Բերտրան Ռասել

Բերտրան Արթուր Ուիլյամ Ռասսել (անգլերեն՝ Bertrand Arthur William Russell, 3rd Earl Russell; 1872թ. մայիսի 18 — 1970թ. փետրվարի 2 ) — անգլիացի մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և հասարակական գործիչ: Խոր հետք են թողել 20-րդ դարի փիլիսոփայական, տրամաբանական, մաթեմատիկական և բնագիտական մտքի զարգացման վրա: Դևիդ Հյումի փիլիսոփայական հայացքների հետևորդ էր: Ստեղծել է տրամաբանական ատոմիզմի կոնցեպցիան և մշակել է դեսկրիպցիաների տեսությունը:Հայտնի է որպես հակաֆաշիստական և հակառազմական շարժումների ակտիվ կազմակերպիչ:

Ռասելը Պագոուշյան շարժման նախաձեռնողներից մեկն էր, Ռասել-Այնշթայն մանիֆեստի համահեղինակը: 1963թ. ստեղծել է «Խաղաղության հիմնադրամը»: Ժան-Պոլ Սարտրի հետ համատեղ կազմակերպել է Վիետնամում ԱՄՆ հանցագործությունները հետաքննող միջազգային ատյան:

1950թ. ստացել է գրականության Նոբելյան մրցանակը «…ի նշան ճանաչման իր բազմաթիվ և նշանակալից ստեղծագործությունների, որոնցում նա պաշտպանում է հումանիստական իդեալները և մտքի ազատությունը»:

Հեղինակ է բազմաքանակ քաղաքական հետազոտությունների, որոնք վերաբերում են դեմոկրատիային, մյուս քաղաքական ռեժիմներին, ազատության տեսություններին. մեծ ուշադրություն է դարձրել մարքսիզմի ուսմունքին: Հայերեն թարգմանվել են Ռասելի «Փիլիսոփայության պրոբլեմները» երկը:

Բերտրան Ռասսել

Քաղաքական հայացքները

Քաղաքական իդելաները , Ռասսելի կարծիքով, պետք է հիմնվեն անհատական կյանքի իդեալների վրա: Քաղաքականության գլխավոր խնդիրը կայանում է նրանում, որ մարդկանց կյանքը գնալով դարձնի ավելի լավ ու բարեկեցիկ: Քաղաքական ինստիտուտների գործունեությունը պետք է իրականացվի միայն իրենց արդյունավետության տեսանկյունից, այսինքն` ինչ են տալիս անհատին: Ժամանակակից ինստիտուտները հիմնված են սեփականության և իշխանության վրա: Եթե պատասխանատվությունը համարվում է անհատի ազատության հիմքը, ապա իշխանությունը համարվում է այն գործիքը, որը կարող է աշխատել հանուն բարու, նաև հանուն չարի: Ռասսելը գտնում է, որ դեմոկրատիան լավագույն մեխանիզմ է, որը սահմանափակում է պետության միջամտությունը քաղաքացիների մասնավոր կյանքին: Հենց պետությունը պետք է ծառայի մարդկանց` իր գործունեությունը սահմանափակելով օրենքով:

Իշխանության սոցիալական վերլուծություն

Ռասսելն իր այս աշխատանքը սկսում է հետևյալ հետաքրքիր դատողությամբ: <<Կոնֆուցիոսը, անցնելով Թայ սարերի ստորոտով, տեսնում է դառնորեն լացող մի կնոջ և մոտենում: Ուսուցիչը հարցնում է նրան. -Ինչու եք այդպես հեկեկում: Կինը պատասխանում է. -Ամուսնուս հորը սպանել է վագրը, ամուսնուս նույնպես սպանել է վագրը, որդիս ևս սպանվել է նույն կերպ: Ուսուցիչը ասում է. -Իսկ ինչու չեք փոխում Ձեր բնակավայրը: Կինը պատասխանում է. -Այստեղ կառավարությունը չի կեղեքում մեզ: Ուսուցիչն այդ ժամանակ ասաց.<<Հիշեք, իմ զավակներ, հալածող ու կեղեքող կառավարումը սարսափելի է վագրերից>>: Այս աշխատության հիմնական թեման այն է, որ կառավարումը չպետք է լինի այնքան ահավոր, որքան վագրը: Այս պրոբլեմի լուծման հետ կապված` ակնհայտ է, որ դեմոկրատիան, եթե այդ պրոբլեմի լրիվ լուծումը չէ, ապա լուծման հիմքն է: Ամբողջական լուծումը կայանում է նրանում, որ պետք է խուսափել խառնաշփոթություններից քաղաքականության մեջ, ինչը նշանակում է հաշվի նստել տնտեսության հետ, պրոպագանդայի, հոգեբանության, հանգամանքների ազդեցության և դաստիարակության հետ: Ելնելով սրանից` Ռասսելն իր դատողությունները բաժանում է 4 մասի`

