Լույսի աղտոտում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Փարիզ, արբանյակային տեսարան
Երկնքի լուսավորումը գիշերային Նյու Յորք քաղաքում
Սև մարմար

Լույսի աղտոտումը, գիշերային միջավայրում մարդածին և արհեստական լույսի առկայությունն է։ Այն առաջանում է լույսի ավելորդ և աննպատակ օգտագործման արդյունքում, սակայն անգամ խնամքով օգտագործված լույսը հիմնովին փոխում է բնական պայմանները։ Որպես ուրբանիզացիայի հիմնական կողմնակի ազդեցություն, այն վտանգում է առողջությունը, խաթարում էկոհամակարգերը և փչացնում գեղագիտական միջավայրը։

Սահմանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղական փոքրիկ քաղաքի և մայրաքաղաքային տարածքի գիշերային երկնքի համեմատություն: Լույսի աղտոտումը կտրուկ նվազեցնում է աստղերի տեսանելիությունը:

Լույսի աղտոտումը արհեստական լույսի առկայությունն է մթության պայմաններում[1][2][3][4]։ Լույսի աղտոտումը գիշերային երկնքում մրցում է աստղի լույսի հետ, խոչընդոտ է հանդիսանում աստղագիտական աստղադիտարանների համար[5] և ինչպես աղտոտման ցանկացած այլ տարբերակ, խաթարում է էկոհամակարգերը և ունի անբարենպաստ ազդեցություն առողջության համար[6][7]։

Լույսի աղտոտումը արդյունաբերական քաղաքակրթության կողմնակի ազդեցությունն է։ Դրա աղբյուրներն են շենքերի արտաքին և ներքին լուսավորությունը, գովազդները, արտաքին տարածքների լուսավորությունը (օրինակ՝ ավտոկայանատեղեր), գրասենյակները, գործարանները, փողոցային լույսերը և լուսավորված մարզական կառույցները։ Այն առավել տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայի, Եվրոպայի և Ճապոնիայի խիստ արդյունաբերական խիտ բնակեցված տարածքներում, Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Թեհրանը և Կահիրեն, սակայն նույնիսկ համեմատաբար փոքր քանակությամբ լույսը կարող է խնդիրներ ստեղծել։ Լույսի աղտոտման վնասակար հետևանքների մասին իրազեկումը սկսվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից[8], բայց դրա ազդեցությունը վերացնելու ջանքերը սկսվել են միայն 1950-ականներին[9]։ 1980-ականներին ստեղծվեց մութ-երկնքի համաշխարհային շարժումը`«Dark-Sky» միջազգային ասոցիացիայի (IDA) հիմնադրմամբ։ Այժմ այսպիսի կրթական և պաշտպանական կազմակերպություններ կան աշխարհի շատ երկրներում։

Ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույսի աղտոտման ազդեցությունը աստղազարդ երկնքի վրա՝ Իրանի Դամավանդ լեռան 4200 մ բարձրությունից:

Էներգիայի պահպանման կողմնակիցները պնդում են, որ լույսի աղտոտման խնդիրը պետք է լուծվի հասարակության սովորությունները փոխելու միջոցով, որպեսզի լուսավորությունն օգտագործվի ավելի արդյունավետ՝ ավելի քիչ թափոններ և ավելի քիչ անցանկալի կամ անտեղի լուսավորություն ստեղծելով։ Արդյունաբերական շատ խմբեր լույսի աղտոտումը նույնպես կարևոր խնդիր են համարում։ Օրինակ, Միացյալ Թագավորությունում Լուսավորության ինժեներների հաստատությունը իր անդամներին տեղեկություններ է տրամադրում լույսի աղտոտման, դրա առաջացրած խնդիրների և դրա ազդեցությունը նվազեցնելու վերաբերյալ[10]։ Այնուամենայնիվ, վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը[11] ցույց է տալիս, որ անդրադարձի ազդեցության պատճառով` էներգիայի արդյունավետությունը բավարար չէ լույսի աղտոտումը նվազեցնելու համար։

Քանի որ լուսավորության աղբյուրները ոչ բոլորին են անհանգստացնում, բնական է, որ որոշ մարդկանց համար «աղտոտումը» իրենից մեծ խնդիր չի ներկայացնում։ Դրա մի օրինակը կարելի է գտնել գովազդի մեջ, երբ գովազդատուն ցանկանում է, որ լույսերը լինեն պայծառ և տեսանելի, չնայած որ մյուսների համար դրանք նյարդայնացնող են։ Լույսի աղտոտման այլ տեսակները ավելի անտարակուսելի են։ Օրինակ՝ լույսը, որը պատահաբար հատում է սեփականության սահմանը և նյարդայնացնում հարևանին, հիմնականում վատնված և աղտոտիչ է։

Լույսի աղտոտման դեմ պայքարի համար իշխանությունները տարատեսակ միջոցներ են ձեռնարկում՝ կախված ներգրավված հասարակության շահերից, համոզմունքներից և հասկացողություններից։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույսի աղտոտումը պայմանավորված է արհեստական լույսի անարդյունավետ կամ անտեղի օգտագործմամբ։ Լույսի աղտոտման հատուկ տեսակներն են՝  լույսի խախտումը, գերլուսավորումը, ցոլքը, լուսային խառնաշփոթը և երկնքի լուսավորումը։ Ցանկացած վնասակար լույսի աղբյուր հաճախ պատկանում է այս տեսակներից մի քանիսին։

Լույսի խախտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆենիքս քաղաքը, տեսանելի՝Արիզոնա նահանգի Սյուրփրայզ քաղաքից, 55 մղոն հեռավորության վրա

Լույսի խախտումը տեղի է ունենում, երբ անցանկալի լույսը մուտք է գործում մեկ այլ անձի սեփականություն, օրինակ երբ այն ընկնում է հարևանի ցանկապատի վրա։ Լույսի խախտման ընդհանուր խնդիրն առաջանում է այն ժամանակ, երբ ուժեղ լույսը դրսից մուտք է գործում ուրիշի սեփականություն՝ առաջացնելով խնդիրներ,օրինակ՝ քնազրկություն։ ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներ մշակել են արտաքին լուսավորության ստանդարտներ` իրենց քաղաքացիների իրավունքները լույսի խախտումից պաշտպանելու համար։ Նրանց աջակցելու համար «Dark-Sky» միջազգային ասոցիացիան մշակել է լուսավորության օրինակելի կարգերի շարք[12]։

«Dark-Sky» ասոցիացիան ստեղծվեց երկինք բարձրացող լույսը կրճատելու համար, ինչը նվազեցնում է աստղերի տեսանելիությունը։ Դա կաող լինել ցանկացած լույս, որն արձակվում է ավելի քան 90° նադիրից բարձր։ Սահմանափակելով լույսը 90 ° աստիճանի վրա՝ նրանք նաև նվազեցրել են լույսի ելքը՝ 80–90° աստիճանների միջակայքում, ինչը ստեղծում է լույսի խախտման խնդիրների մեծ մասը։

ԱՄՆ-ի դաշնային գործակալությունները կարող են նաև կիրառել չափանիշեր և զբաղվել բողոքներով՝ իրենց իրավասության շրջանակներում։ Օրինակ՝ FAA- ի նվազագույն լուսավորության պահանջները[13] գերազանցող հաղորդակցման աշտարակներից արձակվող սպիտակ ստրոբ լույսի խախտման դեպքում, Դաշնային հաղորդակցության հանձնաժողովը ունի «Antenna Structure Registration» տվյալների բազա, որը քաղաքացիները կարող են օգտագործել կանոնազանց կառույցները հայտնաբերելու համար։ ԱՄՆ Կանաչ շենքերի խորհուրդը (USGBC) նաև ներդրել է  վարկ` լույսի խախտման և երկնքի լուսավորման քանակը նվազեցնելու համար` իրենց շրջակա միջավայրին չվնասող շենքի չափանիշներում, որը կոչվում է LEED:

Լույսի խախտումը կարող է կրճատվել լուսային արմատուրաների միջոցով, որոնք սահմանափակում են ավելի քան 80 ° աստիճանում արտանետվող լույսի քանակը նադիրից բարձր։ IESNA- ի սահմանումներն են՝ ամբողջական անջատում (0%), անջատում (10%) և մասնակի անջատում (20%)։ Այս սահմանումները ներառում են նաև 90 °աստիճանից բարձր արտանետվող լույսի սահմանափակումներ` երկնքի լուսավորումը նվազեցնելու համար։

Գերլուսավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրասենյակային շենքը լուսավորվել է դեպի վեր փայլող բարձր ճնշմամբ նատրիումային (HPS) լամպերով: Մեծ քանակությամբ լույս է հասնում երկինք և հարևան բնակելի շենքեր՝ առաջացնելով լույսի աղտոտում:

Գերլուսավորումը լույսի չափազանց շատ օգտագործումն է։ Մասնավորապես, Միացյալ Նահանգներում (ԱՄՆ) գերլուսավորումը պատասխանատու է օրական մոտավորապես երկու միլիոն բարել նավթ վատնված էներգիայի համար։ Սա հիմնված է ԱՄՆ-ում օրական 18,8 միլիոն բարել համարժեք (2,990,000 մ³ / օր) նավթի սպառման վրա[14]:Հետագայում  ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարության (DOE) նույն աղբյուրում նշվում է, որ ամբողջ առաջնային էներգիայի ավելի քան 30% -ը սպառվում է առևտրային, արդյունաբերական և բնակելի հատվածների կողմից։ Գոյություն ունեցող շենքերի էներգիայի հաշվառումը  ցույց է տալիս, որ բնակելի, առևտրային, հասարակական և արդյունաբերական լուսավորության բաղադրիչը սպառում է այդ տարածքների օգտագործման մոտավորապես 20-40% -ը, որոնք փոփոխական են ըստ տարածաշրջանի և հողօգտագործման[15]։ Այսպիսով, լուսավորության էներգիան կազմում է օրական մոտ չորս կամ հինգ միլիոն բարել նավթ (համարժեք)։ Էներգետիկ հաշվառման տվյալները կրկին ցույց են տալիս, որ լուսավորության մեջ սպառված էներգիայի մոտ 30-60% -ը ավելորդ է։

