Ույղուրներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ույղուրներ, ժողովուրդ, Չինաստանի Սինցզյան-Ույղուրական ինքնավար շրջանի արմատական բնակչությունը։ Ընդհանուր թիվը՝ ավելի քան 6,3 միլիոն (1983)։ Բնակվում են նաև Ռուսաստանի, Աֆղանստանի, Պակիստանի, Հնդկաստանի որոշ շրջաններում։ Խոսում են ույղուրերեն։ Հավատացյալները դավանում են իսլամ (14-17-րդ դարերում դուրս են մղվել շամանականությունը, մանիքեականությունը, քրիստոնեությունն ու բուդդայականությունը)։ Մարդաբանորեն պատկանում են եվրոպոիդ ռասային (մոնղոլոիդյան աննշան խառնուրդով)։ Ույղուրները Կենտրոնական Ասիայի թյուրքալեզու հին ժողովուրդներից են (գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում են 3-րդ դարից)։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ և տնային զանազան արհեստներով։ Ույղուրներ բնակվում են Ղազախստանի, Կիրգիզստանի, Ուզբեկստանի, Թուրքմենստանի մի շարք շրջաններում (ընդհանուր թիվը՝ 235 հզ․, 1983)։ Աշխատում են հիմնականում կոլտնտեսային արտադրության մեջ։

Աշխարհի էներգետիկ ռեսուրսներով ամենահարուստ երկրներից մեկում՝  Չինաստանում ույղուրների վիճակը մշտապես եղել է համաշխարհային զլմ-ների ուշադրության կենտրոնում: Կողմերն, ինչպես միշտ, միմյանց են մեղադրում.իշխանությունը մեղադրում է ույղուր սեպարատիստներին, իսկ ույղուրները դատապարտում են չինացիների շովինիզմը: Չինաստանում ույղուրների խնդիրը կարելի է նույնացնել  Ռուսաստանում չեչենների, Իսպանիայում բասկերի, Թուրքիայում քրդերի խնդիրների հետ:

ՈՒյղուրների նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված չինացիները ույղուրական հարցը իսպառ վերացնելու նպատակով  դիմում են մի շարք մեթոդների՝

Ø Մինչ օրս, Սինցյան-Ույղուրյան ինքնավար շրջանի իշխանության բոլոր մարմիններում, բացի նախագահի պաշտոնից, բոլոր պաշտոնները զբաղեցված են չինացիների կողմից: Ակնհայտ է, որ սա բնակչության նկատմամբ իրականացվող քաղաքական խտրականության վառ օրինակ է: Ինքնավարության պայմաններում ույղուրների ներկայացվածությունը առնվազն պետք է լինի գերիշխող:

Ø Հաջորդ ցավոտ հարցը վերաբերում է ինքնավար շրջանում չինացիների բնակությանը:  1949թ., երբ հիմնադրվեց ՉԺՀ-ն, չինացիների թվաքանակը պաշտոնապես հասնում էր 61.000-ի, սակայն այսօր թիվը հասել է ընդհուպ մինչև 8 մլն-ի, մինչդեռ 1944թ. 4 մլն. ույղուրներն այսօր ընդամենը 9 մլն. բնակչություն են կազմում շրջանում: Ստացվում է, որ ույղուրների թվաքանակն աճել է ընդամենը 2 անգամ, մինչդեռ չինացիներինը՝ շուրջ 32 անգամ, 60 տարիների ընթացքում:

Ø Միաժամանակ կան սահմանափակումներ կապված ույղուր բնակչության ծնելիության հետ: Քաղաքում բնակվող ընտանիքը կարող է ունենալ 2, իսկ գյուղի ընտանիքը՝ 4 երեխա, իսկ 10 տարի առաջ սահմանափակումները հասան աբսուրդի՝ ընդհուպ մինչև «1 ընտանիք-1 երեխա լոզունգ»: «Անցանկալի երեխային» ծնվելուց հետո չեն ապահովում փաստաթղթերով, դեռ ավելին՝ դպրոց չեն ընդունում , իսկ ծնողներին սպասվում է կես տարվա ազատազրկում և 3000-25000 ուանի տուգանք:

Ø 2005թ. ընդունվեց մի օրենք, համաձայն որի ինքնավար շրջանի բոլոր դպրոցներում սկսած առաջին դասարանից ուսումնական գործընթացները կազմակերպվում էին չինարենով, իսկ 6-րդ դասարանում աշակերտները նոր սովորում էին մայրենի ույղուրերենը: Ակնհայտ է, որ մայրենի լեզվի կորուստն ինքնին ենթադրում է ինքնության կորուստ:

Ø Չինաստանում, ույղուրների նկատմամբ վարվում է ասիմիլյացիայի քաղաքականություն:

Դեռ ավելին՝ յուրաքանչյուր ույղուր, ով փորձում է հակադրվել վարվող քաղաքականությանը, մեղադրվում է իսլամական ռադիկալ  կազմակերպություններին հարելու կամ էլ ավելի ծայրահեղ՝ ահաբեկչական խմբավորումներին անդամակցելու մեջ:

Պատմականորեն այնպես է ստացվել, որ ույղուրները շարունակ ապստամբել են չինական իշխանությունների դեմ: Չինացիներն այդ ապստամբությունները բնորոշում են հետևյալ կերպ՝  «ույղուրները 5 տարին մեկ փոքր ապստամբություն են կազմակերպում, իսկ 10 տարին մեկ՝ մեծ»:

2009թ. հուլիսի 5-ին ույղուր բնակչությունն ըմբոստացավ Չինաստանի իշխանության դեմ: Լայնամասշտաբ ցույցերը նպատակ ունեին իշխանությանը սթափեցնել և պահանջել բացահայտել Գուանդունում տեղի ունեցած միջադեպի մանրամասները: Չինական զլմ-ների փոխանցմամբ Գուանդունի խաղալիքների գործարաններից մեկում ույղուրները բռնաբարել են  խան ազգության կանանց, ինչն էլ մասսայական անկագությունների տեղիք է տվել:

Վերոնշյալ միջադեպի վերաբերյալ ույղուրները հանդես են գալիս լիովին այլ մեկնաբանմամբ: Ույղուրական աղբյուրում նշվում է, որ Գուանդունում մոտ 500 խաներ հարձակվել են հանրակացարանում ապրող բնակիչների վրա, ինչն էլ հանգեցրել է  մասսայական ծեծկռտուքի, որի հետևանքով զոհվել է մոտ 160 մարդ:

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png