Մեծ կիրճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մեծ Կանիոն
Grand Canyon
Grand Canyon view from Pima Point 2010.jpg
Տեղադրություն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Կոորդինատներ 36/5/26/N/113/14/23/W
Խորություն 1800
LocMap Grand Canyon.png

Մեծ կանիոն (անգլ.՝ Grand Canyon), գտնվում է Արիզոնա նահանգում (ԱՄՆ)՝ Կոլորադո գետի միջին հոսանքում։ Աշխարհի ամենախոր կանիոններից է։ Երկարությունը 446 կմ է, խորությունը՝ մինչև 1800 մ, լայնությունը՝ սարահարթի մակերևույթին 8—25 կմ, գետի ջրագծի կտրվածքում՝ 1-ից պակաս (առանձին հատվածներում մինչև 120 մ)։ Կոլորադո գետը հոսում է 25 կմ/ժ արագությամբ և ունի 1, 5 մ անկում (1 կմ-ի վրա)։ Մեծ կանիոնը տուրիզմի վայր է, ազգային պարկ։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ կանիոնը մեր երկրագնդի աշխարհագրական ամենաանսովոր օբյեկտներից է, այն այնքան էլ լավ ուսումնասիրված չէ։ Այնտեղ կարելի է գտնել Երկրի աշխարհագրական չորս դարաշրջանների հետքերը։ Քարանձավների և ժայռերի բազմազանությունը աշխարհագրական, կենսաբանական և հնագիտական հարուստ նյութ է։ Կանիոնը հողաշերտի էրոզիայի լավագույն օրինակ է։ Սկզբում Կոլորադո գետը հոսում էր հարթավայրով, բայց երկրակեղևի շարժման արդյունքում մոտ 65 միլիոն տարի առաջ Կոլորադոյի բարձրավանդակը բարձրացավ։ Դրա հետևանքով Կոլորադո գետը փոխեց հոսանքի անկյունը, որի արդյունքում մեծացան գետի արագությունը և իր ճանապարհին ընկած խոչընդոտները քայքայելու հատկությունը։ Ամենից առաջ գետը փխրեցրեց վերին շերտի կրաքարը, ապա անցավ ավելի խոր շերտերին և ավազաքարին: Այդպես էլ առաջացավ Մեծ կանիոնը. դա տեղի ունեցավ 5-6 միլիոն տարի առաջ։ Շարունակվող էրոզիայի հետևանքով կանիոնն այժմ էլ մեծանում է։

Բնությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանիոնի սահմաններում նկատվում են կլիմայական շատ գոտիներ, չնայած դրանց սահմանները հաճախ չեն տարորոշվում։ Բարձրության հետ փոխվում են ջերմաստիճանը, խոնավությունը և համապատասխանաբար՝ կենդանական և բուսական աշխարհը[1]: Կանիոնում աճում են եղևնի, դեղին սոճի ևն։

Կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղին սոճու սաղարթներում ապրում է սկյուռի էնդեմիկ տեսակը՝ Sciurus aberti kaibabensis: Կանիոնի վերին սահմանի շրջակայքում գտնվող խիտ փշատերև անտառներում հանդիպում են սևապոչ եղջերուներ։ Կանիոնի շրջանում ապրում է կաթնասունների 34 տեսակ՝ ներառյալ կրծողների 18 տեսակ և չղջիկների 8 տեսակ։

Մարդու կողմից նվաճումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի բնիկները՝ հնդկացիները, Մեծ կանիոնի մասին գիտեին դեռևս հազարավոր տարիներ առաջ։ Կանիոնում մարդկային կյանքի գոյության առաջին հետքերը ժայռապատկերներն են, որոնք հնդկացիներն արել են մոտ 3 հազար տարի առաջ։

540 թվականին Մեծ կանիոնը հայտնաբերվել է իսպանացի զինվորների կողմից՝ Գարսիա Լոպես դե Կարդինասի գլխավորությամբ. նրանք ոսկի էին փնտրում։ Իսպանացի մի քանի զինվորներ հնդկացիների ուղեկցությամբ փորձել են իջնել կանիոնի խորքը, բայց ստիպված վերադարձել են խմելու ջրի բավարար պաշար չունենալու պատճառով։

Դրանից հետո մոտ երկու դար եվրոպացիները չեն եղել կանիոնում։

1776 թվականին իսպանացի երկու քահանաներ զինվորների փոքր խմբի ուղեկցությամբ ճանապարհորդում էին Մեծ կանիոնի երկայնքով Սանտա Ֆեից Կալիֆորնիա տանող ուղին գտնելու համար։ Մեծ կանիոնը ուսումնասիրելու առաջին գիտարշավը կազմակերպվել է 1869 թվականին՝ Քաղաքացիական պատերազմի վետերան, համալսարանի պրոֆեսոր Ջոն Ուիզլի Պաուելի գլխավորությամբ։ Պաուելը հետազոտեց և նկարագրեց կանիոնը։

Ավիավթարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20-րդ դարի 40-50-ական թվականներին տեղանքով թռչող ինքնաթիռների շատ անձնակազմեր չվերթերը կազմակերպում էին այնպես, որ ուղևորները կարողանան հիանալ Մեծ կանիոնի տեսարաններով։ Մասնավորապես, օդաչուները կանիոնի վրա ութաձև թռիչքներ էին կատարում՝ փորձելով փոփոխել ուղևորների տեսադաշտը։ Այդ տարիներին դա արգելված չէր. մարդատար ինքնաթիռների օդաչուները, նույնիսկ շարասյան մեջ լինելով, կարող էին կատարել այդպիսի թռիչքներ, որի արդյունքում ինքնաթիռներն օդում հայտնվում էին վտանգավոր մոտիկության վրա։ 1956 թվականի հունիսի 30-ին Մեծ կանիոնի վրա վերոնշյալ պատճառով տեղի ունեցավ Trans World Airlines ավիաընկերության Lockheed Constellation և United Airlines ավիաընկերության DC-7 ինքնաթիռների բախում։ Ինքնաթիռների բեկորները հայտնվեցին կանիոնի խորքում. մահացավ 128 ուղևոր։ Սա մինչ 1960 թվականը քաղաքացիական ինքնաթիռների միջև եղած ամենախոշոր ավիավթարն էր։ Դրանից հետո ԱՄՆ-ի տարածքում արգելվեցին օդային ուղիներով տեսարաններ դիտելու շարասյուներով թռիչքները։

Մեծ կանիոնի վրա ևս մեկ ավիավթար տեղի ունեցավ 1986 թվականին:

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ամեն տարի Մեծ կանիոն է այցելում մոտ 4 միլիոն մարդ (2008 թվականին կանիոն է այցելել մոտ 4 425 314 մարդ)[2]:
  • Զբոսաշրջիկների շրջանում մեծ պահանջարկ է վայելում փչովի լաստանավերով Կոլորադո գետով լողալը և ձիերով կանիոն իջնելը[3] и спуск в каньон на мулах[4]:
  • 2013 թվականին Մեծ կանիոնն անցավ ամերիկացի նշանավոր ճոպանագնաց Նիկոլաս Վալենդան, ով պարանի վրայով անցավ անդունդը՝ առանց ապահովության ճոպանների[5][6][7]:
  • 1979 թվականից Մեծ կանիոնը մտնում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության մեջ։
  • Կիրճի հատակի գրանիտն ավելի քան 2 միլիարդ տարեկան է։

Տեսքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ կանիոնի համայնապատկերը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 433 CC-BY-SA-icon-80x15.png