Ըստ DOE-ի այլընտրանքային հաշվարկը սկսվում է այն պահին, երբ շենքի առևտրային լուսավորությունը սպառում է ավելի քան 81,68 տերավատտ (1999 թ. տվյալներ) էլեկտրաէներգիա[16]։ Այսպիսով, միայն առևտրային լուսավորությունը սպառում է օրական մոտ չորսից-հինգ միլիոն բարել (համարժեք) նավթ, որը համապատասխանում է վերը նշված այլընտրանքային հիմնավորմանը՝ ԱՄՆ լուսավորության էներգիայի սպառումը գնահատելու համար։ Նույնիսկ զարգացած երկրների միջև լույսի օգտագործման օրինաչափություններում մեծ տարբերություններ կան։ Ամերիկյան քաղաքները մեկ անձի հաշվով երեքից-հինգ անգամ ավելի շատ լույս են արձակում տիեզերք՝ քան գերմանական քաղաքները[17]։

Գերլուսավորումը բխում է մի քանի գործոններից.

  • Կոնսենսուսի վրա հիմնված չափանիշներ կամ նորմեր, որոնք հիմնված չեն տեսողական գիտության վրա[18]։
  • Երբ չեն օգտագործվում ժամանակաչափեր, զբաղվածության սենսորներ կամ այլ կառավարման սարքեր `լուսավորությունը մարելու համար, երբ այն անհրաժեշտ չէ։
  • Սխալ ձևավորում ` օգտագործելով լույսի ավելի բարձր մակարդակները, քան անհրաժեշտ է տվյալ տեսողական առաջադրանքի համար[19]։
  • Լուսատուների կամ էլեկտրական լամպերի սխալ ընտրություն, որոնք  լույսը չեն տարածում այնպես ինչպես պետք է։
  • Սարքավորումների սխալ ընտրություն՝ օգտագործելով ավելի շատ էներգիա, քան անհրաժեշտ է լուսավորության առաջադրանքը կատարելու համար;
  • Շենքերի ղեկավարների և բնակիչների անիրազեկություն՝ լուսավորության համակարգերն արդյունավետ օգտագործելու վերաբերյալ։
  • Անբավարար լուսավորության պահպանում, ինչը հանգեցնում է «թափառող» լույսի և էներգիայի ծախսերի ավելացմանը։
  • «Ցերեկային լուսավորություն», որը պահանջվում է քաղաքացիների կողմից՝ հանցագործությունը նվազեցնելու համար։
  • Հին լամպերի փոխարինում ավելի արդյունավետ լուսադիոդային լուսատուներով` օգտագործելով նույն էլեկտրական էներգիան։
  • Անուղղակի լուսավորության տեխնիկան, ինչպիսին է ուղղահայաց պատի լուսավորումը՝ լույսը գետնին գցելու համար։

Այս հարցերի մեծ մասը կարելի է հեշտությամբ շտկել մատչելի, էժան տեխնոլոգիայով և սեփականատիրոջ/ վարձակալի իրազեկությամբ, որոնք խոչընդոտներ են ստեղծում այս հարցերի արագ շտկման գործում։ Արդյունաբերական երկրներում կարևոր է հասարակության իրազեկվածության բարելավումը, որպեսզի մարդիկ գիտակցեն գերլուսավորումը նվազեցնելու առավելությունը։

Որոշ դեպքերում գերլուսավորման տեխնիկան կարող է անհրաժեշտ լինել։ Օրինակ, անուղղակի լուսավորությունը հաճախ օգտագործվում է «ավելի մեղմ» տեսք ստանալու համար, քանի որ կոշտ ուղղակի լուսավորությունը, ընդհանուր առմամբ, ավելի քիչ ցանկալի է համարվում որոշակի մակերեսների, օրինակ` մաշկի համար։ Անուղղակի լուսավորության մեթոդը ընկալվում է որպես ավելի հարմարավետ՝ բարերի, ռեստորանների և բնակավայրերի համար։ Հնարավոր է նաև արգելափակել ուղղակի լուսավորության ազդեցությունը` ավելացնելով փափկեցնող ֆիլտրեր կամ այլ լուծումներ, չնայած այդ դեպքում ուժգնությունը կթուլանա։

Ցոլք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցոլքը կարելի է բաժանել տարբեր տեսակների։ Նման դասակարգումներից մեկը նկարագրված է Բոբ Միզոնի՝ «Բրիտանական աստղագիտական ասոցիացիայ՝ մութ երկնքի համար» արշավի համակարգող Բոբ Միզոնի գրքում, հետևյալ կերպ[20]

  • Կուրացնող ցոլքը բնութագրում է՝ օրինակ, արևին նայելուց առաջացած ազդեցությունները։ Այն ամբողջովին կուրացնող է և առաջացնում է տեսողության ժամանակավոր կամ մշտական խնդիրներ։
  • Թուլացնող ցոլքը նկարագրում է դիմացից եկող մեքենայի լույսերի, լույսի ցրման( մառախուղի կամ աչքի մեջ), ցայտունության իջեցման ինչպես նաև տպագրությունից և այլ մութ տարածքներից ստացվող արտացոլումների կուրացնող ազդեցությունը։
  • Անհանգստացնող ցոլքը, որպես կանոն, ինքնին վտանգավոր իրավիճակ չի առաջացնում, սակայն նյարդայնացնող է։ Երկար առկայության դեպքում այն կարող է հոգնածություն առաջացնել։

Ըստ Մասաչուսեթսի բժշկական կազմակերպության նախագահ Մարիո Մոտայի՝ «... վատ լուսավորությունից առաջացած ցոլքը առողջության համար վտանգ է ներկայացնում, հատկապես՝ մեծ տարիքում։ Ցոլքը առաջացնում է ցայտունության կորուստ և վարելու համար վտանգավոր պայմաններ է ստեղծում»[21]։Իրականում ճանապարհների շուրջ պայծառ և (կամ) վատ պաշտպանված լույսերը կարող են մասամբ կուրացնել վարորդներին կամ հետիոտներին և հանգեցնել վթարների։

Ֆենիքս մետրոյի տարածքի տեսարանը՝ Սան Թան լեռների Գոլդմայն Թրեյլի գագաթից
Լաս Վեգաս Սթրիփը ցուցադրում է գունագեղ լույսերի ավելորդ խմբավորումներ: Սա լույսային խառնաշփոթության դասական օրինակ է

Լուսային խառնաշփոթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսային խառնաշփոթը բնութագրում է լույսերի ավելորդ խմբավորումներին։ Լույսերի խմբավորումները կարող են առաջացնել շփոթություն, շեղել արգելքներից(ներառյալ այն, ինչը պետք է լուսավորել), հանգեցնել դժբախտ պատահարների։ Լուսային խառնաշփոթը հատկապես նկատելի է այն ճանապարհներին, որտեղ փողոցային լույսերը վատ են նախագծված, կամ որտեղ պայծառ լուսավորված գովազդները շրջապատում են ճանապարհահատվածները։

Արբանյակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույսի աղտոտման այլ աղբյուր են համարվում արհեստական արբանյակները։ «OneWeb»-ի և «Starlink»-ի նման արբանյակային համաստեղությունների քանակի ապագա աճի պատճառով, հատկապես աստղագիտական համայնքը, (օրինակ  IAU- ն) մտահոգված է որ լույսի աղտոտումը զգալիորեն կմեծանա[22][23][24]։

Չափումներ և գլոբալ ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաշխարհային մասշտաբով երկնքի լուսավորման ազդեցության չափումը բարդ ընթացակարգ է։ Բնական մթնոլորտը ամբողջովին մութ չէ, նույնիսկ  երկրային լույսի աղբյուրների և Լուսնի լուսավորության բացակայության պայմաններում։ Դա պայմանավորված է երկու հիմնական աղբյուրներով՝ օդային փայլով և ցրված լույսով։

Մեծ բարձրություններում, հիմնականում՝ մեզոսֆերայից վեր, արևի շատ կարճ ալիքի երկարությամբ կա բավարար ուլտրամանուշակագույն ճառագայթ,որը կարող է իոնացիա առաջացնել։

Երբ իոնները բախվում են էլեկտրապես չեզոք մասնիկների հետ, դրանք վերամիավորվում են և գործընթացում ֆոտոններ արձակում՝ առաջացնելով օդային փայլ։ Իոնացման աստիճանը բավականաչափ մեծ է, որպեսզի առաջացնի ճառագայթման շարունակական արտանետումներ՝ նույնիսկ երբ վերին մթնոլորտը գտնվում է Երկրի ստվերում։ Մթնոլորտում ավելի ցածր N2- ի և O2- ի իոնացման ներուժից բարձր էներգիա ունեցող բոլոր արևային ֆոտոններն կլանվում են բարձրագույն շերտերի կողմից և այդպիսով ոչ մի զգալի իոնացում տեղի չի ունենում։

Լույսի արտանետումից բացի, երկինքը ցրում է նաև մուտք գործող լույսը, առաջին հերթին հեռավոր աստղերից և Ծիր Կաթինից, ինչպես նաև կենդանակերպի և արևի լույսից, որն արտացոլվում և հետ է մղվում միջմոլորակային փոշու մասնիկներից։

Օդային փայլի և կենդանակերպի լույսի քանակը բավականին փոփոխական է (կախված է, ի թիվս այլ բաների, արևի բծերի ակտիվությունից և Արեգակնային ցիկլից), բայց հաշվի առնելով օպտիմալ պայմանները, հնարավոր ամենախավար երկինքը ունենում է պայծառության մոտ 22 բալ / քառակուսի աղեղ վայրկյանում։ Լիալուսնի առկայության դեպքում երկնքի պայծառությունն աճում է մինչև 18 բալ / քառակուսի` կախված տարածքի մթնոլորտային թափանցիկությունից,որը 40 անգամ պայծառ է, քան մութ երկինքը։

Երկնքի լուսավորության ճշգրտությունը չափելու համար Երկրի արբանյակային պատկերները գիշերային ժամերին օգտագործվում են որպես լույսի աղբյուրների քանակի և ուժգնության ուղղակի ներանցում։ Դրանք օդի մոլեկուլների և աէրոզոլների շնորհիվ վերածվում են ցրման ֆիզիկական մոդելի՝ երկնքի ընդհանուր պայծառությունը հաշվարկելու համար[25]։ Ամբողջ աշխարհի համար պատրաստվել են քարտեզներ, որոնք ցույց են տալիս երկնքի պայծառությունը[26]։

Մադրիդը շրջապատող տարածքի զննումից պարզվում է, որ լույսի աղտոտման հետևանքները, որոնք առաջացել են մեկ խոշոր համայնքից, կարող են զգացվել կենտրոնից 100 կմ հեռավորության վրա[27]։ Ակնհայտ են դառնում նաև լույսի աղտոտման գլոբալ ազդեցությունները։ Հարավային Անգլիայից, Նիդերլանդներից, Բելգիայից, Արևմտյան Գերմանիայից և Հյուսիսային Ֆրանսիայից կազմված ամբողջ տարածքի երկնքի պայծառությունը նորմայից առնվազն երկուսից-չորս անգամ ավել է։ Մայրցամաքային Եվրոպայի միակ վայրերը, որտեղ երկինքը կարող է հասնել իր բնական խավարին, գտնվում են Հյուսիսային Սկանդինավիայում և մայրցամաքից հեռու գտնվող կղզիներում։

Հյուսիսային Ամերիկայում իրավիճակը համեմատելի է։ Սկսած Կանադայի ծովային նահանգներից մինչև Ամերիկայի հարավ-արևմուտք կա լույսի աղտոտման զգալի խնդիր։ «Dark-Sky» միջազգային ասոցիացիան աշխատում է նախորոշել այնպիսի տարածքները, որոնք ունեն բարձրորակ գիշերային երկինք։ Այս տարածքներին աջակցում են համայնքները և կազմակերպությունները, որոնք  լույսի աղտոտման նվազեցման կողմնակիցներ են(օրինակ՝ «Dark-Sky» արգելոց)։ Ազգային պարկի ծառայության՝ բնական հնչյունների և գիշերային երկնքի ստորաբաժանումը ԱՄՆ-ի երկնքում գտնվող ազգային պարկի ստորաբաժանումներում չափել է անթերի (Կապիտոլիումի առագաստների ազգային պարկ և Բիգ Բենդ ազգային պարկ) և խիստ դեգրադացված երկինքների որակները(Սանտա Մոնիկա լեռների ազգային հանգստի տարածք և Բիսկայն ազգային պարկ)[28]։ Ազգային պարկի ծառայության գիշերային երկնքի ծրագրի մոնիտորինգի տվյալների բազան հասանելի է առցանց (2015)[29]:

Բորթլի սանդղակը ինը մակարդակի չափման համակարգ է, որն օգտագործվում է երկնքում լույսի աղտոտման քանակը որոշելու համար։ Հինգ կամ պակաս աստիճան է պահանջվում Ծիր Կաթինը տեսնելու համար, մինչդեռ մեկը համարվում է «անաղարտ»՝ ամենամութը[30]։

Հոնկոնգում լույսի աղտոտումը 2013-ի մարտին ճանաչվել է որպես «ամենավատը մոլորակում»[31]։

2016-ի հունիսին հաստատվել է, որ աշխարհի բնակչության մեկ երրորդը այլևս չի կարող տեսնել Ծիր Կաթինը, այդ թվում՝ ամերիկացիների 80% -ը և եվրոպացիների 60% -ը։ Հայտնի է դարձել, որ Սինգապուրը աշխարհի ամենաաղտոտված երկիրն է[27][32]։

Առանց ամպերի առկայության նկար՝ Suomi NPP արբանյակից, որը ցույց է տալիս տեսանելի լույսերի չափը 2016 թվականին։ Լույսի աղտոտման հետևանքները, հատկապես երկնքի լուսավորումը, ավելի շատ են տարածվում քան այստեղ պատկերված լույսի աղբյուրները:

Հետևանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազդեցությունը մարդու առողջության և հոգեբանության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի Հարավային Տիրոլ քաղաքում գտնվող Կաստելրոտո լեռնադահուկային հանգստավայրի փողոցային լույսեր

Մարդու մարմնի վրա ավելորդ լույսի ազդեցության վերաբերյալ բժշկական հետազոտությունը ենթադրում է, որ լույսի աղտոտվածությունից կամ լույսի չափազանց մեծ ազդեցությունից առողջության համար մի շարք վնասակար ազդեցություններ կարող են առաջանալ։ Լուսավորության դիզայնի որոշ դասագրքերում [33] մարդու առողջությունը օգտագործվում է որպես ներքին լուսավորության ճշգրիտ չափանիշ։ Գերլուսավորման կամ լույսի ոչ ճիշտ լուսապատկերային կազմության հետևանքով առաջացած առողջական խնդիրները կարող են ներառել՝ գլխացավերի հաճախականության աճ, հոգնածություն, բժշկորեն սահմանված սթրես, սեռական ֆունկցիայի նվազում և տագնապի ավելացում[34][35][36][37]։ Գիշերը արթուն մնացող մարդկանց համար, գիշերային լույսը նույնպես սուր ազդեցություն ունի զգոնության և տրամադրության վրա[38]։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության քաղցկեղի հետազոտության միջազգային գործակալության կողմից 2007 թվականին «հերթափոխային աշխատանքները, որոնք ներառում են ցիրկադային խանգարումներ»՝ քաղցկեղածին ճանաչվեցին։ (IARC մամուլի հրատարակում թիվ 180)[39][40]։ Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ փաստել են գիշերային հերթափոխի աշխատանքի և կրծքագեղձի/ շագանակագեղձի քաղցկեղի աճի միջև կապը[41][42][43][44][45][46]։ Մի ուսումնասիրություն, որն հետազոտել է Հարավային Կորեայում գիշերային արհեստական լույսի ազդեցության (ALAN) և կրծքագեղձի քաղցկեղի մակարդակի կապը, պարզել է, որ այն շրջանները, որոնք ունեցել են ALAN- ի ամենաբարձր մակարդակ, հաղորդում են կրծքագեղձի քաղցկեղի առավելագույն դեպքերի մասին։ Լույսի աղտոտման ամենաբարձր մակարդակ ունեցող Սեուլում կրծքագեղձի քաղցկեղի 34.4% -ով ավելի դեպքեր են գրանցվել, քան Ganwon-do- ում, որն ունեցել է լույսի աղտոտման ամենացածր մակարդակները։ Սա ենթադրում էր բարձր փոխկապակցվածություն ALAN- ի և կրծքագեղձի քաղցկեղի տարածվածության միջև։ Պարզվել է նաև, որ քաղցկեղի այլ տեսակների, ինչպիսիք են արգանդի վզիկի կամ թոքերի քաղցկեղը, և ALAN-ի մակարդակների միջև որևէ փոխկապակցվածություն չկա[47]։

Հարվարդի բժշկական դպրոցի պրոֆեսոր Սթիվեն Լոքլիի կողմից գրված ավելի վերջերս անցկացված քննարկումը (2009) կարելի է գտնել CfDS- ի «Լույսից կուրացա՞ծ»[48] ձեռնարկում։ Գլուխ 4-ում («Լույսի աղտոտման հետևանքները մարդու առողջության վրա») ասվում է, որ «... լույսի ներխուժումը, թեկուզ թույլ, հավանական է, որ կարող է չափելի ազդեցություն ունենալ քնի խանգարման և մելատոնինի ճնշման վրա։ Նույնիսկ եթե այդ ազդեցությունները մի գիշերից մյուս գիշեր համեմատաբար փոքր են, շարունակական քրոնիկ ցիրկադային, քնի և հորմոնալ խանգարումները կարող են ավելի երկարաժամկետ առողջական ռիսկեր պարունակել»։ Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիայում 2009 թվականին տեղի ունեցավ հանդիպում ցիրկադային խանգարումների և քաղցկեղի վերաբերյալ[49]։ Կարմիր լույսը ամենաքիչն է ճնշում մելատոնինին[50]։

2009 թվականի հունիսին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան մշակեց լույսի աղտոտման վերահսկողությանը աջակցող քաղաքականություն։ Որոշման մասին լուրերը ցոլքը ներկայացնում էին որպես՝ վտանգ առողջության համար, որը վարելու համար անապահով պայմաններ է առաջացնում։ Հատկապես տարեցների մոտ ցոլքը առաջացնում է ցայտունության կորուստ՝ մթագնելով գիշերային տեսողությունը։

