Շախմատը Հայաստանում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Երկու տղամարդ շախմատ են խաղում վերնիսաժում

Հայաստանում շախմատը հայտնի է դեռ վաղ միջնադարից, սակայն լայն ճանաչում է ստացել ԽՍՀՄ տարիներին[2]։ Երկրի ամենաժողովրդական խաղերից է[3][4]։ Հայաստանում շախմատը լայն ճանաչում է ձեռք բերել 1960-ական թվականներին, երբ Տիգրան Պետրոսյանը դարձավ շախմատի աշխարհի չեմպիոն[2][5]։ Մոտ երեք միլիոն բնակչությամբ Հայաստանը համարվում է աշխարհի ամենաուժեղ շախմատային երկրներից մեկը[6][7]։ Հայաստանն աշխարհում մեկ շնչի հաշվով ամենաշատ գրոսմայստերներ ունեցող երկրներից է[8]։

Անկախացումից հետո Հայաստանի շախմատի տղամարդկանց հավաքականը հաղթել է Եվրոպայի թիմային առաջնությունում (1999), աշխարհի առաջնությունում (2011) և շախմատային օլիմպիադայում (2006, 2008, 2012)։ Կանանց հավաքականը հաղթել է 2003 թվականի Եվրոպայի առաջնությունում։ 2015 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ Հայաստանը լավագույն 10 շախմատիստների միջին էլո վարկանշով աշխարհում յոթերորդն է[9]։ 2015 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ Հայաստանի ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող շախմատիստը՝ Լևոն Արոնյանը, ՖԻԴԵ-ի վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցնում է 11-րդ հորիզոնականը[10]։

2011-2012 ուսումնական տարվանից սկսած՝ Հայաստանի հանրակրթական դպրոցներում շախմատը դարձել է պարտադիր առարկա[11][12][13]։ Համարվում է որ շախմատի դասավանդումը զարգացնում է երեխայի տրամաբանելու, կենտրոնանալու և այլ մտավոր ունակությունները[11][14], սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել որ այդպիսի կապ չկա[15][16]։

Գարի Կասպարովը Հայաստանում շախմատի ժողովրդականությունը համեմատել է Լատինական Ամերիկայում ֆուտբոլի ժողովրդականության հետ[17]։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև 20-րդ դարը խաղը կոչվում էր ճատրակ, որը ծագում է պարսկերեն՝ چترنگ, շատրանգ բառից[18][19], որը նշանակում է քառանդամ, չորսմասյա[18]։ Այժմ ճատրակ անվանումը օգտագործվում է միայն արևմտահայերենում[20][21]։ Ժամանակակից արևելահայերենում խաղը կոչվում է շախմատ, որն առաջացել է شاه مات (շահ - արքա, թագավոր և մատ - մահացավ) բառերից[22]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Шатранг: книга о шахматах» գրքում Հովսեփ Օրբելին և Կամիլլա Տրևերը պնդում են, որ Հայաստանում շախմատը հայտնի է դեռևս 9-րդ դարից, երբ Հայաստանը արաբական տիրապետության տակ էր[23]։ Ըստ նրանց՝ շախմատը Հայաստան են բերել արաբները Հնդկաստանից, որտեղ խաղը հավանաբար հայտնի է եղել 6-րդ դարից՝ չատուրանգա անվամբ[23][24]։ 1967 թվականին կատարված հնագիտական աշխատանքների ժամանակ միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաքում՝ Դվինում, հայտնաբերվել են շախմատի խաղաքարեր[25]։ Շախմատի մասին հիշատակումներ կան Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվող 1100-1200-ականների հայերեն ձեռագրերում, ներառյալ 13-րդ դարի Վարդան Արևելցու ձեռագիրը։ Մինչև 20-րդ դարի կեսերը Շենավան գյուղի բնակիչները օգտագործում էին տնային պայմաններում պատրաստված խաղաքարեր, որոնք նման էին միջնադարի գտածոներին[23][26]։

Խորհրդային շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում շախմատը ինստիտուցիոնալացվել է խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո (1920 թվական)[27]։ 1926-1927 թվականներին քիմիկոս Սիմոն Հովյանի (1869-1942) նախաձեռնությամբ հայերեն շատ թերթերում սկսեցին հայտնվել շախմատային բաժիններ։ Հովյանը նպաստել է Հայաստանում շախմատի տարածմանը՝ դրա մասին դասախոսություններ կարդալով, Էմանուել Լասկերի, Իլյա Մայզելիսի և Յակով Ռոխլինի գրքերը հայերեն թարգմանելով[27]։

Առաջին շախմատային մրցաշարերն անցկացվել են 1927 թվականին, երբ հիմնադրվեց Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան[1]։ Մինչև 1934 թվականը Հայաստանի շախմատիստները մասնակցում էին Անդրկովկասյան առաջնությանը։ 1934 թվականին Երևանում անցկացվել է Հայաստանի շախմատի առաջին առաջնությունը։ Հաղթել է Հենրիկ Գասպարյանը։ Հաջորդ տարիներին Գասպարյանը հաղթել է ևս ինը առաջնությունում՝ դառնալով ամենատիտղոսակիր շախմատիստը Հայաստանի շախմատի առաջնությունում[28]։ Նույն թվականին անցկավել է նաև կանանց առաջնություն։ Սիրուշ Մակինցը և Մարգարիտա Միրզա-Ավագյանը բաժանել են առաջին հորիզոնականը։ Հայկական շախմատային առաջին ակումբը հիմնվել է 1936 թվականին։ 1950-ական թվականներին շախմատային ակումբներ են հիմնվել Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի) և Կիրովականում (այժմ՝ Վանաձոր)[27]։

