthday»։ BBC։ հուլիսի 17, 2008։ Վերցված է 2011-11-25 
  42. «Healdtown Comprehensive School»։ Historic Schools Project: South Africa։ Վերցված է 2011-11-25 
  43. Mandela 1996, pp. 18-19.
  44. 44,0 44,1 «Nelson Mandela. Childhood and education (1918-1930s)» (անգլերեն)։ South African History Online։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-12-06-ին։ Վերցված է 2011-12-06 
  45. Mandela 1996, pp. 10, 20.
  46. 46,0 46,1 «Nelson Mandela Biography – Early Years»։ Nelson Mandela Foundation։ Վերցված է 2011-11-25 
  47. Sam Davidson.։ «Print this post Print this post Nelson Mandela & the Jews»։ Counter-Currents Publishing։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-11-25-ին։ Վերցված է 2011-11-25 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են