Իմացաբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Իմացաբանություն (իմացության տեսություն, ճանաչողության տեսություն, ճանաչողության փիլիսոփայություն) (այլ լեզուներով՝ էպիստեմոլոգիա կամ գնեսեոլոգիա, հուն.՝ γνώσίς - Իմացություն և λόγος - բանել (ուսումնասիրել) բառերից), փիլիսոփայության բաժին, որն ուսումնասիրում է իմացության, ճանաչողության (գիտելիքի) բնույթը և հնարավորությունները, գիտելիքի հարաբերությունը իրականությանը։

Տերմինի առաջացումը[խմբագրել]

«Իմացաբանություն» տերմինը ծագել է հունարեն "gnosis"` իմացություն և "logos"` հասկացություն, ուսմունք բառերից, և նշանակում է «հասկացություն իմացության մասին», «ուսմունք իմացության մասին»։ Եվ չնայած «իմացաբանության տեսություն» տերմինը փիլիսոփայության մեջ է մտցվել 1854 թ. շոտլանդացի փիլիսոփա Ջ. Ֆերրերի կողմից, իմացաբանության մասին ուսմունքը մշակվել է Հերակլիտի, Պլատոնի, Արիստոտելի ժամանակներից։

ՈՒսումնասիրության առարկան[խմբագրել]

Իմացաբանությունը տեսություն է գիտելիքի և ճանաչողության մասին։ Այն փորձում է սահմանել, թե ինչ է իմացությունը կամ գիտելիքը, և ինչպես կարելի է ձեռք բերել այն։ ՈՒսումնասիրում է համընդհանուրը մարդու ճանաչողական գործընթացում անկախ այն բանից, թե ինչպիսին է այդ գործունեությունը. ամենօրյա կամ առանձնահատուկ, մասնագիտական, գիտական թե գեղարվեստական (այս առումով Իմացաբանությունը տարբերվում է էպիստեմոլոգիայից, որը միայն գիտական ճանաչողության տեսություն է)։

Իմացաբանությունը հետազոտում է ճանաչողության ելակետային նախադրյալները (հիմնական և ընդհանուր պայմանները), որոնք ապահովում են օբյեկտիվ ճշմարտության բացահայտումը։ Նրա իրավասության մեջ է մտնում փիլիսոփայության հիմնական հարցի երկրորդ կողմը, որն ավելի հաճախ արտահայտվում է «Արդյո՞ք ճանաչում եմ աշխարհը» հարցով։

Հիմնական ուսումնասիրության առարկան է. պարզել գիտելիքի բնույթը և նրա առնչությունը ճշմարտություն, հավատ և հիմնավորում հասկացությունների հետ։

Իմացաբանության մեջ կան շատ այլ հարցեր, որոնց բացահյտումը կապված է այլ կատեգորիաների և հասկացությունների հետ. «գիտակցություն», «փորձ» և «ճանաչողություն», «սուբյեկտ» և «օբյեկտ», «նյութական» և «իդեալական», «մարդ» և «համակարգիչ», «զգայական», «ռացիոնալ», «ինտուիցիա» և այլն։ Այս հասկացություններից յուրաքանչյուրը, արտահայտելով հոգևոր կամ նյութական երևույթները, ինքնավար է և կապված է յուրահատուկ աշխարահայացքային պրոբլեմի հետ։ Սակայն ճանաչողության տեսությունում նրանք բոլորն էլ կապված են միմյանց միջև «ճշմարտացիության» հասկացության միջոցով, որի հետ նրանք այսպես թե այնպես կառնչվեն։

Տեսության զարգացումը[խմբագրել]

Հին և միջին դարերում[խմբագրել]

Իմացաբանության խնդիրներն ու հարցերը փիլիսոփայության զարգացմանը զուգընթաց փոփոխվել են։ Հին հունական փիլիսոփայության մեջ կենտրոնական հարցը եղել է գիտելիքի ու կարծիքի, ճշմարտության և մոլորության հարաբերությունը։ Միջնադարում իմացաբանական խնդիրները զուգորդվում են աստվածաբանության հետ։