Հայաստանում շախմատը ժողովրդական դարձավ հատկապես Տիգրան Պետրոսյանի 1960-ականների աննախադեպ հաջողության շնորհիվ։ Նա իր առաջին հաջողությունն ունեցել է 1946 թվականին, երբ հաղթեց Հայաստանի շախմատի առաջնությունում։ Հետագայում նա չորս անգամ նվաճել է Խորհրդային Միության չեմպիոնի տիտղոսը (1959, 1961, 1969, 1975)։ 1963 թվականին Պետրոսյանը դարձավ շախմատի աշխարհի չեմպիոն՝ պարտության մատնելով Միխայիլ Բոտվիննիկին, ով նույնպես նարկայացնում էր ԽՍՀՄ-ը։ Այդ ժամանակաշրջանում շատ զույգեր իրենց զավակներին կոչում էին Տիգրան՝ Պետրոսյանի պատվին[29]։ Պետրոսյանը վեց տարի անընդմեջ (1963-1969) եղել է աշխարհի չեմպիոն, Խորհրդային Միության հավաքականի կազմում՝ ինը անգամ շախմատային օլիմպիադայի (1958-1974) հաղթող[30]։

1962 թվականին Խորհրդային Հայաստանում կար 30.000 շախմատիստ, որոնցից 3.000-ը՝ մրցավարներ և մարզիչներ։ 1986 թվականին շախմատիստների քանակը աճեց մինչև 50.000, ներառյալ երեք գրոսմայստերներ՝ Ռաֆայել Վահանյան, Սմբատ Լպուտյան և Արշակ Պետրոսյան[27]։ Հետագայում Ռաֆայել Վահանյանը (1989)[31] և Արտաշես Մինասյանը (1991)[32] դարձել են Խորհրդային Միության չեմպիոն։ Վահանյանը նաև ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում երկու անգամ՝ 1984 և 1986 թվականներին, հաղթել է շախմատային օլիմպիադայում[33]։

1985 թվականին հայ-հրեական ծագմամբ[34] շախմատիստ Գարի Կասպարովը դարձավ աշխարհի չեմպիոն։ Չնայած նա երբեք Հայաստանը չի ներկայացրել և միայն կիսով չափ է հայ, որոշ աղբյուրներ նրան կոչում են հայ[35], հիմնականում այն պատճառով, որ նրա ազգանունը մոր ազգանվան (Գասպարյան) ռուսականացված տարբերակն է։ Աիդա(Կլարա)Շահենի Գասպարյանցի պապերը Գետահատցի են(Արցախի Հադրութ)։

Անկախ Հայաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանը ԽՍՀՄ-ից անկախացել է 1991 թվականին[36]։ Դրանից հետո հայ շախմատիստները ստացան Հայաստանի Հանրապետությունը ներկայացնելու հնարավորություն։ Անկախ Հայաստանում տեղի են ունեցել չորս խոշոր շախմատային մրցաշարեր՝ 32-րդ շախմատային օլիմպիադան (1996 թ.) տեղի է ունեցել Երևանում՝ Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում[37], 2001 թվականի աշխարհի թիմային առաջնությունը և 2014 թվականի Եվրոպայի անհատական առաջնությունը տեղի են ունեցել Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում[38][39], իսկ 2015 թվականի աշխարհի թիմային առաջնությունը՝ Ծաղկաձորի «Գոլդեն Փելիս Ռեզորթ և Սպա *****GL» հյուրանոցում[40]։

Հայաստանն իր առաջին մեդալը նվաճել է 1992 թվականի շախմատային օլիմպիադայում՝ գրավելով երրորդ հորիզոնականը[41]։ Հայաստանը 2002, 2004 թվականների շախմատային օլիմպիադաներում նույնպես նվաճել է բրոնզե մեդալ[42][43]։ Հաղթող է ճանաչվել 2006[44], 2008[45] և 2012[46] թվականների շախմատային օլիմպիադաներում։ 1997[47], 2001[48], 2005[49] և 2015[50] թվականների շախմատի աշխարհի թիմային առաջնություններում Հայաստանի հավաքականը գրավել է երրորդ, իսկ 2011[51] թվականին առաջին հորիզոնականը։ Եվրոպայի առաջնությունում հավաքականը 1997[52] թվականին գրավել է երրորդ, 1999 թվականին՝ առաջին, 2007[53] թվականին՝ երկրորդ հորիզոնականը։

Շախմատը հանրակրթական դպրոցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին Հայաստանի կրթության և գիտության նախարարությունը շախմատը դարձրեց հանրակրթական առարկա[54][55]։ Շախմատ անցնում են երկրորդ, երրորդ և չորրորդ դասարաններում[13]։ Ծրագիրն իրականացնելու համար պահանջվել է ավելի քան 1,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Դպրոցներում շախմատի ներմուծումը հիմնականում ստացել է դրական արձագանքներ, բայց որոշ ծնողներ պնդում են, որ իրենց երեխաների դպրոցական ծրագիրն առանց այդ էլ ծանրաբեռնված էր[56]։ Գրոսմայստեր Սմբատ Լպուտյանի կարծիքով «Դպրոցներում շախմատի ներմուծումը երկրի ապագան կերտելու ամենալավ ճանապարհն է»[57]։