1. քաղաքական պայմաններ
2. տնտեսական գործոններ
3. պրոպագանդայի ազդեցություն
4. հոգեբանության ազդեցություն և դաստիարակություն

Դեմոկրատիայի առավելությունները նեգատիվ են, այն չի ապահովում լավ կառավարում, չնայած թույլ է տալիս խուսափել նրա չարիքներից: Ողջ պատմությունը ցույց է տալիս, որ փոքրամասնությունը չի ձգտում հոգ տանել մեծամասնության մասին: Նման տենդենցը գոյություն է ունեցել միշտ, պահպանվում է նաև հիմա և թույլ է տալիս ենթադրել, որ օլիգարխիան իրականում հրաշալի է, եթե այն բաղկացած է լավ մարդկանցից: Օրինակ Անգլիայի պատմության մեջ, որը դասավանդում են դպրոցում, կան <<լավ>> և <<վատ>> թագավորներ: Հրեաների օլիգարխիան <<վատ>> է, նացիստների օլիգարխիան <<լավ>>, ցարական արիստոկրատը <<վատ>> է, կոմկուսը <<լավ>> է և այլն: Նման հակադրությունները մանկական են, բայց երբ երեխան մեծանում է, դառնում քաղաքական լիդեր, նա իր գիտակցության մեջ պահպանում է այդ տարբերությունները և շարունակում է մտածել այնպես , որ <<լավ>> նրանք են, ովքեր ենթարկվում են հրամաններին, <<վատ>> նրանք են, ովքեր հրամայում են: Նման մտածողությունը քաղաքական կյանքը դարձնում է անտանելի: Այս դեպքում միայն ուժն է ընդունակ որոշելու, որ խումբն է <<լավ>> և որը <<վատ>>: Ոչ մի խմբավորում, իշխանության գալով չի փորձի հոգ տանել այլ խմբի մասին: Իսկ սոցիալական կյանքը պահանջում է անաչառություն: Եվ երբ կոլեկտիվ գործողությունը դառնում է անհրաժեշտություն, անաչառության միակ պրակտիկ ձևը մեծամասնության կառավարումն է: Բոլոր դեպքերում, ինչպես էլ լինի դեմոկրատիան, այն անհրաժեշտ է և իրենից ներկայացնում է միակ պայմանը, որը սանձում է իշխանությունը: Ժամանակակից հզոր պետություններում, եթե անգամ դեմոկրատական է, շարքային քաղաքացին շատ թյուր պատկերացում ունի քաղաքական իշխանության մասին, օրինակ նա չի կարող որոշել ընտրությունների արդյունքը. հավանական է, որ քաղաքականությունը նա կգնահատի` ելնելով իր առօրյա կյանքից: Ըստ Ռասսելի, որքան լայն է քաղաքականության դաշտը, այնքան մեծ քանակությամբ էլեկտորատ է մտահոգվում քվեարկությամբ: Դա մասնավորապես բացատրվում է նրանով, որ պատասխանատու ընտրությունների ժամանակ պրոպագանդայի վրա ծախսվում են մեծ գումարներ, նաև նրանով, որ ընտրությունների ժամանակ որոշվում են պատերազմի հարցեր և հավանական հակառակորդների հետ հարաբերություններ: Իսկական դեմոկրատիա, ըստ Ռասսելի, հնարավոր է արհմիությունում, որի յուրաքանչյուր ճյուղավորում կարող է բարձրացնել, քննարկման դնել քաղաքականության խրթին հարցեր, անդամներն ունեն հավասար շահեր և փորձ, որը հնարավոր է դարձնում օգտակար բանավեճը: Հասարակական պրոբլեմներն ընդգրկում են մեր կյանքը բոլոր հարաբերություններով այնպես, որ զբաղված մարդը, որը քաղաքական գործիչ չէ, չի կարող մասնակցել տեղական և համազգային գործերի մեծ մասի լուծմանը, որոնք սակայն անմիջապես իրեն են վերաբերում: Լավագույն լուծումը պաշտոնական արհմիությունների մեթոդների տարածումն է, որոնք արտացոլում են կոնկրետ շահեր: Ներկայումս շատ շահեր չունեն ներկայացուցչական արտահայտություն: Դեմոկրատիան պահանջում է բազմազան շահերի կազմակերպություններ և նրանց ներկայացուցչություններ, մարդկանց քաղաքական համաձայնություն, որն ունի որոշակի ազդեցություն, անդամներ և այլն: Ռասսելի կարծիքով, դա չի փոխի պառլամենտը, բայց հավատացած է, որ այն կարող է լինել կապող օղակ, նպատակ, որը թույլ կտա պառլամենտին պատկերացում կազմել քաղաքացիների տարբեր խմբերի ցանկությունների մասին: Այնտեղ, ուր գոյություն ունի դեմոկրատիա, այն միշտ կարիք ունի պաշտպանել մարդուն և փոքրամասնությանը բռնապետությունից, որն անցանկալի է և կարող է քայքայել հասարակական կարգը: Իսկական դեմոկրատիայի պայմաններում անձինք և կազմակերպությունները, որոնք, ինչպես ենթադրվում է, ունեն խիստ ամրագրված ֆունկցիաներ, ձգտում են