Էկոհամակարգերի խափանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարիճը թաքնվել է քարերի տակ
Թոչունների և աստղերի հետքերը լույսի աղտոտվածության պայմաններում։ Ռիո Դե Ժանեյրո
Բրազիլիայում աստղերի և թռչունների հետքերը լույսի աղտոտվածության պայմաններում։Ռիոյի լողափ

Արհեստական լույսի ներգործումը օրգանիզմների և էկոհամակարգերի վրա կոչվում է լույսի էկոլոգիական աղտոտում։ Չնայած գիշերը լույսը կարող է օգտակար, չեզոք կամ վնասակար լինել առանձին տեսակների համար,միևնույն է դրա առկայությունը խաթարում է էկոհամակարգերը։ Օրինակ՝ սարդերի որոշ տեսակներ խուսափում են լուսավորված տարածքներից, իսկ մյուս տեսակները ուրախ են իրենց սարդոստայնը կառուցել հենց լամպի սյունի վրա։ Քանի որ լամպերի ձողերը գրավում են շատ թռչող միջատների, այն սարդերը, որոնց վրա լույսը չի ազդում, առավելություն են ստանում դրանից խուսափող սարդերի նկատմամբ։

Լույսի աղտոտումը լուրջ վտանգ է ներկայացնում մասնավորապես գիշերային վայրի բնության համար` բացասական ազդեցություն ունենալով բույսերի և կենդանիների ֆիզիոլոգիայի վրա։ Այն կարող է խանգարել կենդանիների շարժին, փոխել մրցակցային առնչությունները, փոխել գիշատչի և զոհի հարաբերությունները և առաջացնել ֆիզիոլոգիական վնասներ[51]։ Կյանքի ռիթմը կառուցվում է լույսի և մթության բնական ամենօրյա օրինաչափությունների միջոցով, ուստի այդ օրինաչափությունների խախտումը ազդում է էկոլոգիական դինամիկայի վրա[52] :

Ուսումնասիրությունները ակնարկում են, որ լճերի շրջակայքում լույսի աղտոտումը խանգարում է զուպլանկտոններին, ինչպիսիք են՝ ջրալվերը, ուտել մակերեսային ջրիմուռներ` հանգեցնելով ջրիմուռների շատացմանը, որոնք կարող են ոչնչացնել լճերի բույսերը և իջեցնել ջրի որակը[53]։ Լույսի աղտոտումը կարող է նաև ազդել էկոհամակարգերի վրա այլ եղանակներով։ Օրինակ՝ լեպիդոպորտիստներն ու միջատաբանները փաստել են, որ գիշերային լույսը կարող է խոչընդոտել ցեցի և գիշերային այլ միջատների շարժին[54]։ Գիշերը ծաղկող ծաղիկները, որոնք փոշոտման համար կախման մեջ են ցեցերից, կարող են վնասվել գիշերային լուսավորությունից, քանի որ չկա փոխարինող փոշոտիչ, որի վրա արհեստական լույսը ազդեցություն չի ունենա։ Սա կարող է վնասել  բույսերի այն տեսակներին, որոնք չեն կարող վերարտադրվել և փոխել տարածքի էկոլոգիան[55]։ Գիշերային միջատների շարքում լուսատըտիկները(Coleoptera: Lampyridae, Phengodidae և Elateridae) լույսի աղտոտման համար հետաքրքիր ուսումնական առարկաներ են, քանի որ դրանք վերարտադրման համար կախված են իրենց իսկ լույսից և, հետևաբար, շատ զգայուն են լույսի շրջակա միջավայրի մակարդակների հանդեպ[56]։ Լուսատըտիկները հայտնի են (ի տարբերություն շատ այլ միջատների)[57] և հեշտությամբ նկատվում են մարդկանց կողմից։ Շրջակա միջավայրի փոփոխությունների հանդեպ իրենց զգայունության և արագ արձագանքի շնորհիվ լուսատըտիկները համարվում են  լավ կենսաինդիկատորներ՝ գիշերային արհեստական լուսավորության համար[58]։ Ենթադրվում է, որ գիշերը միջատների զանգվածային անկումը մասամբ պայմանավորված է արհեստական լույսերով[59]։

2009 թվականի [60] ուսումնասիրությունը նաև ակնարկում է կենդանիների և էկոհամակարգերի վրա բևեռացված լույսի խառնաշփոթի կամ լույսի արհեստական բևեռացման պատճառով առաջացած վնասակար ազդեցությունները(նույնիսկ օրվա ընթացքում, քանի որ արևի լույսի բնական բևեռացման ուղղությունը և դրա արտացոլումը շատ կենդանիների համար տեղեկատվության աղբյուր են համարվում)։ Աղտոտման այս ձևը կոչվում է բևեռացված լույսի աղտոտում (PLP): Անբնական բևեռացված լույսի աղբյուրները կարող են բևեռացման համար զգայուն տաքսոններում անբավարար վարքագիծ առաջացնել և փոխել էկոլոգիական փոխազդեցությունները։

Բարձր կառույցների վրա գտնվող  լույսերը կարող են ապակողմնորոշել գաղթող թռչուններին։ ԱՄՆ ձկների և վայրի բնության ծառայության կատարած բարձր շինությունների լույսերի պատճառով սպանված թռչունների քանակի նախահաշիվները տարեկան կազմում են չորսից-հինգ միլիոն և ավելի[61]։ «Ճակակատագրական լույսի իրազեկման ծրագիր»-ը (FLAP) համագործակցում է Տորոնտոյի, Օնտարիոյի, Կանադայի և այլ քաղաքների շենքերի սեփականատերերի հետ,որոնք միգրացիայի ժամանակահատվածում  անջատում են լույսերը՝ թռչունների մահացությունը նվազեցնելու համար։

Լողափերի բներից դուրս եկող ծովային կրիաների ձագերը լույսի աղտոտման հերթական զոհն են։ Կա թյուր կարծիք, որ ձվից նոր դուրս եկած ծովային կրիաները շարժվում են Լուսնի ուղղությամբ։ Փոխարենը, նրանք գտնում են օվկիանոսը՝ հեռանալով ավազաթմբերի մութ ուրվագիծից և դրանց բուսականությունից։ Սա վարքագիծ է, որին արհեստական լույսերը խանգարում են[62]։ Դոդոշների բուծման գործունեությունը և վերարտադրողական ֆենոլոգիան, այնուամենայնիվ, կապված են Լուսնի լույսի հետ[63]։ Երիտասարդ ծովային թռչուններին նույնպես կարող են ապակողմնորոշել լույսերը, երբ նրանք թողնում են իրենց բները և դուրս թռչում դեպի ծով[64][65][66]։ Լույսի աղտոտումը երկկենցաղների ու սողունների վրա  նույնպես ազդեցություն ունի։ Սովորաբար մթում ներմուծված լույսի աղբյուրները կարող են խաթարել մելատոնինի արտադրության մակարդակը։ Մելատոնինը հորմոն է, որը կարգավորում է ֆոտոպերիոդիկ ֆիզիոլոգիան և վարքը։ Գորտերի և պոչավոր երկկենցաղների որոշ տեսակներ օգտագործում են լույսից կախված «կողմնացույց»՝ բուծման վայրեր գնալու համար։ Ներկայացված լույսը կարող է նաև առաջացնել զարգացման անկանոնություններ, ինչպիսիք են ցանցաթաղանթի վնասումը, ձագերի աճի նվազումը, վաղաժամ մետամորֆոզը[67], սերմնաբջիջների արտադրության նվազումը և գենետիկ մուտացիան[51][68][69][70][71][72]։

2009 թվականի սեպտեմբերին Հյուսիսային Իռլանդիայի Արմա քաղաքում 9-րդ եվրոպական «Dark-Sky» սիմպոզիումը նիստ անցկացրեց գիշերային լույսի (LAN) բնապահպանական ազդեցությունների վերաբերյալ[73]։ Այն զբաղվում էր չղջիկներով, կրիաներով, LAN- ի «թաքնված» վնասներով և շատ այլ թեմաներով։ LAN- ի էկոլոգիական ազդեցությունները նշվել են դեռ 1897 թվականին ՝ Los Angeles Times- ի հոդվածում։ Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածից մի հատված, որը կոչվում է «Էլեկտրականություն և անգլիական երգեցիկ թռչուններ».