Նոր ժամանակներում[խմբագրել]

XVII դարից սկսած իմացաբանության մեջ կենտրոնական է դառնում գիտելիքի հիմնավորման և ձեռքբերման խնդիրը։ Իմացաբանությունը դառնում է փիլիսոփայության ոչ միայն հատուկ, այլև կարևոր բաժիններից։ Իմացաբանությունը կողմնորոշվում է դեպի գիտությունը։ Գիտական ճանաչողության ուղիների փիլիսոփայական իմաստավորումը ընդունում է երկու ծայրահեղ ձև՝ ըստ հավաստի գիտելիքի ձեռքբերման տարբեր ըմբռնումների։ Ձևավորվում է էմպիրիզմը (Ֆ. Բեկոն, Ջ. Լոկ, մասամբ՝ Թ. Հոբս

Ավելի ուշ, փորձի սահմանափակությունների և անհատի սուբյեկտիվ-հոգեբանական ճանաչողական հնարավորությունների բացահայտման հիման վրա, որպես ծայրահեղություններ, ծագում են սկեպտիցիզմը (Դ. Հյում) և սուբյեկտիվ իդեալիզմը (Ջ. Բերկլի)։ էմպիրիզմին հակադրվում է ռացիոնալիզմը (Ռ. Դեկարտ, Բ. Սպինոզա, Գ. Վ. Լայբնից)։ ճանաչողության սուբյեկտիվ-հոգեբանական հիմքերի արմատական քննադատությունն ամբողջական արտահայտություն է գտնում Ռ. Դեկարտի փիլիսոփայական ուսմունքում։ Իմացաբանության առջև ծառանում է ճանաչողական գործունեության նախադրյալների հարցը։ Նախորդ փիլիսոփայությանը բնորոշ մարդու և աշխարհի հակադրումը փոխարինվում է սուբյեկտի և օբյեկտի հակադրումով, որը և դառնում է հետագա ողջ փիլիսոփայության և իմացաբանության հիմնական խնդիրներից մեկը։ Սուբյեկտ-օբյեկտ փոխհարաբերության խնդրի նոր ուղղության սկզբնավորումը դրսևորվում է Լայբնիցի փիլիսոփայական համակարգում, ուր առաջին անգամ արտահայտվել են գիտելիքի զարգացման ժառանգորդության և սուբյեկտի ներքին ակտիվության գաղափարները։

Գերմանական դասական փիլիսոփայությունը, զարգացնելով սուբյեկտի և օբյեկտի փոխհարաբերության խնդիրը, այն հարստացնում է նոր մոտեցումներով։ Իմացաբանության խնդիրները աղերսվում են գործնական և ճանաչողական գործունեության ձևերի պատմական զարգացման ուսումնասիրմանը։ Կանտը փորձել է կառուցել այնպիսի իմացաբանություն, որը անկախ լիներ ինչպես գոյաբանական, այնպես էլ հոգեբանական իրողությունից։ Նա ենթադրում էր իրականության կախվածությունը ճանաչողությունից. օբյեկտը և սուբյեկտը գոյություն ունեն լոկ որպես ճանաչողական գործունեության ձևեր։ Նա ձգտում էր ստեղծել «զուտ» իմացաբանություն, անկախ գոյաբանական նախադրյալներից («զուտ գնոսեոլոգիզմը» պատկանում է արդեն նեոկանտականությանը)։

