Արիզոնա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox map.png
Արիզոնա
անգլ.՝ State of Arizona
Արիզոնայի դրոշ Զինանշան
Flag of Arizona.svg
Arizona-StateSeal.svg
Arizona in United States.svg
Երկիր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Կարգավիճակ ԱՄՆ-ի նահանգ
Մտնում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Վարչկենտրոն Ֆինիքս
Խոշորագույն քաղաք Անքորեջ
Ամենաբարձր կետ Humphreys Peak
ԲԾՄ 1250 մետր
Օրենսդրական մարմին Arizona State Legislature
նահանգապետ Բիլ Ուոքեր
Միության մուտք փետրվարի 14, 1912 (48-րդ)
Պաշտոնական լեզուներ անգլերեն
Բնակչություն
6 828 065 մարդ (2015)[1] (16 տեղ)
Տարածք 295 234 կմ² կմ² (6 տեղ)
Arizona in United States.svg
Հիմնադրված է փետրվարի 14, 1912 թ.
Սահմանում է Կալիֆոռնիա, Նևադա, Յուտա, Նյու Մեքսիկո, Ստորին Կալիֆոռնիա, Սոնորա և Կոլորադո
Ժամային գոտի UTC-7 և America/Phoenix
Հապավում AZ[2]
ISO 3166-2 կոդ US-AZ
Մականուն The Grand Canyon State
Միության մուտք փետրվարի 14, 1912 (48-րդ)
Կոորդինատներ: 34°17′12.001200100005″ հս․ լ. 111°39′24.998400099985″ ամ. ե. / 34.28666700002777645° հս․. լ. 111.65694400002777797° ավ. ե. / 34.28666700002777645; 111.65694400002777797
az.gov

Արիզոնա (անգլերեն՝ Լսել Arizona), նահանգ ԱՄՆ-ի հարավարևմտյան մասում։ ԱՄՆ-ի կազմի մեջ մտած 48-րդ նահանգն է[3]: Գտնվում է երկրի հարավարևմտյան մասում: Յուտայի, Կոլորադոյի և Նյու Մեքսիկոյի հետ Արիզոնան մտնում է չորս անկյուն ունեցող նահանգների ցանկում:

Տարածությունը՝ 295.000 կմ²։ Վարչական կենտրոնը և խոշորագույն քաղաքը Ֆինիքսն է։ Կենտրոնական մասը լեռնային է (մինչև 3861 մ)։ Հյուսիս-արևելքում և հարավ-արևելքում գտնվում են Կոլորադոյի ավազանի գետերով կտրտված սարավանդներ։ Կոլորադոյի վրա է երկրի խոշոր հէկ-երից մեկը՝ Հուվերը (Բոուլդեր-Դամ)։ Տնտեսության հիմնական ճյուղերն են ոռոգովի հողագործությունը և լեռնարդյունահանող արդյունաբերությունը։ Զարգացած է մսա-բրդատու անասնաբուծությունը։ Մշակում են բամբակենի, առվույտ, բանջարեղեն, ցիտրուսներ։ Արդյունահանվում է պղինձ (1-ին տեղը ԱՄՆ-ում), արծաթ, ոսկի։ Ունի գունավոր մետալուրգիայի, մետաղամշակման, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ, ավիահրթիռային, ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերություն։ Զարգացած է տուրիզմը։ Արիզոնայում է գտնվում Մեծ Կանիոն ազգային պարկը։

2014 թվականի հուլիսի տվյալներով նահանգի բնակչությունը 6.731.484 մարդ է: Այս ցուցանիշով Արիզոնան 15-րդ տեղն է զբաղեցնում ԱՄՆ-ում:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը (անգլերեն՝ Arizona) ունի հնդկացիական ծագում. առաջացել է արի «փոքր» և զոն «աղբյուր» բառերից, այսինքն` Արիզոնա նշանակում է «սակավաջուր երկիր»։ Իրոք, մակերևույթի զգալի մասն զբաղեցնում են անապատները։[4]

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլորադո գետ կորագիծը
Արիզոնայի խառնարանը

Արիզոնան գտնվում է ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում: Հարավում սահմանակցում է Կալիֆորնիային և Նևադային, հյուսիսում` Յուտային, հյուսիս-արևելքում` Կոլորադոյին, արևելքում` Նյու Մեքսիկոյին, իսկ հարավում` Մեքսիկային: Տարածքի մեծությամբ (295 254 կմ²) վեցերորդն է ԱՄՆ-ում:

Նահանգի տարածքի զգալի մասը բաժին է հասնում լեռներին, բարձրավանդակներին ու անապատներին: Արիզոնայում է գտնվում դեղին սոճու ամենախոշոր անտառը: Նահանգի հյուսիսում է գտնվում Կոլորադո գետի Մեծ կիրճը: Արիզոնայի հարավարևմտյան մասում է գտնվում Սոնորա անապատը, ուր գտնվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Ֆինիքսը, Տուսոնը և Յուման: Չնայած Սոնորան ԱՄՆ-ի ամենաչոր ու շոգ անապատներից է, սակայն այն ունի կենդանական ու բուսական բազմազան աշխարհ, ինչը բացատրվում է տարվա մեջ անձրևային երկու սեզոններով:

Նահանգի հյուսիսարևմտյան մասում է գտնվում Մոհավա անապատը, որը տարբերվում է Սոնորայից ավելի բարձր դիրքով և առանձին կանգնած ծառերով: Պեյնթեդ Դեզերտ անապատը զբաղեցնում է Կոլորադոյի բարձրավանդակի հյուսիսային մասը Արիզոնայում: Նահանգի հարավարևելյան տարածքի ոչ մեծ հատվածը զբաղեցնում է Չիուաուա անապատը, որը Սոնորայի համեմատությամբ ավելի մեղմ ամառային կլիմա ունի:

Նահանգի խոշորագույն գետերն են Կոլարադոն և նրա ամենամեծ վտակը` Գիլան:

Արիզոնայի գրեթե ողջ տարածքը` բացառությամբ հարավային ու հարավարևելյան որոշ հատվածների, գտնվում է Կոլորադոյի ավազանում:

Նահանգի տարածքում գտնվում են ազգային երեք պարկեր:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդարձակ տարածքի և ծովի մակարդակից տարբեր բարձրություններ ունենալու պատճառով նահանգի կլիմայական պայմանները շրջանից շրջան խիստ տարբերվում են: Ցածր բարձրություններում կլիման հիմնականում անապատային է` մեղմ ձմեռներով ու շոգ ամառներով: Սովորաբար ուշ աշնանից մինչև վաղ գարուն կլիման մեղմ է` 16 °С նվազագույն ջերմաստիճանով: Փետրվարի կեսերից նկատվում է ջերմաստիճանի բարձրացում: Հունիսից սեպտեմբեր շոգ է ու չոր: Արիզոնայում երբևէ գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը դիտարկվել է Լեյք Հավասու Սիթիում 1994 թվականի հունիսի 29-ին և 2007 թվականի հուլիսի 5-ին. այն կազմել է 53 °С: Ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1971 թվականի հունվարի 7-ին Հոլի լճի շրջակայքում. այն կազմել է −40 °C:

Տեղումների քանակը կախված է տարվա եղանակից, տեղանքի բարձրությունից և ռելիեֆից: Ավելի շատ տեղումներ բաժին են ընկնում կենտրոնական և հարավարևելյան մասերի լեռնազանգվածներին: Նահանգի տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշը 323 մմ է: Դրանք հիմնականում թափվում են անձրևների երկու սեզոններին` ձմռանը, երբ սառը հոսանքը գալիս է Խաղաղ օվկիանոսից, և ամռանը, երբ գալիս եմ մուսսոնները:

Նահանգի հյուսիսային մասը բարձրավանդակ է, որի բարձրությունը զգալիորեն բարձր է կենտրոնի և հարավի անապատներից: Այս տարածքին բնորոշ են Կանադայից փչող սառը զանգվածները, որոնց հետևանքով ջերմաստիճանը իջնում է −18 °C:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության խտության քարտեզ

ԱՄՆ-ի մարդահամարի բյուրոյի տվյալներով 2011 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Արիզոնայի բնակչությունը 6.482.505 մարդ էր: 2010 թվականի մարդահամարի համեմատությամբ աճը կազմել է 1.42 %[5]: Ֆինիքսի մետրոպոլի բնակչությունը 1991-ից մինչև 2001 թվականը աճել է 45.3 %-ով, ինչը Արիզոնան դարձրել է երկրորդ նահանգը բնակչության` 90-ական թվականներին ամենամեծ աճով (առաջինը եղել է Նևադան)[6]: Ներկայումս Ֆինիքսի մետրոպոլի բնակչությունը գերազանցում է 4.3 միլիոնը: Արիզոնայի բնակչության 58 %-ը ապրում է 100.000-ից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներում. սա ամենաբարձր ցուցանիշն է բոլոր նահանգների մեջ:

2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով նահանգի էթնիկ կազմը հետևյալ պատկերն է ունեցել.

  • սպիտակամորթներ - 73 %
  • աֆրոամերիկացիներ - 4.1 %
  • բնիկ ամերիկացիներ - 4.6 %
  • ասիացիներ - 2.8 %
  • հավայացիներ և Օվկիանիայի բնակիչներ - 0.2 %
  • այլ ռասաների ներկայացուցիչներ - 11.9 %
  • 2 և ավելի ռասաների ներկայացուցիչներ - 3.4 %[7]:

2009 թվականի տվյալներով Արիզոնայի բնակչությունն ունի հետևյալ ծագումը.