իշխանությունը դարձնել անկախ: Դա հատկապես պետք է վերաբերի ոստիկանությանը: Իսկ դրա համար կարևոր է, որ ոստիկանության իշխանությունը սանձելու համար խոստովանությունը չհաշվվի որպես մեղքի ապացույց: Պետք է ընդունվի այն տեսակետը, որի համաձայն անմեղի արդարացումը պակաս կարևոր չէ, որքան հանցագործի դատապարտումը. ահա այս ճանապարհով հնարավոր կլինի սանձահարել ոստիկանական ռեպրեսիվ իշխանությունը: Ռասսելն իր այս աշխատությունում անդրադառնում է տնտեսական պայմաններին, որոնք թույլ են տալիս իշխանական քաոսը հասցնել նվազագույնի: Քաղաքական դեմոկրատիան լուծում է մեր պրոբլեմների մի մասը միայն, բոլորն այն չի կարող լուծել, երբ տնտեսական իշխանությունը միապետական կամ օլիգարխիկ բնույթ ունի: Սրանից հետևում է, որ այն պետք է լինի դեմոկրատական: 2 դեմոկրատիաները(հնաոճ և նորաոճ)ջանք են թափել իշխանության սահմանափակման համար: Հին դեմոկրատիային դա չի հաջողվել, որովհետև այն միայն քաղաքական էր, նոր դեմոկրատիային նույնպես չի հաջողվել, որովհետև միայն տնտեսական է: Միայն 2-ի միացման դեպքում է հնարավոր իշխանության սահմանափակման պրոբլեմի լուծումը: Մեր աչքի առաջ ժամանակակից տեխնիկայի ազդեցությամբ աճում են կազմակերպչական տարբեր համակարգեր, որոնք ընդլայնում են իրենց մասշտաբները և շահերը: Որպես անխուսափելի հետևանք, քաղաքական պետությունը կամ պետք է մեծ չափերով ընդլայնի իր տնտեսական ֆունկցիաները, կամ մասնակիորեն հրաժարվի նրանցից ի շահ մասնավոր ձեռներեցության, լինի բավական հզոր, որպեսզի կարողանա հակադրվել պետությանը կամ վերահսկել նրան: Եթե պետությունը չկարողանա վերահսկել մասնավոր ձեռներեցությունը, նա կդառնա մարիոնետ, իսկ ձեռներեցությունը` ռեալ պետություն: Ըստ Ռասսելի, ժամանակակից տեխնիկայի պայմաններում տնտեսական և քաղաքական իշխանությունները պետք է լինեն միավորված: Կարևորը ոչ միայն դեմոկրատիան է, երբ պետության կողմից տնտեսական հիմնարկությունների վրա վերահսկողությունը ինչ-որ չափով ձեռնտու է շարքային քաղաքացուն, այլև հենց ինքը դեմոկրատիան պետք է լինի արդյունավետ, ինչն ապահովելը շատ դժվար է: Ռասսելն անդրադառնում է նաև պրոպագանդայի հարցին, որպես իշխանության սանձելու միջոց: Պարզ է, որ պետք է բոլորին հասանելի և մատչելի լինի բողոքների հրապարակումը, ագիտացիան չպետք է դառնա օրենքի հակոտնյան: Կառավարությունը չպետք է ի վիճակի լինի ապահովելու իր մշտական տեղն իշխանության մեջ` խեղաթյուրելով ընտրությունների արդյունքները: Չպետք է լինեն ոչ մի կարգի հետապնդումներ` ոչ պաշտոնական, ոչ էլ հակառակը, որոնք կամրապնդեն էլիտայի քննադատությունները: Ըստ Ռասսելի, իշխանության հոգեբականան պայմանները, որոշ առումներով դժվար իրականացվող են: Իշխանության հոգեբանության առումով, ըստ նրա, մենք գործ ունենք զգայությունների, դժգոհությունների և հնարավոր կոլեկտիվ գրգռված վիճակների հետ, որոնք մարդուն կուրացնում են և դրդում հետևելու լիդերին, որը շատ հաճախ օգտագործում է նրանց վստահությունը իր ինքնահաստատման համար: Լավ է նաև, որ դեմոկրատիան հեռու մնա այնպիսի իրադարձություններից, որոնք առաջացնում են ընդհանուր համոզմունքներ: Երբ դեմոկրատիան բարեհաջող զարգացում է ապրում, այն կարիք է զգում իր 2 հատկությունների լայնորեն տարածմանը: Մի կողմից, մարդը պետք է վստահ լինի իր ուժերին և պատրաստ լինի պաշտպանելու իր դատողությունները: Մյուս կողմից, մարդիկ պետք է պատրաստ լինեն ենթարկվելու մեծամասնության որոշումներին, անգամ եթե դրանք համահունչ չեն իրենց որոշումներին: Այս պայմաններից որևէ մեկը կարող է բացակայել. մարդիկ կարող են լինել ենթարկվող, կարող են հետևել ուժեղ լիդերին մինչև անգամ բռնապետության հաստատում, կամ հակառակը, բոլոր կուսակցություններն այնքան ինքնավստահ են, որ արդյունքում երկիրը հասցնում են անարխիայի: Ինչ կարող է անել դաստիարակությունը: Այն կարելի է ներկայացնել 2 ձևով.