Կանտից հետո փիլիսոփայական մտքի զարգացումն ընթանում է իմացաբանության, տրամաբանության և գոյաբանության միացման ուղիով։ Այսպիսի ըմբռնման որոշակի փորձ է Հեգելի իմացաբանությունը, որը ձգտում էր իդեալիստական դիրքերից հաղթահարել խզումը մտածողության ձևերի ու օրենքների և օբյեկտիվ աշխարհի օրենքների միջև։ Նրա փիլիսոփայական համակարգում հիմնականը կեցության և մտածողության նույնության դրույթն է։ Իդեալիստորեն մեկնաբանված այդ դրույթի հիման վրա նա միացրել է գոյաբանությունը, իմացաբանությունը և տրամաբանությունը՝ առաջին երկու բնագավառը տարրալուծելով տրամաբանության մեջ։ Նրա համար բնության օրենքները տրամաբանության օրենքներն էին։

Իմացաբանության խնդիրների իրենց բացատրությունն են տվել նաև Կ. Մարքսն ու Ֆ. էնգելսը՝ դիալեկտիկական մատերիալիզմի հիման վրա։ Նրանք ցույց են տվել, որ փիլիսոփայական որևէ սկզբունքային խնդրի առաջադրում ելնում է փիլիսոփայության հիմնական հարցի լուծումից։ Իմացաբանական տեսակետից այդ հարցը դիտարկում է իմացության արդյունքների հարաբերությունը իրականությանը, բնօրինակ-օբյեկտին։ Փիլիսոփայության հիմնական հարցի մյուս կողմը աշխարհի ճանաչելիության մասին հարցն է։ Դիալեկտիկական մատերիալիզմը, նշելով աշխարհի սկզբունքային ճանաչելիության հնարավորությունը, փորձլ է բացահայտել ագնոստիցիզմի իմացաբանական արմատները։ Մարքսիստական փիլիսոփայությունը փորձում է հաղթահարել գոյաբանության ու իմացաբանության խզումը՝ մարդու պրակտիկ գործունեության պրոցեսում սուբյեկտի ու օբյեկտի դիալեկտիկայի ըմբռնման հիման վրա։ Մարքսիստական իմացաբանությունը սուբյեկտը կապում է օբյեկտին, ելնելով այն իրական հիմքից, որով նրանք միացած են պատմության մեջ։ Սուբյեկտը չի հանգում միայն գիտակցությանը, հետևաբար և նրա դիալեկտիկան չի սահմանափակվում մարդկային մտածողության գործունեությամբ։ Մարդկանց պատմական պրակտիկայում կատարվում է սուբյեկտի և օբյեկտի առավել ամբողջական համընկնում։ Մարքսիստական իմացաբանությունը փորձել է զարգացնել դիալեկտիկայի, տրամաբանության և իմացաբանության համընկնման մասին դրույթը։

Մարքսիզմի դասականները առաջադրել են պրակտիկայի գաղափարը և այն ներառել իմացաբանության մեջ՝ որպես իմացության հիմք ու նպատակ և ճշմարտության չափանիշ։ Դիալեկտիկական մատերիալիզմի իմացաբանության հիմքում ընկած է արտացոլման տեսությունը։ Արտացոլումը ըմբռնվում է որպես բարձր կազմակերպված մատերիայի (կենդանիների ու մարդու) և անօրգանական բնության ընդհանուր հատկություն։ Արտացոլումը զգայական ու ռացիոնալ ճանաչողության դիալեկտիկական փոխազդեցությունն է, մտավոր և պրակտիկ գործունեությունը, որի ընթացքում մարդը ակտիվորեն հարմարվում է շրջապատոդ աշխարհին, ներգործում նրա վրա ու փոփոխում, հարմարեցնում այն իր նպատակներին։ Իմացությունն ընթանում է ոչ թե մեզնից դուրս տրված որոշ օբյեկտների հայեցողությամբ, այլ իրերի էության մեջ խորանալու համար, որոշակի «իդեալական օբյեկտներ» ձևավորելու ուղիով։ Արտացոլման ընթացքը, այսպիսով, ըմբռնվում է մատերիական և իդեալական ստեղծագործության ընթացքի հետ անխզելի կապով։

