Դուալիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Դուալիզմ (լատիներեն «դուո»-երկու բառից) տերմին,(Dualism -philosophy of mind)) ըստ որի աշխարհն ունի 2 իրարից անկախ հիմք՝ նյութական և հոգևոր։ Դրանցից ոչ մեկը մյուսից չի առաջացել։ Դուալիստ է, օրինակ, 17-րդ դարի ֆրանսիացի մաթեմատիկոս ու փիլիսոփա Ռենե Դեկարտը, ըստ որի աշխարհը բաղկացած է նյութական և հոգևոր սուբստանցներից (լատիներեն «սուբստանց» նշանակում է հիմք)։ Բնությունը իր բուսական ու կենդանական աշխարհով նյութական է, իսկ մարդը՝ ոչ, որովհետև նա մարմնի և հոգու միասնություն է։ Ներկայումս փիլիսոփայական դուալիզմը տարածված չէ։

Դուալիզմը կրոնում[խմբագրել]

Թեալոգիայում ՝(«теология») դուալիզմը[1] որակավորվում է որպես երկակիույթուն կամ դիտեիզմ, այսինքն գոյություն ունեն իրար հետ հակամարտող երկու աստվածներ: Օրինակ նրանցից մեկը կարող է չար, իսկ մյուսը բարի լինել, մեկը՝ հսկում է հավասարակշռությունը, իսկ հաջորդը՝ քաոսի պաշտպանն է:

Կրոնում դիտեիզմը կամ բիտեիզմի առկայությունը անպայման ենթադրում է, որ այն միաժամանակ չի կարող պարունակել պոնիստական տարրեր: Օրինակ դուալինյան կրոնի վառ ներկայացուցիչներից՝ զորոաստիզմը, որի մեջ ամփոփվում են նաև մոնիստական ճյուղեր:

Դուանիզմի օրինակ` Ին-Յան սիմվոլը

Դուալիզմը արևելքի հորինվածքներում[խմբագրել]

Աշխարհի դուալիստականությունը իրենից ներկայցնում է փոխկապակցված երկու բևեռների առկայություն, որոնք կանգնած են տիեզերքի կերտման հիմքում (լույսի և մթության, բարու և չարի և այլն): Դրանցից ամենահայտնին «Ին-Յան» («инь-ян») սիմվոլն է: Հակառակությունների մասին պատկերներ շատ այլ մոգական սիմվոլներ նույնպես ունեն, սակայն բոլորի էությունը նույնն է՝ լույսը՝ Ինը և խավարը՝ Յանը, հաջորդելով միմյանց միշտ վերադառնում են և գրավում այն ինչ չինացիները անվանում են «Տասը հազար նյութեր», այսինքն ստեղծված աշխարհը:

Մարմնի և հոգու Դուալիզմը, ըստ Ռենե Դեկարտի

Դուալիզմը Փիլիսոփայության մեջ[խմբագրել]

Դուալիզմը՝ փիլիսոփայական գիտություն է, որը բնոշվում է իդեալականի և թանձրացականի հավասարակշռությամբ, սակայն չի ընդունում դրանց հարաբերականությունը:

Հնագույն տարատեսակներ[խմբագրել]

Փիլիսոփայության մեջ մարմնի և հոգու դուալիզմը՝ տեսակետ, աշխարհահայացք է, ըստ որի՝ գիտակցությունը և թանձրացականը (մատերիան,նյութականը) իրենցից ներկայացնում են երկու փոխմիարժեք, իրար լրացնող և իմաստահավասար սուբստանցիաներ, էություններ: Այս տեակետերի հիմնադիրներն են համարվում Արիստոտելը և Դեկարտը: Սրանք դուալիզմի դասական ձևերն են: Առարկայականը և իդեալականը տարբերակվում են իրենց ֆունդամենտալ հատկություններով: Մատերիալ ձևերը ունեն հիմնված ձև, կայուն տեղ են զբաղեցնում տարածության մեջ, իսկ իդեալականացվածները՝ հոգեկանները՝ սուբյեկտիվ և փոփոխական են:

Դուալիզմի մյուս ճյուղերից՝ հատկանիշների դուալիզմն է: Համաձայն այս տեսակետի գոյություն չունի հոգեկան անփոփոխ էություն, սակայն մարդու ուղեղը՝ որպես թանձրացական արաարչություն, ունի յուրահատուկ հատկանիշներ, որոնք տարածվում են հոգեկան բացառիկության վրա:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Hart, W.D. (1996) "Dualism", in A Companion to the Philosophy of Mind, ed. Samuel Guttenplan, Oxford: Blackwell, pp. 265-7.