Վլադիմիր Իլյիչ Լենին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վլադիմիր Իլյիչ Լենին
Վլադիմիր Ուլյանով
Վլադիմիր Իլյիչ Լենին
 
Ծննդյան օր Ապրիլի 22, 1870
Ծննդավայր Սիբիրսկ
Վախճանի օր 21.01.1924
Հայր Իլյա Նիկոլաեվիչ Ուլյանով
Մայր Մարիա Ալեքսանդրովնա
 
Ինքնագիր Ինքնագիր

Վլադիմիր Իլյիչ Լենին (ռուսերեն՝ Владимир Ильич Ленин, Ուլյանով, ծնվել ՝ ապրիլի 22, 1870, Սիմբիրսկհունվարի 21, 1924, Մոսկվա), ռուս հեղափոխական գործիչ և բոլշևիկ, Հոկտեմբերյան հեղափոխության ղեկավարը, Ռուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության առաջին ղեկավարը և ԽՍՀՄ փաստացի ղեկավարը 1922 թ.-ից։ Վ. Լենինի կողմից մարքսիստական փիլիսոփայության հետագա զարգացման շնորհիվ այդ հեղափոխական ուսմունքը կոչվեց «մարքսիզմ-լենինիզմ»։

Կյանքը[խմբագրել]

Լենինը 1887 թվականին ընդունվել է Կազանի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, բայց դեկտեմբերին ուսանողական ցույցերին մասնակցելու համար հեռացվել է և աքսորվել։ 1891 թվականին ավարտական քննություններ է հանձնել Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ 1893 թվականին տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ, մասնակցել «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միության» ստեղծմանը և ձերբակալվել։ 1897 թվականին 3 տարով աքսորվել է Ենիսեյան նահանգի Շուշենսկոյե գյուղ։ 1900 թ-ին մեկնել է արտասահման, փիլիսոփա, մարքսիզմի տեսաբան Գեորգի Պլեխանովի և ուրիշների հետ սկսել է «Իսկրա» («Կայծ») թերթի տպագրությունը։ Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) 2-րդ համագումարում (1903 թվական) ստեղծել է բոլշևիկների կուսակցությունը։

1907 թվականից տարագրվել է։ 1917 թվականին վերադարձել է Պետրոգրադ (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) և առաջադրել «Ապրիլյան թեզիսները»՝ սոցիալիստական հեղափոխության կուրսը (մարտավարությունը և ռազմավարությունը)։ Նույն տարվա հոկտեմբերին ղեկավարել է զինված ապստամբությունը։ Խորհուրդների համառուսաստանյան 2-րդ համագումարում (հոկտեմբերի 25) ընտրվել է խորհրդային առաջին կառավարության՝ ժողկոմխորհի նախագահ, միաժամանակ, 1918 թվականից Բանվորագյուղացիական պաշտպանության խորհրդի նախագահն էր, Համառուսաստանյան կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ), հետագայում՝ նաև ԽՍՀՄ ԿԸՀ-ի անդամ։ 1918 թվականից ապրել է Մոսկվայում, որը նույն թվականի մարտից՝ ՌԽՖՍՀ, իսկ 1922 թվականից ԽՍՀՄ մայրաքաղաքն էր։ Վճռորոշ դեր է խաղացել Ռուսաստանի և Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Բուլղարիայի ու Թուրքիայի միջև Բրեստի խաղաղության պայմանագիրը (1918 թվականի մարտի 3-ին) կնքելիս։ Նույն օրը ծանր վիրավորվել է ահաբեկչական գործողության հետևանքով։ Քաղաքացիական պատերազմի (1918–1920 թվականներ) տարիներին եղել է «ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականության գլխավոր նախաձեռնողը։ Հավանություն է տվել հակահեղափոխության և նենգադուլի դեմ պայքարի համառուսաստանյան արտակարգ հանձնաժողովի ստեղծմանը, որը բռնի միջոցներով անզիջում պայքար էր ծավալելու՝ վերացնելու համար ընդդիմադիր կուսակցություններն ու նրանց մամուլի օրգանները։ Այդ քաղաքականությունը հանգեցրեց միակուսակցական համակարգի առաջացմանը, ընդդիմադիր անվանի մտավորականների արտաքսմանը երկրից։ Ռուսաստանում սկսված սոցիալ-տնտեսական խոր ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով 1921 թվականին որդեգրել է նոր տնտեսական քաղաքականություն, որը հնարավորություն էր տալիս մասամբ ազատականացնել նյութական արտադրության ոլորտը։ 1922 թվականին հիվանդացել է և այլևս չի մասնակցել երկրի քաղաքական կյանքին։

Գործունեությունը[խմբագրել]