Անգլիական մի ամսագիր անհանգստացած է էլեկտրականության և երգեցիկ թռչունների առնչությամբ, որը, ըստ դրա, ավելի մոտ է, քան կատուներին և կերային մշակաբույսերին։ Այն հարցնում է թե մեզանից քանի՞սն են կարծում, որ էլեկտրականությունը կարող է ոչնչացնել երգեցիկ թռչուններին։ ... Բացառությամբ սերինոսների, կարելի է ասել, որ անգլիական բոլոր երգեցիկ թռչունները միջատակեր են, և նրանց սննդակարգը հիմնականում բաղկացած է հսկայական քանակությամբ մանր միջատներից, որոնք նրանք հավաքում են խոտի և խոտաբույսերի վրայից՝ մինչ  ցողի չորանալը։ Քանի որ էլեկտրական լույսը լուսավորում է Անգլիայի քաղաքային փողոցները, այս խեղճ թևավոր ատոմները յուրաքանչյուր ամառային տաք  երեկո կոտորվում են լույսերի պատճառով ... Կա վախ, որ երբ Անգլիան մի ծայրից մյուսը ծայրը լուսավորվի, երգեցիկ թռչունները կսատկեն իրենց սննդի պաշարների սակավությունից[74]}}:

Ազդեցությունը աստղագիտության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղագիտությունը շատ զգայուն է լույսի աղտոտման նկատմամբ։ Գիշերային երկինքը, որը դիտվում է քաղաքից, ոչ մի նմանություն չունի նրան, ինչը կարելի է տեսնել մութ երկնքից[75]։ Երկնքի լուսավորումը (գիշերը մթնոլորտում լույսի ցրումը) նվազեցնում է աստղերի,գալակտիկաների և երկնքի ցայտունությունը, ինչը չի թողնում տեսնել աղոտ մարմինները։ Այս գործոնի պատճառով նոր հեռադիտակները կառուցվում են հեռավոր վայրերում։

Սկզբնական նկար.ստորին եզրում՝ Ալկայիդ, կենտրոնում աջից՝ կրկնակի աստղ Միզար և Ալկոր,աջ եզրում՝ Ալիոթ․ Pinwheel գալակտիկան փոքր ցրված կետ է պատկերի կենտրոնում:
Սև մակարդակի համակշռություն. թվային պատկերի ամենամութ կետը դրված է զրոյական լուսավորության վրա՝ տեսանելի թափառող լույսը նվազեցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, Ռեյլիի ցրման արդյունքում առաջացած կապույտ լույսը տեսանելի է պատկերի կենտրոնում:
Հեռացվել է թափառող լույսի 50 տոկոսը. թափառող լույսի ավելի մուգ հատվածը դրվել է զրոյական լուսավորության վրա։ Ռեյլիի ցրման արդյունքում առաջացած կապույտ լույսի ավելի մուգ հատվածը դեռ տեսանելի է պատկերի կենտրոնում:
Թափառող լույսի ամբողջական հեռացում։ Թափառող լույսը ցուցադրող բոլոր պիքսելները դրվել են զրոյական լուսավորության վրա․ թույլ և երկչափ Pinwheel գալակտիկան այլևս չի երևում:

Որոշ աստղագետներ օգտագործում են նեղ երիզով «միգամածության ֆիլտրեր», որոնցով կարելի է տեսնել լույսի միայն հատուկ ալիքների երկարությունները, որոնք սովորաբար հանդիպում են միգամածություններում, կամ լայն երիզով «լույսի աղտոտման ֆիլտրեր», որոնք նախատեսված են  լույսի աղտոտման հետևանքները նվազեցնելու (բայց ոչ վերացնելու)համար։Սրանք զտում են  սպեկտրալ գծերը, որոնց սովորաբար արտանետում են նատրիումի և սնդիկի լամպերը, այդպիսով ուժեղացնելով ցայտունությունը և պարզեցնելով աղոտ օբյեկտների տեսքը, ինչպիսիք են գալակտիկաներն ու միգամածությունները[76]։ Ցավոք, լույսի աղտոտման նվազեցման (LPR) այս ֆիլտրերը չեն հանդիսանում լույսի աղտոտման լուծումը։ LPR ֆիլտրերը նվազեցնում են ուսումնասիրվող օբյեկտի պայծառությունը, և դա սահմանափակում է ավելի շատ խոշորացնելու հնարավորությունը։ LPR ֆիլտրերն գործում են արգելափակելով որոշակի ալիքի երկարության լույսը, որը փոխում է օբյեկտի գույնը՝ հաճախ ստեղծելով արտահայտված կանաչ ձուլվածք։ Ավելին, LPR ֆիլտրերը գործում են միայն որոշակի օբյեկտների տեսակների համար(հիմնականում արտանետման միգամածություններ) և քիչ են օգտագործվում գալակտիկաների և աստղերի համար։ Ոչ մի ֆիլտր չի կարող համապատասխանել մութ երկնքի արդյունավետությանը՝ տեսողական կամ լուսանկարչական նպատակներով։

Հյուսիսային Չիլիի Ատակամա անապատը հեռու է ցանկացած քաղաքից, և այնտեղ գիշերային երկինքը չափազանց սև է։ Լուսանկարը ՝ Խոսե Ֆրանցիսկո Սալգադոյի

Լույսի աղտոտվածությունն ազդում է երկնքի ցրված օբյեկտների տեսանելիության վրա, ինչպիսիք են միգամածություններն ու գալակտիկաները` դրանց մակերևույթի ցածր պայծառության պատճառով։ Նման օբյեկտների մեծ մասը անտեսանելի են դառնում խոշոր քաղաքների՝ խիստ աղտոտված երկնքում։ Տեղանքի մթությունը գնահատելու պետք է փնտրել  Ծիր Կաթինը, որը ամբողջապես մութ երկնքում այնքան պայծառ է, որ ստվեր է գցում[77]։

Բացի երկնքի լուսավորումից, լույսի խախտումը կարող է ազդել դիտումների վրա, երբ արհեստական լույսն ուղղակիորեն մտնում է աստղադիտակի խողովակ և արտացոլվում է ոչ օպտիկական մակերեսներից, մինչև այն վերջապես հասնում է ակնապակուն։ Լույսի աղտոտման այս ուղիղ ձևը փայլ է առաջացնում տեսադաշտում, ինչը նվազեցնում է ցայտունությունը։ Լույսի խախտումը նույնպես թույլ չի տալիս, որ տեսողական դիտորդը բավարար չափով հարմարվի մթությանը։ Այս ցոլքը նվազեցնելու համար (եթե լույսի ուղղակիորեն նվազեցումը տարբերակ չէ) սովորաբար ծածկում են աստղադիտակի խողովակը և լրացուցիչ պարագաները(արտացոլանքը նվազեցնելու պարագաներ), և աստղադիտակի վրա դնում են լուսապաշտպան վահան՝ թիրախին մոտ գտնվող այլ անկյուններից եկող լույսը նվազեցնելու համար։ Այսպիսի դեպքերում որոշ աստղագետներ նախընտրում են դիտել սև կտորի տակ՝ մթության առավելագույն հարմարեցումը ապահովելու համար։

Մթնոլորտային աղտոտման աճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սան Ֆրանցիսկոյում Ամերիկյան երկրաֆիզիկական միության նիստում ներկայացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ լույսի աղտոտումը ոչնչացնում է նիտրատային ռադիկալները, այդպիսով կանխելով բնականոն գիշերային ժամին` մեքենաներից և գործարաններից արտանետվող մթնոլորտային ծխի կրճատումը[78][79]։ Ուսումնասիրությունը ներկայացրել է Հարալդ Սթարքը ՝ Օվկիանոսի և մթնոլորտի ազգային վարչությունից։

Լույսի աղտոտումը հիմնականում անբևեռացված է, և դրա միացումը լուսնի լույսին հանգեցնում է բևեռացման ազդանշանի նվազմանը

Երկնքի բնական բևեռացման նվազում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիշերը, Լուսնի լույսով լուսավորված երկնքի բևեռացումը շատ խիստ նվազում է քաղաքային լույսի աղտոտման առկայության դեպքում, քանի որ ցրված քաղաքային լույսը խիստ բևեռացված չէ[80]։ Մարդիկ բևեռացված լուսնի լույսը չեն կարող տեսնել, բայց կարծիք կա, որ շատ կենդանիներ այն օգտագործում են տեղաշարժման համար։

Նվազեցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույսի աղտոտման նվազման հետ մեկտեղ պետք է նվազեն նաև երկնքի փայլը,ցոլքը, լույսի խախտումը և լուսային խառնաշփոթությունը։ Հետևաբար, լույսի աղտոտումը լավագույնս նվազեցնելու մեթոդը կախված է առկա խնդրից։ Հնարավոր լուծումներն են.

  • Անհրաժեշտ նվազագույն ուժգնության լույսի աղբյուրների օգտագործումը։
  • Լամպերի անջատումը՝ օգտագործելով ժամանակաչափ կամ զբաղվածության սենսոր, երբ դրանք անհրաժեշտ չեն։
  • Լուսատուների բարելավումը, այնպես որ դրանք իրենց լույսն ավելի ճշգրիտ ուղղեն դեպի այնտեղ, որտեղ այն անհրաժեշտ է, և ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններով։
  • Օգտագործվող լույսերի տեսակի ճշգրտումը, ընտրելով այնպիսի լույսերի որոնք լույսի լուրջ աղտոտման խնդիրներ չեն առաջացնի։ Սնդիկը, մետաղական հալիդը և առաջին սերնդի ճանապարհային  կապույտ լուսադիոդային լուսատուները ավելի շատ են աղտոտում, քան նատրիումի լամպերը։ Երկրի մթնոլորտը կապույտ լույսը ավելի լավ է ցրում և փոխանցում, քան դեղին կամ կարմիր լույսերը։ Երբ օդի խոնավությունը բարձրանում է, լուսադիոդային լուսատուների շուրջ և դրանց տակ հաճախ «ցոլք» և «մառախուղ» է առաջանում, մինչդեռ նարնջագույն նատրիումի լամպի լուսատուներն ավելի քիչ են հակված այս երևույթը ցուցաբերելուն։
  • Գոյություն ունեցող լուսավորության ծրագրերի գնահատումը և որոշ կամ բոլոր հատակագծերի վերաձևավորումը՝ կախված լույսի անհրաժեշտությունից։

Լուսավորության հարմարանքների բարելավում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս տեսակի լուսադիոդային լուսատուն կարող է նվազեցնել ավելորդ լույսի աղտոտումը շենքերի ներսում
Տափակ ոսպնյակներով լուսատու, որը ամբողջական անջատման հարմարանք է և արդյունավետ կերպով նվազեցնում է լույսի աղտոտումը
Այս լուսատուի դեպքում լույսը դուրս է գալիս կողքից և վերևից, որտեղ այն կարող է խնդիրներ առաջացնել:
Իտալիայի շրջանների մեծամասնությունը պահանջում է «զրո վեր ուղղված լույս», ինչը սովորաբար ենթադրում է ընդհանուր լուսատուների լրիվ անջատման լամպերի օգտագործում, բայց խախտումները սովորական են:

Լույսի աղտոտումը նվազեցնելու համար ամբողջական անջատման լուսատուների օգտագործումը խրախուսվում է արշավի շատ մասնակիցների կողմից։ Սովորաբար խրախուսվում է նաև, որ լույսերը լինեն համապատասխան հեռավորության վրա՝ առավելագույն արդյունավետության համար, և որ օգտագործվող լուսատուների քանակը, ինչպես նաև յուրաքանչյուր լուսատուի հզորությունը համապատասխանի որոշակի կիրառման պահանջներին (հիմնվելով լուսավորության նախագծման տեղական չափանիշների վրա)։

Ամբողջական անջատման հարմարանքները առաջին անգամ հասանելի են դարձել 1959-ին ՝ General Electric- ի M100 հարմարանքի ներմուծմամբ[81]։

Ամբողջական անջատման հարմարանքը, ճիշտ տեղադրման դեպքում, նվազեցնում է լույսի թափանցման հավանականությունը հորիզոնական հարթությունից վեր։ Հորիզոնականից վեր արձակված լույսը երբեմն կարող է լուսավորել նախատեսված թիրախը, բայց հաճախ ոչ մի նպատակ չի ծառայում։ Երբ այն մտնում է մթնոլորտ, լույսը նպաստում է երկնքի փայլին։ Որոշ կառավարություններ և կազմակերպություններ այժմ քննարկում են, կամ արդեն իսկ իրականացրել են փողոցային լամպերի և մարզադաշտերի լուսավորության ամբողջական անջատումները։

Ամբողջական անջատման հարմարանքների օգտագործումը կօգնի նվազեցնել երկնքի լուսավորումը՝ թույլ չտալով, որ լույսը դուրս գա հորիզոնականից վեր։ Ամբողջական անջատումը, որպես կանոն, նվազեցնում է լամպի և ռեֆլեկտորի տեսանելիությունը լուսատուի մեջ, ուստի ցոլքի հետևանքները նույնպես նվազում են։ Արշավի մասնակիցները նաև պնդում են, որ ամբողջական անջատման հարմարանքները ավելի արդյունավետ են, քան մյուս հարմարանքները, քանի որ այն լույսը, որը հակառակ դեպքում կթափանցեր մթնոլորտ, կարող էր ուղղվել դեպի գետնին։ Այնուամենայնիվ, ամբողջական անջատման հարմարանքները կարող են նաև ավելի շատ լույս պահել հարմարանքում, քան լուսատուների մյուս տեսակները, ինչը համապատասխանում է լուսատուի ցածր արդյունավետությանը։ Սա ենթադրում է լուսատուների վերաձևովորման անհրաժեշտությունը։

Ամբողջական անջատման հարմարանքների օգտագործումը կարող է հանգեցնել հարմարանքներում ավելի ցածր հզորությամբ լամպերի օգտագործմանը` առաջացնելով նույն կամ երբեմն ավելի լավ ազդեցություն` ավելի խնամքով կառավարման շնորհիվ։ Յուրաքանչյուր լուսավորության համակարգում երկնքի լուսավորումը առաջանում է նաև գետնից արտացոլված լույսից։ Այնուամենայնիվ, այս արտացոլումը կարող է կրճատվել՝ եթե օգտագործվի լամպի համար անհրաժեշտ նվազագույն ուժը և սահմանվի լույսերի համապատասխան հեռավորություն։

Ամբողջական անջատման լուսատուների վերաբերյալ կա տարածված քննադատություն, որ դրանք երբեմն այնքան էլ գեղագիտական տեսք չունեն։ Դա, ամենայն հավանականությամբ, այն պատճառով է, որ պատմականորեն չի եղել մեծ շուկա՝ հատուկ ամբողջական անջատման հարմարանքների համար, և այն պատճառով, որ մարդիկ սովորաբար սիրում են տեսնել լուսավորության աղբյուրը։ Լույսի ուղղության առանձնահատկության պատճառով ամբողջական անջատման համակարգերը երբեմն նաև պահանջում են փորձաքննություն` առավելագույն արդյունքի հասնելու համար։

Կասկածի տակ է դրվել նաև լուսային աղտոտվածության դեմ պայքարի համար ամբողջական անջատման ճանապարհային լույսերի օգտագործման արդյունավետությունը։ Նախագծային ուսումնասիրությունների համաձայն, ամբողջական անջատման դասավորմությամբ լուսատուները (ի տարբերություն անջատման կամ մասնակի անջատման լուսատուների(համեմատված է այստեղ[82]) պետք է ավելի մոտ լինեն իրար, որպեսզի բավարարեն IESNA- ի կողմից նշված լույսի մակարդակի, միօրինակության և ցոլքի հետ կապված նույն պահանջները։ Այս սիմուլյացիաները օպտիմիզացնում էին լույսերի բարձրությունն ու հեռավորությունը` միևնույն ժամանակ հարկագրելով ընդհանուր դիզայն` IESNA- ի պահանջները բավարարելու համար, և հետո համեմատում լուսատուի տարբեր նմուշների և ուժերի ընդհանուր լուսարձակման և էներգիայի սպառումը։

Անջատման նմուշները ավելի լավ էին գործում, քան ամբողջական անջատման նմուշները, իսկ մասնակի անջատումը` ավելի լավ, քան կամ անջատումը կամ ամբողջական անջատումը։ Սա ցույց է տալիս, որ ճանապարհային  սարքավորումները, գերլուսավորումը կամ ամբողջական անջատման հարմարանքների միջոցով արտադրված թույլ միօրինակությունը, կարող է ավելի վնասակար լինել, քան ուղղակի լուսավորությունը, որը ստեղծվում է ավելի քիչ անջատման կամ մասնակի անջատման հարմարանքների միջոցով։ Հետևաբար, առկա համակարգերի ընդհանուր աշխատանքը կարող է բարելավվել ավելի շատ լուսատուների քանակը կրճատելու միջոցով, քան օգտագործելով ամբողջական անջատման նախագծեր։

Լույսի աղբյուրների տեսակների կարգավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն լույսի մի քանի տարբեր տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տարբեր հատկություններ, որոնք որոշում են դրանց նպատակահարմարությունը տարբեր առաջադրանքների համար։ Հատկապես ուշագրավ բնութագրերն են արդյունավետությունը և սպեկտրալ էներգիայի բաշխումը։ Հաճախ է պատահում, որ անհամապատասխան լույսի աղբյուրներ են ընտրվում առաջադրանքի համար՝ կա՛մ տգիտության պատճառով, կա՛մ այն պատճառով, որ տեղադրման պահին լուսավորման ավելի համապատասխան տեխնոլոգիան անհասանելի չի եղել։ Հետևաբար, սխալ ընտրված լույսի աղբյուրները հաճախ անտեղի կերպով նպաստում են լույսի աղտոտմանը և էներգիայի վատնմանը։ Լույսի աղբյուրները պատշաճ կերպով թարմացնելով` հաճախ հնարավոր է նվազեցնել էներգիայի օգտագործումը և աղտոտող ազդեցությունները` միաժամանակ բարելավելով արդյունավետությունն ու տեսանելիությունը։

Ստորև բերված աղյուսակում լույսի աղբյուրների որոշ տեսակներ նշված են ըստ էներգաարդյունավետության կարգի (տվյալները մոտավոր պահպանված արժեքներ են) և ներառում են դրանց երկնքի լուսավորման տեսողական ազդեցությունը՝ համաձայն LPS-ի[83][84]։

Լույսի աղբյուրի տեսակ Գույն Լուսային ազդեցություն
Երկնքի լուսավորման ազդեցություն
(համաձայն LPS-ի)
Փողոցի լուսադիոդային լամպ (սպիտակ) տաք-սպիտակ սառը-սպիտակ 120 4–8
Ցածր ճնշումով նատրիում (LPS/SOX) դեղին/սաթ 110 1.0
Բարձր ճնշումով նատրիում (HPS/SON) վարդագույն/սաթ-սպիտակ 90 2.4
Մետաղական հալիդ տաք-սպիտակ սառը-սպիտակ 70 4–8
Շիկացման լամպ դեղին/սպիտակ 8–25 1.1
PCA-LED սաթ 2.4

