Գիլա (Կոլորադոյի վտակ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գիլա
անգլ.՝ Gila River
Gila River Middle Fork.2.jpg
Բնութագիր
Երկարություն 1044 կմ
Ջրահոսք
Գետաբերան Կոլորադո
 · Գետաբերանի տեղակայում Յումա, Արիզոնա
 · Բարձրություն 36[1] մ
Տեղակայում
Երկիր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Երկրամաս Արիզոնա, Նյու Մեքսիկո

Գիլա (անգլ.՝ Gila River), գետ ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում, Կոլորադո գետի վտակը: Երկարությունը կազմում է 1044 կմ[2]:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիլա գետի ավազանի սխեման

Սկիզբ է առնում Սերա շրջանում, որը գտնվում է Նյու Մեքսիկո նահանգի հարավում և սկզբում հոսում է հարավարևմտյան ուղղությամբ, իսկ հետո Արիզոնա նահանգի տարածքով՝ արևմտյան: Այն բանից հետո, երբ գետը հոսում է մի քանի խնձահովիտների միջով՝ երկայնությամբ անցնում է Գիլա լեռնաշղթայի հարավային ծայրամասով, որի վրա գտնվում է Քուլիջ ամբարտակը, որն էլ կազմավորում է Պերիդոտ քաղաքի հարավային մասում գտնվող Սան Կառլոս ջրամբարը:

Գետը լեռներից իջնում է Ֆինիքսի հարավարևելյան մասում գտնվող հովիտով, որից արևմուտք գտնվող տարածքում գետը կտրուկ Գիլա-Բենդ լեռնաշղթայի միջով պտույտ է կատարում հարավային ուղղությամբ, իսկ հետո նորից այդպես կտրուկ պտույտ է կատարում՝ արևմուտք, այս անգամ էլ անցնել Յումա շրջանի տարածքին պատկանող Գիլա լեռնաշղթայի միջով: Յումա քաղաքում գետը թափվում է Կոլորադո գետը՝ Մեքսիկային արդեն սահմանակից վիճակում:

Գետն ունի վտակներ, որոնցից ավելի նշանակալից են հետևյալները. Սան Ֆրանսիսկո, Սան Պեդրո, Սոլտ և Ագուա Ֆրիա[3]: Համարյա գետի ավազանի ամբողջ տարածքը, բացառությամբ վերին մասում գտնվող Սան Պեդրոյի և Սանտա Կրուզի, գտնվում է ԱՄՆ-ի տարածքում: Արիզոնա նահանգում գտնվում է ավազանի 91,5 % (138 000 կմ²), Նյու Մեքսիկոյում՝ 5,7 % (8500 կմ²), իսկ Մեքսիկայի բաժին է հասնում ընդամենը ավազանի 2,8 % (4200 կմ²)[4][5]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին իսպանացի ճանապարհորդների Գիլա գետի ափերի միջով այցելությունների ժամանակ տեղի վայրերում ապրում էր հնդկացիական պիմա ցեղը: Հայտնի տեսությունը պնդում է, որ Գիլա բառը հանդիսանում է Hah-quah-sa-eel բառի իսպանական հապավում, որը յումա լեզվից թարգմանաբար նշանակում է «վազող աղի ջուր»[6]: Պիմա ցեղի ավանդական ապրելակերպը խորապես կապված է եղել գետի հետը, որը բացի ամենից նաև սուրբ էր համարվում: Խոխոկամ հնդկացիական քաղաքակրթույթունը, որը ապրում էր Սոլտի և Գիլայի մոտակա շրջաններում 600-ից 1450-ական թվականներին, օգտագործելով գետից ստացվող ոռոգումը՝ զբաղվում էր մեծամասամբ հողագործությամբ: Ոռոգման նպատակներով հնդկացիական ցեղը ընդհանուր առմամբ փորել էր ավելին քան 320 կմ ջրանցք[7]:

Առաջին եվրոպացին, որը տեսել է Գիլա գետը, հավանաբար եղել է իսպանացի հետախույզ և միսիոներ Խուան-դե-լա-Ասունսոնը: Ասունսոնը հասել է գետին 1538 թվականին գետի վտակներից մեկի միջով դեպի հյուսիս կատարած ճանապարհորդությունից անմիջապես հետո (Սան Պեդրո կամ Սանտա Կրուզ)[8][9]:

1848 թվականին սահմանված Գվադալուպե-Իդալգոյի համաշխարհային պայմանագրի արդյունքում Գիլա գետը անցնում էր ԱՄՆ-ի Մեքսիկայի սահմանների միջով: Իսկ ըստ 1853 թվականի Գադսենի գնման՝ ամերիկյան տարածքը ընդլայնվում է Գիլա գետի հարավային ափային հողակտորների միացմամբ: Գիլա գետի թափվելու վայրում կազմվել է Կալիֆորնիա նահանգի հարավային սահմանը: 1871 թվականից սկսած Գիլա գետի հովտում բնակություն են հաստատում մորմոնները, որոնք այդ տարածքներում կազմավորել էին նվազագույնը 6 խոշոր բնակության կետեր[10]:

Հիդրոտեխնիկական կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միակ խոշոր ամբարտակը Գիլա գետի վրա հանդիսանում է Քուլիջը, որը Արիզոնա նահանգի Գլոբ քաղաքից գտնվում է 50 կմ հեռավորության վրա: Ամբարտակի կառուցման հետ կապված գետի վրա կազմավորվել է Սան Կառլոս ջրանցքը: Պեինտիդ Ռոկ ամբարտակը՝ կառուցված Գիլա գետի վրա օգտագործվում է գետային հոսքի կարգավորման համար: Քուլիջ և Պեինտիդ Ռոկ ամբարտակների միջև կառուցվել են մի քանի ոչ այնքան մեծ բացատար ամբարտակներ: Կան նաև մի քանի ամբարտակներ արդեն Գիլա գետի վտակների վրա:

Կենդանի բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետի համակարգում կա շուրջ 36 տեսակի ձուկ[11]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Geographic Names Information System, U.S. Geological Survey.
  2. Largest Rivers in the United States
  3. www.britannica.com
  4. «USGS Gage #09432000 on the Gila River Below Blue Creek, Near Virden, NM»։ National Water Information System։ U.S. Geological Survey։ 1914–2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-18-ին։ Վերցված է 2012-03-16 
  5. «Boundary Descriptions and Names of Regions, Subregions, Accounting Units and Cataloging Units»։ U.S. Geological Survey։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-18-ին։ Վերցված է 2012-03-16 
  6. «Gila National Forest»։ United States Forest Service։ 2003-12-04։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2004-01-21-ին։ Վերցված է 2007-10-16 
  7. Howard, Jerry B.։ «Hohokam Legacy: Desert Canals»։ Pueblo Grande Museum Profiles No. 12։ WaterHistory.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-18-ին։ Վերցված է 2012-03-16 
  8. Hartmann, William K.; Hartmann, Gayle Harrison (1972)։ «Juan de la Asunción, 1538: First Spanish Explorer of Arizona?»։ Kiva 37 (2): 93–103 
  9. «Rivers and Mountains»։ Books of the Southwest։ University of Arizona։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-18-ին։ Վերցված է 2012-03-16 
  10. Peterson, Charles S. (1992)։ «Pioneer Settlements in Arizona»։ Light Planet։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-06-18-ին։ Վերցված է 2012-03-16 
  11. Benke and Cushing, p. 531

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). Rivers of North America. Academic Press. ISBN 0-12088-253-1. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]