Վ. Ի. Լենինը հանրահավաքի ժամանակ

Լենինը Կարլ Մարքսի և Ֆրիդրիխ Էնգելսի գաղափարների հավատարիմ հետևորդն էր և ձգտել է դրանք կիրառել Ռուսաստանի հասարակական զարգացման խնդիրները լուծելու համար։ Ընդունելով ռուս մարքսիստների տեսակետն այն մասին, թե երկիրը թևակոխել է զարգացման կապիտալիստական ուղի, նա պաշտպանել է բուրժուադեմոկրատական հեղափոխության անհրաժեշտությունը Ռուսաստանում և նրա վերափոխումը սոցիալիստական հեղափոխության։ Հեղափոխական պայքարի հիմնական միջոցը Լենինը համարել է պրոֆեսիոնալ հեղափոխականների կուսակցության ստեղծումը՝ ի տարբերություն դումայական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունների։ Առաջ է քաշել կապիտալիզմի զարգացման բարձրագույն՝ իմպերիալիզմի փուլին անցնելու գաղափարը և դրա հիման վրա եզրակացրել, որ Եվրոպայի առաջավոր երկրները հասունացել են համաշխարհային սոցիալիստական հեղափոխության համար, որը պիտի սկսի Ռուսաստանը՝ որպես համաշխարհային իմպերիալիստական համակարգի ամենաթույլ օղակ։ Խորհրդարանական ժողովրդավարության փոխարեն պաշտպանել է պրոլետարիատի (չունևոր բանվոր դասակարգ) դիկտատուրան՝ որպես սոցիալիզմի և կոմունիզմի կառուցման գործիք։ Լենինի մահվանից հետո նրա մշակած տեսությունը ԽՍՀՄ-ում և մի շարք սոցիալիստական երկրներում կանոնակարգվել և կոչվել է լենինիզմ։

Գրական գործունեությունը[խմբագրել]

Լենինի հիմնական երկերն են «Ի՞նչ են «ժողովրդի բարեկամները», և ինչպե՞ս են նրանք պայքարում սոցիալ-դեմոկրատների դեմ» (1894 թվական), «Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում» (1899 թվական), «Ինչ անել» (1902 թվական, «Մեկ քայլ՝ առաջ, երկու քայլ՝ հետ» (1904 թվական), «Մատերիալիզմ և էմպիրիոկրիտիցիզմ» (1908 թվական), «Իմպերիալիզմը որպես կապիտալիզմի բարձրագույն ստադիա» (1916 թվական), «Պետություն և հեղափոխություն», «Ձախության» մանկական հիվանդությունը կոմունիզմի մեջ» (երկուսն էլ՝ 1917 թվական), «Նամակ համագումարին» (1922 թվական), «Էջեր օրագրից», «Կոոպերացիայի մասին», «Մեր հեղափոխության մասին» (երեքն էլ՝ 1923 թվական) և այլն։

Լենինը և Հայաստանը[խմբագրել]

Լենինը տարբեր առիթներով անդրադարձել է հայ ժողովրդի և Հայաստանի համար ճակատագրական նշանակության հարցերին։ Անձնական և նամակագրական կապեր է ունեցել ճանաչված հայ մարքսիստներ Իսահակ Լալայանցի, Բոգդան Կնունյանցի, Ստեփան Շահումյանի, Սուրեն Սպանդարյանի և ուրիշների հետ։ 1917 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը Լենինի ստորագրությամբ ընդունել է «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետը (որոշում), որով պաշտպանում էր հայերի ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ լիակատար անկախությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914–1918 թվականներ) ժամանակ ռուսական զորքերի գրաված Հայաստանի տարածքում։ Սակայն, իր իսկ նախաձեռնությամբ զորքերն այդ տարածքից դուրս բերելով, զրկեց այդ դեկրետն իրագործելու հնարավորությունից։

Լենինի գլխավորած կառավարությունը ճանաչել է Հայաստանի առաջին հանրապետությունը (1918–1920 թվականներ), սակայն միաժամանակ ձգտել է այնտեղ հաստատել խորհրդային կարգեր և Խորհրդային Ռուսաստանի գերիշխանությունը։ Առաջնորդվելով համաշխարհային սոցիալիստական հեղափոխության մոտալուտ հաղթանակի գաղափարներով՝ մերձեցել է քեմալական Թուրքիային և, անտեսելով հայ ժողովրդի կենսական շահերը, 1921 թվականի մարտի 16Մոսկվայի պայմանագրով Հայաստանի Կարսի մարզը և Սուրմալուի գավառը զիջել է Թուրքիային։ Հայ ժողովրդի շահերը ոտնահարվել են նաև 1921–1923 թվականներին Անդրկովկասում ազգային տարածքային խնդիրների լուծման ժամանակ. Լեռնային Ղարաբաղն ու Նախիջևանը հանձնվել են Ադրբեջանին, Ջավախքը՝ Վրաստանին։ Լենինի երկերը հայերեն հրատարակվել են 1903 թվականից։ Լենինի անունով էին կոչվում Գյումրի քաղաքը (1924–1990 թվականներին՝ Լենինական), հանրապետության խոշոր քաղաքների գլխավոր հրապարակներն ու փողոցները։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Հայկականհանրագիտարան