Այս որոշումը լայնորեն լուսաբանվել է միջազգային մամուլում։ Լրագրողները, շախմատային փորձագետները և տարբեր երկրների պաշտոնյաները բարձր են գնահատել ծրագիրը և խորհուրդ են տվել իրենց երկրներին որդեգրել այն[58][59]։ Մագնուս Կառլսենը հայաստանյան այցելության ժամանակ՝ 2014 թվականին, ասել է. «Ես կարծում եմ, որ դպրոցներում շախմատի դասավանդման Հայաստանի փորձը հիանալի օրինակ է ամբողջ աշխարհի համար»[60]։

Հաստատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան կազմավորվել է 1927 թվականին[1]։ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը 2004 թվականին ընտրվել է ՀՇՖ-ի նախագահ (այդ ժամանակ նա Հայաստանի պաշտպանության նախարարն էր) և վերընտրվել է 2006, 2009, 2011 և 2013 թվականներին[61][62]։ Սարգսյանը «հայտնի է հայ շախմատիստներին էնտուզիազմով աջակցելով»[58]։ Մի առիթով Սարգսյանն ասել է. «Մենք չենք ուզում, որ մարդիկ ճանաչեն Հայաստանը միայն երկրաշարժով և ցեղասպանությամբ։ Մենք կնախընտրեինք, որ նա հայտնի լիներ իր շախմատով»[29]: Հայաստանի կառավարությունը երկրի գրոսմայստերներին հատկացնում է աշխատավարձ և տալիս է որոշակի արտոնություններ[5][13]։

Հայաստանի շախմատի ակադեմիան ստեղծվել է 2002 թվականին Երևանում՝ գրոսմայստեր Սմբատ Լպուտյանի նախաձեռնությամբ և վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի հովանավորությամբ։ Ակադեմիան կազմակերպում է ազգային և միջազգային շախմատային մրցաշարեր[63]։

Ազգային առաջնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի շախմատի առաջին առաջնությունը տեղի է ունեցել 1934 թվականին, երբ Հայաստանը Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության մաս էր կազմում։ Հայկական ԽՍՀ-ում ժամանակ առ ժամանակ տեղի են ունեցել առաջնություններ մինչև 1945 թվականը, երբ դրանք դարձան ամենամյա միջոցառումներ. այս գործելակերպը շարունակվեց նաև անկախ Հայաստանում։ Հենրիկ Գասպարյանը հաղթել է այս առաջնություններում ամենաշատը (10 անգամ), նրան հաջորդում են Աշոտ Անաստասյանը (8 անգամ), Լևոն Գրիգորյանը (6 անգամ) և Արտաշես Մինասյանը (6 անգամ)[64]։

Կանանց առաջին առաջնությունը նույնպես տեղի է ունեցել 1934 թվականին, բայց մինչև 1939 թվականը դադարեցվել է։

Մեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1972 թվականին Գագիկ Հովհաննիսյանը հիմնադրել է «Շախմատային Հայաստան» ամսագիրը, որը 1997 թվականից դարձել է շաբաթաթերթ[65]։ 1972 թվականից «Շախմատ-64» հաղորդաշարը սկսեց հեռարձակվել Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերությամբ։ Այն մինչև իր կյանքի վերջ՝ 2015 թվականի հունիս, վարում էր Գագիկ Հովհաննիսյանը, և սա հանրային հեռուստաընկերության ամենաերկարակյաց հաղորդումն էր[66]։ Վերջերս ստեղծված «Շախմատի աշխարհ» հաղորդումը հեռարձակվում է «Առաջին լրատվականից» անմիջապես հետո[67]։

Անհատական վիճակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՖԻԴԵ-ի ցուցակներում կան Հայաստանը ներկայացնող 26 ակտիվ գրոսմայստեր, 2 կին գրոսմայստեր, 18 միջազգային վարպետ և 2 կին միջազգային վարպետ[68]։

Տղամարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի հուլիսի դրությամբ Հայաստանի 10 ամենաբարձր էլո վարկանիշ ունեցող գրոսմայտերների ցանկը[69].

Հայ շախմատիստները ՖԻԴԵ-ի Թոփ 100-ում
# Շախմատիստ Ծննդյան օր ԳՄ թվական Վարկանիշ Տեղը
աշխարհում[Ն 1]

1 Արոնյան, ԼևոնԼևոն Արոնյան 1982 2000 2765 10
2 Սարգսյան, ԳաբրիելԳաբրիել Սարգսյան 1983 2002 2673 66
3 Մովսեսյան, ՍերգեյՍերգեյ Մովսեսյան 1978 1997 2653 96
4 Հակոբյան, ՎլադիմիրՎլադիմիր Հակոբյան 1971 1991 2647 107
5 Մելքումյան, ՀրանտՀրանտ Մելքումյան 1989 2008 2633 133
6 Պետրոսյան, Տիգրան Լ.Տիգրան Լ. Պետրոսյան 1984 2004 2630 143
7 Փաշիկյան, ԱրմանԱրման Փաշիկյան 1987 2007 2612 191
8 Հովհաննիսյան, ՌոբերտՌոբերտ Հովհաննիսյան 1991 2010 2611 192
9 Տեր-Սահակյան, ՍամվելՍամվել Տեր-Սահակյան 1993 2009 2593 249
10 Անդրիասյան, ԶավենԶավեն Անդրիասյան 1989 2006 2589 263
10 Գաբուզյան, ՀովհաննեսՀովհաննես Գաբուզյան 1995 2012 2589 264

2005-ի դեկտեմբերին Լևոն Արոնյանը Խանտի Մանսիյսկում նվաճեց ՖԻԴԵ-ի աշխարհի գավաթը[70]։

Կանայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի հուլիսի դրությամբ Հայաստանի 10 ամենաբարձր էլո վարկանիշ ունեցող շախմատիստուհիների ցանկը[71].