Շատ աստղագետներ հայցում են, որ մոտակա համայնքները օգտագործեն ցածր ճնշման նատրիումի լույսեր կամ ալյումինե գալյումի ինդիումի ֆոսֆիդային լուսադիոդային լուսատուներ, քանի որ արտանետվող հիմնական ալիքի երկարություն հետ համեմատաբար հեշտ է աշխատել կամ հազվադեպ դեպքերում զտել[85]։ Նատրիումի լույսերի շահագործման ցածր գինը մեկ այլ առանձնահատկություն է։ Օրինակ, 1980-ին, Կալիֆոռնիայի Սան Խոսե քաղաքում փողոցային բոլոր լամպերը փոխարինվեցին ցածր ճնշում ունեցող նատրիումի լամպերով, որոնց լույսը զտելը ավելի հեշտ է մոտակա Լիք աստղադիտարանի համար։ Նմանատիպ ծրագրեր այժմ գործում են Արիզոնայում և Հավայան կղզիներում։ Նման դեղին լույսի աղբյուրները ունեն նաև զգալիորեն քիչ երկնքի լուսավորման տեսանելի ազդեցություն[86], այնպես որ դրանք նվազեցնում են տեսողական երինքի լուսավորման պայծառությունը և բարելավում աստղերի տեսանելիությունը բոլորի համար։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Verheijen F. J. (1985)։ «Photopollution: Artificial light optic spatial control systems fail to cope with. Incidents, causation, remedies»։ Experimental Biology 44 (1): 1–18։ PMID 3896840 
  2. Cinzano P., Falchi F., Elvidge C. D., Baugh K. E. (2000)։ «The artificial night sky brightness mapped from DMSP Operational Linescan System measurements»։ Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 318 (3): 641–657։ Bibcode:2000MNRAS.318..641C։ arXiv:astro-ph/0003412։ doi:10.1046/j.1365-8711.2000.03562.x 
  3. Hollan, J: What is light pollution, and how do we quantify it?. Darksky2008 conference paper, Vienna, August 2008. Updated April 2009.
  4. Marín, C. and Orlando, G. (eds.) (June 2009) Starlight Reserves and World Heritage. Starlight Initiative, IAC and the UNESCO World Heritage Centre. Fuerteventura, Spain.
  5. «Light Pollution and Palomar Observatory»։ Palomar Observatory: Caltech Astronomy 
  6. Khan Amina (22 November 2017)։ «Artificial lights are eating away at dark nights—and that's not a good thing»։ latimes.com։ Վերցված է 20 December 2018 
  7. «The future looks bright: light pollution rises on a global scale»։ Reuters։ 22 November 2017։ Վերցված է 20 December 2018 – via www.reuters.com 
  8. Guillemain Amédée (1864)։ Le Ciel, notions d'astronomie à l'usage des gens du monde et de la jeunesse։ Paris, boulevard St. Germain, n° 77: Librairie de L. Hachette et Cie։ էջեր 101,383 
  9. Portree David. S. F. (2002)։ «Flagstaff's Battle for Dark Skies»։ The Griffith Observer (October, 2002) 
  10. Light Nuisance. Institution of Light Engineers
  11. Kyba Christopher C. M., Kuester Theres, Sánchez de Miguel Alejandro, Baugh Kimberly, Jechow Andreas, Hölker Franz, Bennie Jonathan, Elvidge Christopher D., Gaston Kevin J., Guanter Luis (22 November 2017)։ «Artificially lit surface of Earth at night increasing in radiance and extent»։ Science Advances 3 (11): e1701528։ Bibcode:2017SciA....3E1528K։ PMC 5699900 ։ PMID 29181445։ doi:10.1126/sciadv.1701528 
  12. International Dark-Sky Association. darksky.org
  13. «AC 70/7460-1K Obstruction Marking and Lighting»։ 2007-02-01։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-05-27-ին։ Վերցված է 2009-07-04 
  14. «Oil: Crude and Petroleum Products Explained»։ Energy Explained։ Energy Information Administration։ April 23, 2012։ Data & Statistics: Consumption and Disposition։ Վերցված է 2013-02-16 
  15. Irby Circuit—Energy Savings Archived 2006-03-15 at the Wayback Machine.. Irby.com. Retrieved 2011-12-03.
  16. Energy Information Administration—Commercial Energy Consumption Survey. Eia.doe.gov. Retrieved 2011-12-03.
  17. Kyba Christopher, Garz Stefanie, Kuechly Helga, de Miguel Alejandro, Zamorano Jaime, Fischer Jürgen, Hölker Franz (23 December 2014)։ «High-Resolution Imagery of Earth at Night: New Sources, Opportunities and Challenges»։ Remote Sensing 7 (1): 1–23։ Bibcode:2014RemS....7....1K։ doi:10.3390/rs70100001 
  18. Fotios S, Gibbons R (9 January 2018)։ «Road lighting research for drivers and pedestrians: The basis of luminance and illuminance recommendations»։ Lighting Research & Technology 50 (1): 154–186։ doi:10.1177/1477153517739055 
  19. Kyba Christopher C. M., Mohar Andrej, Pintar Gašper, Stare Jurij (20 February 2018)։ «Reducing the environmental footprint of church lighting: matching façade shape and lowering luminance with the EcoSky LED»։ International Journal of Sustainable Lighting 19 (2): 132։ doi:10.26607/ijsl.v19i2.80 
  20. Mizon, Bob (2001) Light Pollution: Responses and Remedies. Springer. 1-85233-497-5
  21. Motta Mario (2009-06-22)։ «U.S. Physicians Join Light-Pollution Fight»։ news։ Sky & Telescope։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-06-24-ին։ Վերցված է 2009-06-23 
  22. «IAU's statement on satellite constellations»։ International Astronomical Union։ Վերցված է 3 June 2019 
  23. «Light pollution from satellites will get worse. But how much?»։ astronomy.com։ 2019-06-14։ Վերցված է 2019-11-07 
  24. «SpaceX Starlink satellite constellation astronomy light pollution»։ 2019-05-29։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-11-28-ին 
  25. Cinzano P., Falchi F., Elvidge C. D., Baugh K. E. (2001)։ «The first world atlas of the artificial night sky brightness»։ Mon. Not. R. Astron. Soc. 328 (3): 689–707։ Bibcode:2001MNRAS.328..689C։ arXiv:astro-ph/0108052։ doi:10.1046/j.1365-8711.2001.04882.x։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-08-19-ին 
  26. Կաղապար:In lang The World Atlas of the Artificial Night Sky Brightness. Lightpollution.it. Retrieved 2011-12-03.
  27. 27,0 27,1 Falchi Fabio, Cinzano Pierantonio, Duriscoe Dan, Kyba Christopher C. M., Elvidge Christopher D., Baugh Kimberly, Portnov Boris A., Rybnikova Nataliya A., Furgoni Riccardo (2016-06-01)։ «The new world atlas of artificial night sky brightness»։ Science Advances 2 (6): e1600377։ Bibcode:2016SciA....2E0377F։ ISSN 2375-2548։ PMC 4928945։ PMID 27386582։ arXiv:1609.01041։ doi:10.1126/sciadv.1600377 
  28. Duriscoe D., Luginbuhl C., Moore C. (2007)։ «Measuring Night Sky Brightness with a Wide-Field CCD Camera»։ Publications of the Astronomical Society of the Pacific 119 (852): 192–213։ Bibcode:2007PASP..119..192D։ arXiv:astro-ph/0702721։ doi:10.1086/512069 
  29. Night Sky Monitoring Database. nature.nps.gov
  30. Siegel Ethan (June 14, 2016)։ «The Milky Way: Invisible To Most Of Us, But Accessible To All»։ Forbes։ Վերցված է November 16, 2019 
  31. South China Morning Post. 2013-20-3. Retrieved 2013-6-4
  32. Dennis Brady (June 11, 2016)։ «Light pollution limiting night-sky views»։ Portland Press Herald, via Washington Post։ Վերցված է June 12, 2016 
  33. Gary Steffy, Architectural Lighting Design, John Wiley and Sons (2001) 0-471-38638-3.
  34. Burks, Susan L. (1994) Managing your Migraine, Humana Press, New Jersey. 0-89603-277-9.
  35. Cambridge Handbook of Psychology, Health and Medicine, edited by Andrew Baum, Robert West, John Weinman, Stanton Newman, Chris McManus, Cambridge University Press (1997) 0-521-43686-9
  36. Pijnenburg, L.; Camps, M. and Jongmans-Liedekerken, G. (1991) Looking closer at assimilation lighting, Venlo, GGD, Noord-Limburg
  37. Knez I (2001)։ «Effects of colour of light on nonvisual psychological processes»։ Journal of Environmental Psychology 21 (2): 201–208։ doi:10.1006/jevp.2000.0198 
  38. Plitnick B, Figueiro MG, Wood B, Rea MS (2010)։ «The effects of long-wavelength red and short-wavelength blue lights on alertness and mood at night»։ Lighting Research and Technology 42 (4): 449–458։ doi:10.1177/1477153509360887 
  39. «IARC Monographs Programme finds cancer hazards associated with shiftwork, painting and firefighting, International Agency for Research on Cancer»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-21-ին։ Վերցված է 2011-07-06 
  40. «IARC Monograph 98»։ Վերցված է 2011-07-06 
  41. Schernhammer ES, Schulmeister K (2004)։ «Melatonin and cancer risk: does light at night compromise physiologic cancer protection by lowering serum melatonin levels?»։ British Journal of Cancer 90 (5): 941–3։ PMC 2409637։ PMID 14997186։ doi:10.1038/sj.bjc.6601626 
  42. Hansen J (2001)։ «Increased breast cancer risk among women who work predominantly at night»։ Epidemiology 12 (1): 74–7։ PMID 11138824։ doi:10.1097/00001648-200101000-00013 
  43. Davis S, Mirick DK, Stevens RG (2001)։ «Night shift work, light at night, and risk of breast cancer»։ Journal of the National Cancer Institute 93 (20): 1557–62։ PMID 11604479։ doi:10.1093/jnci/93.20.1557։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-13-ին 