  • մեքսիկական ծագում - 27.4 %
  • գերմանական ծագում - 16 %
  • իռլանդական ծագում - 10.8 %
  • անգլիական ծագում - 10.1 %
  • իտալական ծագում - 4.6 %[8]:

Արիզոնայում մյուս բոլոր նահանգների համեմատությամբ ամենամեծ թվով մարդիկ են խոսում հնդկացիական լեզուներով[9]: Այսպես, մոտ 85.000 մարդ խոսում է նավահո և 10.4 հազար մարդ` արևմտաապաչյան լեզուներով: Արիզոնայի Ապաչ շրջանը ԱՄՆ-ում ամենախիտն է հնդկացիական լեզուն կրողներով: 2010 թվականի տվյալներով ոչ օրինական ներգաղթյալները նահանգում կազմել են 7.9 % (երկրորդ ամենաբարձր ցուցանիշը երկրում)[10]:

2005-2007 թվականների տվյալներով նահանգի բնակչության 72.1 %-ը տանը խոսում է միայն անգլերենով, 21.7 %-ը` իսպաներենով:

Բնակչության թվաքանակի դինամիկա

  • 1950: 749 587 մարդ
  • 1960: 1 302 161 մարդ
  • 1970: 1 745 944 մարդ
  • 1980: 2 718 215 մարդ
  • 1990: 3 665 228 մարդ
  • 2000: 5 130 632 մարդ
  • 2010: 6 392 017 մարդ[11]
  • 2013: 6 626 624 մարդ

Բնակչության դավանանքը

  • կաթոլիկներ — 29 %
  • ոչ մի կրոն դեն դավանում — 17 %
  • բողոքականներ — 10 %
  • բապտիստներ — 8 %
  • մորմոններ — 6 %
  • մեթոդիստներ — 5 %
  • այլ — 25 %[12]

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արիզոնայի համախառն ներքին արդյունքը 2004 թվականին կազմել է 187.27 միլիարդ դոլար: Եթե Արիզոնան լիներ անկախ, այն ՀՆԱ-ի ցուցանիշով աշխարհում կգրավեր 61-րդ տեղը` հետևում թողնելով Նորվեգիային, Դանիային, Չեխիային, Իռլանդիային, Ֆինլանդիային և Ռուսաստանին: Արիզոնան ԱՄՆ-ում 21-րդ տեղն է գրավում տնտեսական աճի մակարդակով:

Մեկ շնչին բաժին հասնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշը կազմում է 27.232 դոլար: Պղնձի արդյունահանումը տնտեսության կարևոր ճյուղերից է, որ ապահովում է երկրի պահանջարկի երկու երրորդը: Պղնձի արդյունահանմամբ նահանգն առաջինն է երկրում: Պղնձի արդյունահանման խոշոր կենտրոն է Սան Մանուելը:

Արդյունաբերական առավել մեծ թվով ընկերություններ կենտրոնացված են Ֆինիքսում և Թուսոնում: Այստեղ էլ կենտրոնացված է նահանգի բնակչության մեծ մասը:

Նահանգում է գտնվում ամենամեծ կրիոֆիրման` Alcor-ը:

Նահանգի խորհրդանիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նշանաբան - Ditat Deus (Աստված հարստացնում է)
  • Ծաղիկ - Սագուարո կակտուսի ծաղիկը
  • Քար - փիրուզ

Աստղագիտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արիզոնայի պատվին կոչվել է (793) Արիզոնա աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1907 թվականին Լոուելի աստղադիտարանում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Population Estimates Program
  2. https://about.usps.com/who-we-are/postal-history/state-abbreviations.htm
  3. Կաղապար:Атлас мира
  4. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). Աշխարհագրական անունների բառարան. Երևան: «Լույս». էջ էջ 50. 
  5. «Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2011» (CSV2011 Population Estimates։ United States Census Bureau, Population Division։ December 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-03-ին։ Վերցված է December 21, 2011 
  6. «Ranking Tables for Metropolitan Areas: 1990 and 2000United States Census Bureau. April 2, 2001. Retrieved on July 8, 2006.
  7. American FactFinder — Results
  8. American FactFinder, United States Census Bureau։ «Arizona – Selected Social Characteristics in the United States: 2007-2009»։ Factfinder.census.gov։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-04-ին։ Վերցված է 2011-11-2 
  9. Arizona has most Indian language speakers. upi.com Accessed 2011-12-12.
  10. Slevin Peter (April 30, 2010)։ «New Arizona law puts police in 'tenuous' spot»։ Washington Post (Washington, DC)։ էջեր A4 
  11. Resident Population Data — 2010 Census
  12. «U.S. Religious Landscape Survey» (PDF)։ The Pew Forum։ 2008-02։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-04-ին։ Վերցված է 2009-10-13 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Az.gov – Պաշտոնական կայք
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png