Armenian women players in FIDE Top 100
# Շախմատիստ Ծննդյան օր Կոչում Վարկանիշ Տեղը աշխարհում[Ն 1]

1 Դանիելյան, ԷլինաԷլինա Դանիելյան 1978 ԳՄ 2470 30
2 Մկրտչյան, ԼիլիթԼիլիթ Մկրտչյան 1982 ՄՎ 2451 39
3 Կուրսովա, ՄարիաՄարիա Կուրսովա 1986 ԿԳՄ 2307 175
4 Գալոյան, ԼիլիթԼիլիթ Գալոյան 1983 ՄՎ 2298 189
5 Վահանյան, ԻրինաԻրինա Վահանյան 1963 ԿՄՎ 2269 ակտիվ չէ
6 Գևորգյան, ՄարիաՄարիա Գևորգյան 1994 ԿՖՎ 2236 312
7 Աղինյան, ՆելլիՆելլի Աղինյան 1981 ԿԳՄ 2207 402
8 Անդրիասյան, ՍիրանուշՍիրանուշ Անդրիասյան 1986 ԿՄՎ 2206 ակտիվ չէ
9 Գարագաշյան, ՆարինեՆարինե Գարագաշյան 1971 ԿՄՎ 2190 ակտիվ չէ
10 Աղաբեկյան, ԼիանաԼիանա Աղաբեկյան 1986 ԿՄՎ 2174 511

Թիմային արդյունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շախմատային օլիմպիադա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

38-րդ Շախմատային օլիմպիադայի հաղթող Հայաստանի հավաքականի անդամներին պատկերող վահանակ Երևանի Ամիրյան փողոցում:
Տղամարդկանց
Տարեթիվ Իրադարձություն Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

1992 30-րդ Շախմատային օլիմպիադա 1986 Մանիլա, Ֆիլիպիններ Վահանյան, Հակոբյան, Լպուտյան, Մինասյան, Ա. Պետրոսյան, Անաստասյան 3rd [41]
1994 31-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Մոսկվա, Ռուսաստան Վահանյան, Հակոբյան, Լպուտյան, Անաստասյան, Մինասյան, Եղիազարյան 13 [72]
1996 32-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Երևան, Հայաստան Հակոբյան, Վահանյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան, Ա. Պետրոսյան 5 [73]
1998 33-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Էլիստա, Ռուսաստան Վահանյան, Լպուտյան, Հակոբյան, Մինասյան, Ասրյան, Անաստասյան 16 [74]
2000 34-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Ստամբուլ, Թուրքիա Վահանյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան, Ասրյան, Սարգսյան 17 [75]
2002 35-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Բլեդ, Սլովենիա Հակոբյան, Լպուտյան, Ասրյան, Սարգսյան, Մինասյան, Անաստասյան 3rd [42]
2004 36-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Կալվիա, Իսպանիա Հակոբյան, Արոնյան, Վահանյան, Լպուտյան, Սարգսյան, Մինասյան 3rd [43]
2006 37-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Թուրին, Իտալիա Արոնյան, Հակոբյան, Ասրյան, Լպուտյան, Սարգսյան, Մինասյան 1st [44]
2008 38-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Դրեզդեն, Գերմանիա Արոնյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Տ. Պետրոսյան, Մինասյան 1st [45]
2010 39-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Խանտի Մանսիյսկ, Ռուսաստան Արոնյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Փաշիկյան, Գրիգորյան 7 [76]
2012 40-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Ստամբուլ, Թուրքիա Արոնյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Տ. Պետրոսյան 1st [46]
2014 41-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Տրոմսյո, Նորվեգիա Արոնյան, Սարգսյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Քոթանջյան 8
Կանանց
Տարեթիվ Իրադարձություն Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

1992 30-րդ Շախմատային օլիմպիադա 1986 Մանիլա, Ֆիլիպիններ Ասլանյան, Խալաֆյան, Դանիելյան, Գարագաշյան 33 [77]
1994 31-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Մոսկվա, Ռուսաստան Դանիելյան, Ասլանյան, Գրիգորյան, Հայրապետյան 24 [78]
1996 32-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Երևան, Հայաստան Դանիելյան, Հլղաթյան, Մկրտչյան, Խալաֆյան 20 [79]
1998 33-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Էլիստա, Ռուսաստան Դանիելյան, Հլղաթյան, Մկրտչյան, Աղինյան 21 [80]
2000 34-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Ստամբուլ, Թուրքիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Հլղաթյան, Աղինյան 10 [81]
2002 35-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Բլեդ, Սլովենիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Հլղաթյան, Գալոյան 15 [82]
2004 36-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Կալվիա, Իսպանիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան, Անդրիասյան 11 [43]
2006 37-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Թուրին, Իտալիա Մկրտչյան, Դանիելյան, Աղինյան, Անդրիասյան 8 [83]
2008 38-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Դրեզդեն, Գերմանիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան, Գալոյան, Անդրիասյան 6 [84]
2010 39-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Խանտի Մանսիյսկ, Ռուսաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Աղինյան, Խառատյան 11 [85]
2012 40-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Ստամբուլ, Թուրքիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Կուրսովա, Հայրապետյան 6 [86]
2014 41-րդ Շախմատային օլիմպիադա {{{2}}} Տրոմսյո, Նորվեգիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Կուրսովա, Սարգսյան 5

Աշխարհի թիմային առաջնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդկանց
Տարեթիվ Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

1993 {{{2}}} Լուցեղն, Շվեյցարիա Վահանյան, Հակոբյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան, Պետրոսյան 4 [87]
1997 {{{2}}} Լուցեղն, Շվեյցարիա Հակոբյան, Վահանյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան, Խաչիյան 3rd [47]
2001 {{{2}}} Երևան, Հայաստան Հակոբյան, Վահանյան, Լպուտյան, Ասրյան, Անաստասյան, Մինասյան 3rd [48]
2005 {{{2}}} Բեեր Շևա, Իսրայել Արոնյան, Հակոբյան, Ասրյան, Վահանյան, Լպուտյան, Անաստասյան 3rd [49]
2010 {{{2}}} Բուրսա, Թուրքիա Արոնյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Փաշիկյան, Պետրոսյան, Քոթանջյան 5 [88]
2011 {{{2}}} Նինպո, Չինաստան Արոնյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Հովհաննիսյան 1st [51]
2013 {{{2}}} Անթալիա, Թուրքիա Արոնյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Պետրոսյան 5 [89]
2015 {{{2}}} Ծաղկաձոր, Հայաստան Արոնյան, Սարգսյան. Մովսեսյան, Հակոբյան, Մելքումյան 3rd [90]
Կանանց
Տարեթիվ Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

2007 {{{2}}} Եկատերինբուրգ, Ռուսաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան, Անդրիասյան, Աղաբեկյան 8 [91]
2009 {{{2}}} Նինպո, Չինաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Աղինյան, Անդրիասյան 5 [92]
2011 {{{2}}} Մարդին, Թուրքիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Կուրսովա, Աղինյան 6 [93]
2013 {{{2}}} Աստանա, Ղազախստան Չի մասնակցել[94]
2015 {{{2}}} Չենգդու, Չինաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Կուրսովա, Գալոյան, Գաբոյան 7 [95]

Եվրոպայի թիմային առաջնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տղամարդկանց
2011 թվականի Եվրոպայի թիմային առաջնություն. խաղում են Հայաստանի և Ադրբեջանի հավաքականները: Առաջին պլանում Լևոն Արոնյանն է (ձախից) և Թեյմուր Ռաջաբովը (աջից):
Տարեթիվ Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

1992 {{{2}}} Դեբրեցեն, Հունգարիա Վահանյան, Հակոբյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան 19 [96]
1997 {{{2}}} Պուլա, Խորվաթիա Հակոբյան, Վահանյան, Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան 3rd [52]
1999 {{{2}}} Բաթում, Վրաստան Լպուտյան, Մինասյան, Անաստասյան, Պետրոսյան 1st [97]
2001 {{{2}}} Լեոն, Իսպանիա չի մասնակցել[98]
2003 {{{2}}} Պլովդիվ, Բուլղարիա չի մասնակցել[99]
2005 {{{2}}} Գյոտեբորգ, Շվեդիա Հակոբյան, Արոնյան, Վահանյան, Լպուտյան, Անաստասյան 12 [100]
2007 {{{2}}} Հերակլիոն, Հունաստան Արոնյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Ասրյան, Լպուտյան 2nd [53]
2009 {{{2}}} Նովի Սադ, Սերբիա Արոնյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Փաշիկյան, Պետրոսյան 4 [101]
2011 {{{2}}} Պորտո Կարրաս, Հունաստան Արոնյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Հովհաննիսյան 4 [102]
2013 {{{2}}} Վարշավա, Լեհաստան Արոնյան, Մովսեսյան, Հակոբյան, Սարգսյան, Պետրոսյան 4 [103]
Կանանց
Տարեթիվ Վայր Շախմատիստներ Տեղ Ծան

1992 {{{2}}} Դեբրեցեն, Հունգարիա Ասլանյան, Հլղաթյան, Գրիգորյան 19 [104]
1997 {{{2}}} Պուլա, Խորվաթիա Դանիելյան, Հլղաթյան, Մկրտչյան 5 [105]
1999 {{{2}}} Բաթում, Վրաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Հլղաթյան 5 [106]
2001 {{{2}}} Լեոն, Իսպանիա չի մասնակցել[107]
2003 {{{2}}} Պլովդիվ, Բուլղարիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան 1st [108]
2005 {{{2}}} Գյոտեբորգ, Շվեդիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան, Անդրիասյան, Գալոյան 6 [109]
2007 {{{2}}} Հերակլիոն, Հունաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Աղինյան, Անդրիասյան, Աղաբեկյան 3rd [110]
2009 {{{2}}} Նովի Սադ, Սերբիա Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Աղինյան, Անդրիասյան 5 [111]
2011 {{{2}}} Պորտո Կարրաս, Հունաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Կուրսովա, Աղինյան 7 [112]
2013 {{{2}}} Վարշավա, Լեհաստան Դանիելյան, Մկրտչյան, Գալոյան, Կուրսովա, Հայրապետյան 5 [113]

Ակումբային առաջնություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1995 թվականին տղամարդկանց «Երևան» ակումբը հաղթել է շախմատի Եվրոպայի ակումբային գավաթի մրցաշարում[114]։ 2006 թվականին Երևանի կանանց «Միկա» ակումբը հաղթել է Եվրոպայի ակումբային գավաթի մրցաշարում[115]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Ակտիվ շախմատիստների մեջ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՇԱԽՄԱՏԻ ՖԵԴԵՐԱՑԻԱ»։ Հայաստանի շախմատային ֆեդերացիա։ Արխիվացված է օրիգինալից 30-07-2015-ին։ Վերցված է 30-07-2015 
  2. 2,0 2,1 «In Armenia chess is king and grandmasters are stars»։ The Independent (անգլերեն)։ մայիսի 13, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 15, 2014-ին 
  3. «Compulsory chess lessons might be making Armenia's kids supersmart»։ msnNOW (անգլերեն) (Microsoft)։ մարտի 25, 2013։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014 
  4. Շահրիգյան Շանթ, Ուերման Մարկո (նոյեմբերի 1, 2011)։ «Learning Chess in Elementary School»։ The World (անգլերեն) (Public Radio International)։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014 
  5. 5,0 5,1 Parkinson Joe (դեկտեմբերի 3, 2012)։ «Winning Move: Chess Reigns as Kingly Pursuit in Armenia»։ The Wall Street Journal (անգլերեն)։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014 
  6. Մոսս Սթիվեն (նոյեմբերի 16, 2011)։ «Armenia's killer chess move»։ The Guardian (անգլերեն)։ Վերցված է օգոստոսի 24, 2013։ «Armenia is an obsessive chess-playing country, one of the strongest in the world despite a population that is the same as - yes, you guessed it - Wales.» 
  7. «Armenia: the cleverest nation on earth» (անգլերեն)։ BBC World Service։ հոկտեմբերի 19, 2009։ Վերցված է սեպտեմբերի 4, 2012 
  8. «Armenia Wins World Chess Title, Ukraine Takes Third» (անգլերեն)։ Radio Free Europe/Radio Liberty։ հուլիսի 27, 2011։ Վերցված է օգոստոսի 24, 2013։ «Chess has been one of Armenia's most popular sports since Tigran Petrosian, a Tbilisi-born Armenian, became a world champion in 1963. The country currently boasts one of the largest per capita numbers of chess grandmasters in the world.» 
  9. «Federations Ranking» (անգլերեն)։ World Chess Federation։ Վերցված է 28 հուլիս 2015 
  10. «Standard Top 100 Players July 2015» (անգլերեն)։ World Chess Federation։ Վերցված է 28 հուլիս 2015 
  11. 11,0 11,1 «Սեպտեմբերի 1-ից դպրոցների 2-րդ դասարանում «Շախմատ» կդասավանդվի. Արմեն Աշոտյան»։ NEWS.am։ 18:47, 30.08.2011։ Վերցված է 30 Հուլիս 2015 
  12. Akhmeteli Nina (հունվարի 19, 2012)։ «Chess lessons introduced to the curriculum in Armenian schools» (անգլերեն)։ BBC News։ Վերցված է սեպտեմբերի 4, 2012 
  13. 13,0 13,1 13,2 Parameswaran; Gaedtke Gayatri; Felix (մարտի 24, 2013)։ «Chess mania captures Armenia's attention» (անգլերեն)։ Al Jazeera։ Վերցված է մարտի 25, 2013 
  14. 10 benefits of teaching kids to play chess
  15. Does teaching children how to play cognitively demanding games improve their educational attainment? Evidence from a Randomised Controlled Trial of chess instruction in England
  16. Most people think playing chess makes you ‘smarter’, but the evidence isn’t clear on that
  17. «Garry Kasparov: "There's No Doubt That Carlsen Is the Strongest Player"»։ Chess-News.ru (անգլերեն)։ հոկտեմբերի 1, 2012։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014 
  18. 18,0 18,1 Աճառյան Հրաչյա (1926)։ Հայերեն Արմատական Բառարան 3։ Երևան: Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն։ էջ 190 
  19. Պետրոսյան Տիգրան, Հակոբյան Գ. (1982)։ «Շախմատ»։ Շախմատ։ Հայկական սովետական հանրագիտարան 8 (Երևան: Հայկական Հանրագիտարան)։ էջեր 514–515 
  20. «Լեւոն Արոնեան Կը Շարունակէ Մնալ Աշխարհի Երկրորդ Լաւագոյն Ճատրակ Խաղացողը»։ Ասպարեզ (Լոս Անջելես)։ օգոստոսի 1, 2013։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  21. «Ճատրակ. Եւրոպայի Անհատական Ախոյեանութիւն. Հայրենի Վարպետներուն Ապահոված Կէտերը' 4-րդ Հանգրուանի Մրցումներէն Ետք [Chess: European Individual Championship: Armenian Masters Placed Fourth]»։ Ազդակ (Բեյրութ, Լիբանան)։ մայիսի 10, 2011։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-23-ին։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  22. Chess: East and West, Past and Present (անգլերեն)։ Նյու Յորք: Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)։ 1968։ էջ xxv 
  23. 23,0 23,1 23,2 Օրբելի Հովսեփ, Տրևեր Կամիլլա (1936)։ Шатранг. Книга о шахматах (ռուսերեն)։ Սանկտ Պետերբուրգ: Էրմիտաժ։ էջ 195։ OCLC 82233681 
  24. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների շախմատի ֆեդերացիա, Կուրզդորֆեր, Պիտեր (2003)։ The Everything Chess Basics Book (անգլերեն)։ Էյվոն, Մասաչուսեթս: Adams Media։ էջ 2։ ISBN 9781440522291։ «Chess is a descendant of a game called Chaturanga believed to have originated in India in the sixth century and which may have been related to a much older Chinese game.» 
  25. Ղաֆադարյան Կարո (1970)։ «Հնագիտական աշխատանքը Հայաստանում սովետական շրջանում»։ Պատմաբանասիրական հանդես (Երևան: Հայաստանի գիտությունների ակադեմիա) (3): 16։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-09-20-ին։ Վերցված է 2015-07-28 
  26. Առաքելյան Բաբկեն Ն. (1977)։ «Ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելի (Ծննդյան 90-ամյակի առթիվ)»։ Պատմաբանասիրական հանդես (Երևան: Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա) (1): 27։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-11-13-ին։ Վերցված է 2015-07-28 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Անատոլի Կարպով, ed. (1990)։ Шахматы. Энциклопедический словарь (ռուսերեն)։ Մոսկվա: Սովետական մեծ հանրագիտարան։ էջ 21։ ISBN 5-85270-005-3 
  28. «All Women's Champions of Armenia» (անգլերեն)։ Շախմատը Հայաստանում։ Վերցված է սեպտեմբերի 1, 2013 
  29. 29,0 29,1 «Armenia revels in its chess prowess» (անգլերեն)։ BBC News։ սեպտեմբերի 26, 2009։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  30. «Petrosian, Tigran» (անգլերեն)։ OlimpBase։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  31. «Vaganian Rafael Artemovich» (անգլերեն)։ Chess Network Company։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-23-ին։ Վերցված է օգոստոսի 24, 2013 
  32. «Minasian Artashes» (անգլերեն)։ Chess Network Company։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-23-ին։ Վերցված է օգոստոսի 24, 2013 
  33. «Vaganian, Rafael» (անգլերեն)։ OlimpBase։ Վերցված է օգոստոսի 24, 2013 
  34. Սոնդերս Ռոբերտ Ա., Strukov, Vlad (2010)։ Historical Dictionary of the Russian Federation (անգլերեն)։ Lanham, Md.: Scarecrow Press։ էջ 299։ ISBN 978-0-8108-7460-2 
  35. Բիրն Ռոբերտ (հուլիսի 11, 2004)։ «CHESS; Even Loosely Defined, Armenia Can't Beat the Rest of the World»։ Նյու Յորք թայմս (անգլերեն)։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014։ «Kasparov was dubbed Armenian because his mother is Armenian.» 
  36. Հ.Մ. Այվազյան, ed. (2004)։ «Հայաստան»։ Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան։ Երևան: Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչություն։ էջ 337։ Վերցված է 22 Օգոստոս 2015 
  37. «32nd Chess Olympiad: Yerevan 1996» (անգլերեն)։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 12, 2012 
  38. «5th World Team Chess Championship: Yerevan 2001» (անգլերեն)։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 12, 2012 
  39. «Մարտի 3-ին Երեւանում տեղի կունենա Եվրոպայի շախմատի անհատական առաջնության առաջին փուլը»։ Armenpress։ մարտի 3, 2014։ Վերցված է 30-07-2015 
  40. «Աշխարհի թիմային առաջնություն-2015. պաշտոնական կայք»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-20-ին։ Վերցված է 2015-07-31 
  41. 41,0 41,1 «30-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Manila 1992»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  42. 42,0 42,1 «35-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Bled 2002»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  43. 43,0 43,1 43,2 «36-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Calvia 2004»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  44. 44,0 44,1 «37-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Turin 2006»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  45. 45,0 45,1 «38-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Dresden 2008»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  46. 46,0 46,1 «40th Olympiad Istanbul 2012 Open tournament»։ Turkish Chess Federation։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  47. 47,0 47,1 «4th World Team Chess Championship: Lucerne 1997»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  48. 48,0 48,1 «5th World Team Chess Championship: Yerevan 2001»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  49. 49,0 49,1 «6th World Team Chess Championship: Beer Sheva 2005»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  50. «Շախմատի աշխարհի թիմային առաջնություն 2015. մրցաշարային ամփոփիչ աղյուսակ»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-10-ին։ Վերցված է 2015-07-31 
  51. 51,0 51,1 «8th World Team Chess Championship: Ningbo 2011»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  52. 52,0 52,1 «11th European Team Chess Championship: Pula 1997»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  53. 53,0 53,1 «16th European Team Chess Championship: Heraklion 2007»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  54. «Armenia Introduces Chess As Mandatory School Subject» (անգլերեն)։ Radio Free Europe/Radio Liberty։ սեպտեմբերի 19, 2011։ Վերցված է սեպտեմբերի 12, 2012 
  55. «Armenia makes chess compulsory in schools»։ The Guardian (անգլերեն)։ նոյեմբերի 15, 2011։ Վերցված է սեպտեմբերի 12, 2012 
  56. Հակոբյան Ջուլիա (ապրիլի 26, 2013)։ «Reading, Writing, Chess: Experts evaluate Armenia's progress on introducing the oldest board game at primary schools»։ ArmeniaNow (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-06-20-ին։ Վերցված է ապրիլի 28, 2013 
  57. Գրիգորյան Մարիաննա (հուլիսի 27, 2011)։ «Armenia: Can Chess "Build the Country's Future?"»։ EurasiaNet (անգլերեն) (Open Society Institute)։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  58. 58,0 58,1 Ֆրիմեն Միքաել (ապրիլի 19, 2011)։ «Armenia’s gambit to become chess superpower»։ National Post (անգլերեն)։ Վերցված է սեպտեմբերի 15, 2014 
  59. Բերեզով Ալեքս (ապրիլի 15, 2013)։ «Why Chess Should Be Required in U.S. Schools»։ Pacific Standard (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 15, 2014-ին 
  60. «Մագնուս Կարլսեն. Աշխարհը պետք է օրինակ վերցնի Հայաստանից»։ sport.news.am։ հունիսի 23, 2014։ Արխիվացված է օրիգինալից հունիսի 23, 2014-ին 
  61. «Հայաստանի շախմատային ֆեդերացիայի նախագահի պաշտոնում վերընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանը»։ 1 Փետրվար 2011։ Վերցված է 30 Հուլիս 2015 (չաշխատող հղում)
  62. «Serzh Sargsyan re-elected President of Armenian Chess Federation» (անգլերեն)։ Chessdom։ փետրվարի 2, 2011։ Վերցված է սեպտեմբերի 12, 2012 
  63. «Ակադեմիայի պատմությունը»։ Հայաստանում շախմատի ակադեմիա։ Վերցված է 30 հուլիսի 2015 
  64. «All champions of Armenia» (անգլերեն)։ 'Շախմատային Հայաստան։ Վերցված է սեպտեմբերի 8, 2013 
  65. «Chess in Armenia (Shakhmatayin Hayastan), Armenia» (անգլերեն)։ FIDE։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-12-02-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 3, 2013 
  66. «ՇԱԽՄԱՏ-64»։ Հայաստանի Հանրային Հեռուստաընկերություն։ Վերցված է 30-07-2015 
  67. «ՇԱԽՄԱՏԻ ԱՇԽԱՐՀ»։ Հայաստանի Հանրային Հեռուստաընկերություն։ Վերցված է 30-07-2015 
  68. «General ratings statistics for Armenia»։ ՖԻԴԵ։ Վերցված է 30-07-2015 
  69. «Federations Ranking: Armenia» (անգլերեն)։ ՖԻԴԵ։ Վերցված է 30-07-2015 
  70. «Levon Aronian wins FIDE World Cup» (անգլերեն)։ ChessBase։ դեկտեմբերի 18, 2005։ Վերցված է օգոստոսի 25, 2013 
  71. «Federations Ranking: Armenia, Women» (անգլերեն)։ ՖԻԴԵ։ Վերցված է 30-07-2015 
  72. «31-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Moscow 1994»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  73. «32-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Yerevan 1996»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  74. «33-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Elista 1998»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  75. «34-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Istanbul 2000»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  76. «39-րդ Շախմատային օլիմպիադա։ Khanty-Mansiysk 2010»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  77. «30-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Manila 1992»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  78. «31-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Moscow 1994»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  79. «32-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Yerevan 1996»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  80. «33-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Elista 1998»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  81. «34-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Istanbul 2000»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  82. «35-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Bled 2002»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  83. «37-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Turin 2006»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  84. «38-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Dresden 2008»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  85. «39-րդ Շախմատային օլիմպիադա (women): Khanty-Mansiysk 2010»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  86. «40th Olympiad Istanbul 2012 Women tournament»։ Turkish Chess Federation։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-30-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  87. «3rd World Team Chess Championship: Lucerne 1993»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  88. «7th World Team Chess Championship: Bursa 2010»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  89. «FIDE World Team Chess Championship 2013 Antalya, Turkey Final Ranking»։ Turkish Chess Federation։ Վերցված է դեկտեմբերի 5, 2013 
  90. «World Team Championship 2015»։ FIDE World Team Championship 2015։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-05-27-ին։ Վերցված է 30-07-2015 
  91. «1st World Team Chess Championship (women): Ekaterinburg 2007»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  92. «2nd World Team Chess Championship (women): Ningbo 2009»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  93. «FIDE Women's World Chess Team Championship - 2011»։ FIDE Women's World Chess Team Championship 2011 / Turkish Chess Federation։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  94. «Women's World Chess Team Championship Astana, Kazakhstan, 2-13 March 2013 Final Ranking»։ FIDE Women World Team Championship 2013։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 May 2013-ին։ Վերցված է դեկտեմբերի 6, 2013 
  95. «WORLD WOMEN'S TEAM CHESS CHAMPIONSHIP 2015»։ FIDE Women World Team Championship 2015։ Վերցված է 30-07-2015 Շ language = անգլերեն 
  96. «10th European Team Chess Championship: Debrecen 1992»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  97. «12th European Team Chess Championship: Batumi 1999»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  98. «13th European Team Chess Championship: Leon 2001»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  99. «14th European Team Chess Championship: Plovdiv 2003»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  100. «15th European Team Chess Championship: Gothenburg 2005»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  101. «17th European Team Chess Championship: Novi Sad 2009»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  102. «18th European Team Chess Championship: Porto Carras 2011»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  103. «European Team Championship 2013»։ ETCC 2013։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2013 
  104. «1st European Team Chess Championship (women): Debrecen 1992»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  105. «2nd European Team Chess Championship (women): Pula 1997»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  106. «3rd European Team Chess Championship (women): Batumi 1999»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  107. «4th European Team Chess Championship (women): Leon 2001»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  108. «5th European Team Chess Championship (women): Plovdiv 2003»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  109. «6th European Team Chess Championship (women): Gothenburg 2005»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  110. «7th European Team Chess Championship (women): Heraklion 2007»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  111. «8th European Team Chess Championship (women): Novi Sad 2009»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  112. «9th European Team Chess Championship (women): Porto Carras 2011»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 9, 2012 
  113. «European Women's Team Championship»։ ETCC 2013։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2013 
  114. «11th European Chess Club Cup: 1995»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2012 
  115. «11th European Chess Club Cup (women): Fügen 2006»։ OlimpBase։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2012 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]