  44. Schernhammer ES, Laden F, Speizer FE, Willett WC, Hunter DJ, Kawachi I, Colditz GA (2001)։ «Rotating night shifts and risk of breast cancer in women participating in the nurses' health study»։ Journal of the National Cancer Institute 93 (20): 1563–8։ PMID 11604480։ doi:10.1093/jnci/93.20.1563 
  45. Bullough JD, Rea MS, Figueiro MG (2006)։ «Of mice and women: light as a circadian stimulus in breast cancer research»։ Cancer Causes & Control 17 (4): 375–83։ PMID 16596289։ doi:10.1007/s10552-005-0574-1։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-05-16-ին։ Վերցված է 2021-03-01 
  46. Kloog I, Haim A, Stevens RG, Portnov BA (2009)։ «Global co-distribution of light at night (LAN) and cancers of prostate, colon, and lung in men»։ Chronobiology International 26 (1): 108–25։ PMID 19142761։ doi:10.1080/07420520802694020 
  47. Yun Jeong (2015)։ «High prevalence of breast cancer in light polluted areas in urban and rural regions of South Korea:An ecologic study on the treatment prevalence of female cancers based on National Health Insurance data.»։ Chronobiology International 32 (5): 657–667։ PMID 25955405։ doi:10.3109/07420528.2015.1032413 
  48. «CfDS Handbook»։ Britastro.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-06-17-ին։ Վերցված է 2010-09-04 
  49. «Event—Circadian Disruption and Cancer on Nature Network»։ Network.nature.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-05-12-ին։ Վերցված է 2010-09-04 
  50. Cheung Maria (2009-11-29)։ «Graveyard Shift Work Linked to Cancer»։ news։ University of Connecticut Health Center։ Վերցված է 2012-07-06 
  51. 51,0 51,1 Perry G., Buchanan B. W., Fisher R. N., Salmon M., Wise S. E. (2008)։ «Effects of artificial night lighting on amphibians and reptiles in urban environments»։ in Bartholomew J. C., Mitchell R. E. J., Brown B.։ Urban Herpetology 3։ Society for the Study of Amphibians and Reptiles։ էջեր 239–256։ ISBN 978-0-916984-79-3 
  52. Longcore Travis, Rich Catherine (2004)։ «Ecological light pollution»։ Frontiers in Ecology and the Environment 2 (4): 191–198։ doi:10.1890/1540-9295(2004)002[0191:ELP]2.0.CO;2 
  53. Moore, Marianne V., Pierce, Stephanie M., Walsh, Hannah M., Kvalvik, Siri K., Julie D. Lim (2000)։ «Urban light pollution alters the diel vertical migration of Daphnia»։ Verh. Internat. Verein. Limnol 27: 1–4 
  54. Frank, Kenneth D. (1988)։ «Impact of outdoor lighting on moths»։ Journal of the Lepidopterists' Society 42: 63–93։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-06-17-ին 
  55. Confirmed: Night Lights Drive Pollinators Away From Plants The Atlantic, 2017
  56. Firebaugh Ariel, Haynes Kyle J. (2016-12-01)։ «Experimental tests of light-pollution impacts on nocturnal insect courtship and dispersal»։ Oecologia (անգլերեն) 182 (4): 1203–1211։ Bibcode:2016Oecol.182.1203F։ ISSN 0029-8549։ PMID 27646716։ doi:10.1007/s00442-016-3723-1 
  57. Picchi Malayka Samantha, Avolio Lerina, Azzani Laura, Brombin Orietta, Camerini Giuseppe (2013-08-01)։ «Fireflies and land use in an urban landscape: the case of Luciola italica L. (Coleoptera: Lampyridae) in the city of Turin»։ Journal of Insect Conservation (անգլերեն) 17 (4): 797–805։ ISSN 1366-638X։ doi:10.1007/s10841-013-9562-z 
  58. Viviani Vadim Ravara, Rocha Mayra Yamazaki, Hagen Oskar (June 2010)։ «Bioluminescent beetles (Coleoptera: Elateroidea: Lampyridae, Phengodidae, Elateridae) in the municipalities of Campinas, Sorocaba-Votorantim and Rio Claro-Limeira (SP, Brazil): biodiversity and influence of urban sprawl»։ Biota Neotropica 10 (2): 103–116։ ISSN 1676-0603։ doi:10.1590/S1676-06032010000200013 
  59. Grubisic M., van Grunsven R.H.A., Kyba C.C.M., Manfrin A., Hölker F. (2018-06-11)։ «Insect declines and agroecosystems: does light pollution matter?»։ Annals of Applied Biology (անգլերեն) 173 (2): 180–189։ ISSN 0003-4746։ doi:10.1111/aab.12440 
  60. Horváth Gábor, Gábor Horváth, György Kriska, Péter Malik, Bruce Robertson (August 2009)։ «Polarized light pollution: a new kind of ecological photopollution»։ Frontiers in Ecology and the Environment 7 (6): 317–325։ doi:10.1890/080129 
  61. Malakoff, D. (2001)։ «Faulty towers»։ Audubon 103 (5): 78–83 
  62. Salmon, M. (2003)։ «Artificial night lighting and sea turtles»։ Biologist 50: 163–168։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-08-20-ին։ Վերցված է 2021-03-01 
  63. Grant Rachel A., Chadwick Elizabeth A., Halliday Tim (2009)։ «The lunar cycle: a cue for amphibian reproductive phenology?»։ Animal Behaviour 78 (2): 349–357։ doi:10.1016/j.anbehav.2009.05.007 
  64. RodrÍguez Airam, RodrÍguez Beneharo (2009)։ «Attraction of petrels to artificial lights in the Canary Islands: effects of the moon phase and age class»։ Ibis 151 (2): 299–310։ doi:10.1111/j.1474-919X.2009.00925.x 
  65. Rodríguez A., Rodríguez B., Curbelo Á. J., Pérez A., Marrero S., Negro J. J. (2012)։ «Factors affecting mortality of shearwaters stranded by light pollution»։ Animal Conservation 15 (5): 519–526։ doi:10.1111/j.1469-1795.2012.00544.x 
  66. Rodríguez A., Burgan G., Dann P., Jessop R., Negro J. J., Chiaradia A. (2014)։ «Fatal Attraction of Short-Tailed Shearwaters to Artificial Lights»։ PLOS ONE 9 (10): e110114։ Bibcode:2014PLoSO...9k0114R։ PMC 4198200։ PMID 25334014։ doi:10.1371/journal.pone.0110114 
  67. Dananay Kacey L., Benard Michael F. (2018-07-11)։ «Artificial light at night decreases metamorphic duration and juvenile growth in a widespread amphibian»։ Proc. R. Soc. B (անգլերեն) 285 (1882): 20180367։ ISSN 0962-8452։ PMC 6053935 ։ PMID 30051829 ։ doi:10.1098/rspb.2018.0367 
  68. Rowan William (1938)։ «Light and seasonal reproduction in animals»։ Biological Reviews 13 (4): 374–401։ doi:10.1111/j.1469-185X.1938.tb00523.x 
  69. Scheling, L. (2006)։ «Ecological Consequences of Artificial Night Lighting»։ Natural Areas Journal 27 (3): 281–282։ doi:10.3375/0885-8608(2007)27[281:ecoanl]2.0.co;2 
  70. Rich, Catherine, Longcore, Travis (2006)։ Ecological consequences of artificial night lighting։ Island Press։ ISBN 978-1-55963-128-0 
  71. Woltz H, Gibbs J, Ducey P (2008)։ «Road crossing structures for amphibians and reptiles: Informing design through behavioral analysis»։ Biological Conservation 141 (11): 2745–2750։ doi:10.1016/j.biocon.2008.08.010 
  72. Barrett K, Guyer C (2008)։ «Differential responses of amphibians and reptiles in riparian and stream habitats to land use disturbances in western Georgia, USA»։ Biological Conservation 141 (9): 2290–2300։ doi:10.1016/j.biocon.2008.06.019 
  73. Video Archived 2011-01-02 at the Wayback Machine.. Ustream.tv. Retrieved 2011-12-03.
  74. «Electricity and English songbirds»։ Los Angeles Times։ 14 September 1897 
  75. «National Geographic Magazine»։ National Geographic։ National Geographic Society։ November 2008։ Վերցված է 2011-12-03 
  76. «Use of light pollution filters in astronomy»։ Astronexus։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-11-12-ին։ Վերցված է 2011-12-03 
  77. Կաղապար:Cite APOD
  78. «City lighting 'boosts pollution'»։ BBC News։ 2010-12-14 
  79. «Nighttime photochemistry: Nitrate radical destruction by anthropogenic light sources» (չաշխատող հղում)
  80. Kyba C. C. M., Ruhtz, T., Fischer, J., Hölker, F. (17 December 2011)։ «Lunar skylight polarization signal polluted by urban lighting»։ Journal of Geophysical Research 116 (D24): D24106։ Bibcode:2011JGRD..11624106K։ doi:10.1029/2011JD016698։ Վերցված է 2014-02-21 
  81. Bakich M.E. (February 2009)։ «Can we win the war against light pollution»։ Astronomy Magazine: 57։ ISSN 0091-6358 
  82. «Optics for Streetlights»։ Eskimo.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-09-15-ին։ Վերցված է 2010-09-04 
  83. Luginbuhl C. (2014)։ «The impact of light source spectral power distribution on sky glow»։ Journal of Quantitative Spectroscopy and Radiative Transfer 139: 21–26։ Bibcode:2014JQSRT.139...21L։ doi:10.1016/j.jqsrt.2013.12.004 
  84. Aubé M., Roby J., Kocifaj M. (2013)։ «Evaluating Potential Spectral Impacts of Various Artificial Lights on Melatonin Suppression, Photosynthesis, and Star Visibility»։ PLOS ONE 8 (7): e67798։ Bibcode:2013PLoSO...867798A։ PMC 3702543։ PMID 23861808։ doi:10.1371/journal.pone.0067798 
  85. Luginbuhl, C.B. (2001)։ Cohen, R. J., Sullivan, W. T., eds.։ Why Astronomy Needs Low-Pressure Sodium Lighting։ IAU Symposium No. 196—Preserving the Astronomical Sky (196)։ PASP, San Francisco, USA։ էջեր 81–86 
  86. Flagstaff Dark Skies Coalition։ «Lamp Spectrum and Light Pollution»։ Lamp Spectrum and Light Pollution։ Վերցված է 10 April 2016 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առնչվող կազմակերպություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]