Գիտականությունը[խմբագրել]

Իմացաբանության պատմությունը ապացուցում է, որ փիլիսոփայության այս բնագավառը առավել կապված է գիտությանը, առանձին դեպքերում հանդես գալով որպես քննական վերլուծություն և մեկնաբանություն (ինչպես, օրինակ, Կանտի իմացաբանության դասական մեխանիկայի փիլիսոփայական իմաստավորման փորձ էր)։ Սակայն իմացաբանությունը գիտությունից վեր կանգնած մետագիտություն չէ. այն ձևավորվել է որպես փիլիսոփայական գիտելիքի բնագավառ։ Գիտության իմացաբանական մեկնաբանությունը սկսվում է այն դեպքում, երբ տեսական կառուցվածքները մեկնաբանվում են իրականությանը համապատասխանելու (ճշմարտության) տեսանկյունից։ Իմացաբանությունը եղել է փիլիսոփայության գիտելիքի հատուկ բնագավառ և համարվում է, որ չի կարելի այն զատել հիմնական աշխարհայացքային խնդիրների լուծումից։ Իմացաբանությունը, միաժամանակ, կոնկրետ գիտությունների համար կատարում է մեթոդաբանական ֆունկցիա։

Հայ փիլիսոփայական մտքի մեջ[խմբագրել]

Հայ միջնադարյան փիլիսոփայության մեջ իմացաբանության հարցերի մշակումը մի կողմից կրել է քրիսաոնեական-ասավածաբանական փիլիսոփայության ազդեցությունը, իսկ մյուս կողմից, սերտորեն շաղկապված է եղել տրամաբանության հարցերի մշակման հետ։ Առաջին միտումը, որը սկզբնավորվում է Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց»-ով, հետագայում արտացոլվել է դավանաբանական վեճեր արծարծող գործերում (Հովհան Մանդակունի, Գրիգոր Մագիստրոս և ուրիշներ)։ Երկրորդ միտումը, որն իր ակունքներն ունի անտիկ փիլիսոփայության մեջ և ցայտունորեն դրսևորվել է հայ փիլիսոփայության մեջ, սկզբնավորել է Դավիթ Անհաղթը։ Դրա ականավոր ներկայացուցիչներն են Հովհաննես Երզնկացին, Գրիգոր Տաթևացին, Հովհան Որոտնեցին, Վահրամ Րաբունին, Սիմեոն Ջուղայեցին և ուրիշներ։

Միջնադարյան հայ իմացաբանության զարգացման ընթացքում ձևավորվում է նոմինալիստական գիծը, որը դառնում է գերիշխող։

Նոր շրջանի հայ փիլիսոփայության մեջ (XVIII դ. վերջից սկսած) ներկայացված են Արևմուտքի իմացաբանական դասական դպրոցները։ XIX դ. արդեն գոյություն ունեն ձևավորված ինդուկտիվիստական (Ա. Բագրատունի, Գ. Կոստանդյան) և դեդուկտիվիստական (Պ. էմմանուելյան, Ա. Գարագաշյան, Ա. Գուրգենյան, է. Սիրունյան) ուղղությունները, իրենց չափավոր և ծայրահեղ դրսևորումներով։ Կազմավորվում է իմացաբանության մատերիալիստական ուղղությունը (Մ. Նալբանդյան, Հ. Սվաճյան)։ Հայ իրականության մեջ մարքսիզմի տարածման հետ է կապված իմացաբանության դիալեկտիկամատերիալիստական ըմբռնման ձևավորումը (Ս. Շահումյան, Ս. Սպանդարյան)։ Բուն իմաստով իմացաբանական խնդիրները սկսում են մշակվել 50-ական թթ.։ 60-ական թթ. իմացաբանության մշակումը սերտորեն առնչվել է տրամաբանական-մեթոդաբանական խնդիրների հետ։

Տես նաև[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png