• բնավորության և էմոցիաների հարաբերությամբ
• ինստիտուտների հարաբերակցությամբ

Ռասսելը սկսում է վերջից: Նա ասում է, որպեսզի դեմոկրատիան աշխատունակ լինի, բնակչությունը պետք է ազատ լինի ատելությունից, քայքայելու ծարավից, ինչպես նաև վախից և ստրկությունից: Այդ զգացումները կարող են ունենալ քաղաքական կամ տնտեսական ենթատեքստ, սակայն ռասսելը փորձում է նայել այն մասը, որում դաստիարակությունը կարող է մարդուն դարձնել շատ կամ քիչ զգայուն այդ զգացմունքների նկատմամբ: Նրա կարծիքով, որոշ ծնողներ և դպրոցներ երեխաներին ուսուցանում, ներարկում են ենթարկվածություն և կարծես ձգտում են նրան, որ երեխաներին դարձնեն կամ ստրուկներ, կամ խռովարարներ` փոխարենը նրանց մեջ դաստիարակելու պահանջմունք դեմոկրատիայի նկատմամբ: Մարդը` լինի տղամարդ, թե կին, դեմոկրատական հասարակության մեջ ոչ ստրուկ է, ոչ խռովարար, այլ քաղաքացի, անձ, որն օժտված է պետական մտածելակերպով և հանդուրժում է դա ուրիշների մոտ և ոչ ավելին: Այնտեղ, ուր չկա դեմոկրատիա, այդ մտածողությունը դառնում է ենթարկվելու ընդունակություն: Դեմոկրատիան իրավահավասար համագործակցություն է, ինչը նշանակում է հանդուրժողականություն ուրիշի կարծքիքի նկատմամբ: