Մասսաչուսեթս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մասաչուսեթսից)
Picto infobox map.png
Մասսաչուսեթս
անգլ.՝ Massachusetts
flag of Massachusetts Զինանշան
Flag of Massachusetts.svg
Seal of Massachusetts.svg
Massachusetts in United States.svg
Երկիր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Կարգավիճակ ԱՄՆ-ի նահանգ
Մտնում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Վարչկենտրոն Բոստոն
Ամենաբարձր կետ Mount Greylock
ԲԾՄ 150 մետր
Օրենսդրական մարմին Մասաչուսեթսի գլխավոր խորհուրդ
Միության մուտք փետրվարի 6, 1788 (6-րդ)
Պաշտոնական լեզուներ անգլերեն
Բնակչություն
6 794 422 մարդ (2015)[1] (14 տեղ)
Տարածք 27 336 կմ² կմ² (44 տեղ)
Massachusetts in United States (zoom).svg
Հիմնադրված է փետրվարի 6, 1788 թ.
Սահմանակցում է Ռոդ Այլենդ, Կոնեկտիկուտ, Նյու Յորք, Վերմոնտ և Նյու Հեմպշիր
Ժամային գոտի հյուսիսամերիկյան ժամային գոտի և America/New_York
Հապավում MA
ISO 3166-2 կոդ US-MA
Մականուն The Bay State
Միության մուտք փետրվարի 6, 1788 (6-րդ)
Կոորդինատներ: 42°18′ հս․ լ. 71°48′ ամ. ե. / 42.300° հս․. լ. 71.800° ավ. ե. / 42.300; 71.800
mass.gov

Մասաչուսեթս (անգլերեն՝ Լսել Massachusetts), նահանգ ԱՄՆ-ի հյուսիսարևելյան մասում։ Մասաչուսեթսը երկրորդ հայաշատ նահանգն է Կալիֆորնիայից հետո. այնտեղ բնակվում է 150.000-200.000 հայ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաղութը ստացել է իր անունը տեղական մասաչուսեթ ցեղից, որը նշանակում է «մեծ լեռնային տարածք» («masa»՝ «մեծ» և «wachusett»՝ «լեռ»): Առաջինն ափ է հասել անգլիացի ծովագնաց Բարտոլոմյու Գոսնոլդը, 1602 թվականին: 1620 թվականին Քեյփ-Քոդի ափերին հաստատվել են «Մեյֆլաուեր» նավի ուղևորները, որոնք լքել են Անգլիան, կրոնական հանգամանքերի պատճառով: Հենց նրանք են Մասսաչուսեթսի տարածքում հաստատել առաջին եվրոպական բնակավայրը՝ Պլիմուտյան գաղութը: Վերջնականապես հաստատվելուց առաջ՝ Պլիմուտում կնքել են հայտնի Մեյֆլաուերյան պայմանագիրը, որը համարվում է առաջին ամերիկյան սահմանադրությունը: Այդ փաստաթղթի հիմքում ընկած է քաղաքական համաձայնության գաղափարը՝ մեծամասնության կամքին ենթարկվելը: Իսկ 150 տարի հետո հենց ազատատենչությունը և անհնազանդությունն օգնեցին Ամերիկային անկախանալ: Նոր վայրում հարմարվելուն օգնեցին հնդկացի-վամպանոագները: 1621 թվականի առաջին բերքահավաքի ժամանակ անգլիացիները հնդիկների համար կազմակերպեցին 3-օրյա կերուխում: Այդպես էլ առաջացել է տոնը, որն այսօր կոչվում է Երախտագիտության օր: Շուտով հայտնվեցին նոր գաղթականներ: 1623 թվականին ստեղծվեց Գլոսթեր գաղութը, 1626 թվականին՝ Նոմկիգը, որը հետագայում վերափոխվեցէ Սեյլեմ քաղաքի: 1630 թվականին ժամանեց առաջին մաքրակրոն խումբը՝ Ջոն Ուինթրոփի գլխավորությամբ, որն էլ դարձավ Բոստոնի հիմնադիրը: 1636 թվականին բացվեց Հարվարդի համալսարանը՝ այդպիսի աստիճանի առաջին ուսումնական հաստատությունը երկրում: Մաքրակրոնները տարբերվում էին կրոնական անհանդուրժողականությամբ, 1692 թվականին սկսվեց «վհուկների դեմ որս» Սեյլեմ քաղաքում: Սեյլեմյան դատավորությունում 156 մեղադրանք է ներկայացվել, 30 մարդ ճանաչվեցին մեղավոր, որոնցից 14 կին և 5 տղամարդ կախաղան էին հանվել:

18-րդ դարի կեսին Մասսաչուսեթսը դարձավ բրիտանական գաղութների նավաշինության և առևտտի կենտրոնը: Նահանգի բնակիչները բողոքեցին մետրոպոլիտի կողմից հարկային ճնշման դեմ: 1770 թվականին դա վերածվեց «Բոստոնյան սպանդի»: 1773 թվականին բռնկվեց «Բոստոնյան թեյախմություն» խռովությունը՝ դառնալով Անկախության պատերազմի սկիզբը: Մասսաչուսեթս գաղութի բնակիչները, զգեստափոխվելով հնդիկների, բրիտանական նավի թեյի արկղերը վայր նետեցին՝ ի նշան գաղութի համար ոչ շահավետ հարկային քաղաքականության և մյուս երկրների հետ առևտրի սահմանափակման:

Նահանգի տեսարշան վայրերից շատերը կենտրոնացված են Բոստոնում: Պլիմուտում կարելի է տեսնել գրանիտե ժայռի մնացորդներ, որի մոտ, առասպելի համաձայն, հաստատվել են առաջին մաքրակրոնները: Պլիմության ժայռի կողքին՝ «Մեյֆլաուեր» նավի կրկնօրինակն է, որը կառուցվել է Անգլիայում 1955 թվականին:

Մասսաչուսեթսը եղել է 13 ամերիկյան գաղութներից մեկը, որն սկսել է Անհլիայի դեմ ապստամբություն: 1788 թվականի փետրվարի 6-ին Մասսաչուսեթսը վավերացրեց ԱՄՆ-ի սահմանադրությունը և դարձավ նոր պետության 6-րդ նահանգը:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսիսից Մասսաչուսեթսին սահմանակից են Նյու Հեմփշիր Winnipesaukee Sunset 8-28-2002 (JJH).jpg և Վերմոնտ Burlington, Vermont.jpg նահանգները, արևմուտքից՝ Նյու-Յորքը, հարավից՝ Կոնեկտիկուտը և Ռոդ Այլենդը, Արևելքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսը։ Նահանգի խոշորագույն քաղաքը Բոստոնն է, բայց բնակչության մեծ մասը ապրում է արվարձաններում։ Մասսաչուսեթսի հարավում գտնվում են Տակոնիկ լեռնաշղթան և Բեկշիր-Խիլս լեռը։

Էկոնոմիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականին համախառն արտադրանքը կազմել է 420․7 մլն դոլար, ԱՄՆ-ում 12-րդ է։ 2012 թվականին նահանգում մարդու անձնական եկամուտը կազմել է մոտ 53 հազ դոլար[2]։ Գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքներն են՝ ծովամթերք, սածիլներ, կաթնամթերք, լոռամիրգ և բանջարեղեն։ Արդյունաբերական հիմնական ապրանքներ են՝ հաստոցներ, էլեկտրական սարքավորումներ, գիտական գործիքներ, տպագրություն և հրատարակչություն, ինչպես նաև զբոսաշրջությունը։ Տնտեսության մեջ կարևոր դեր են խաղում բարձրագույն կրթությունը, առողջապահուտյունը և ֆինանսական ծառայությունը։

Ժողովրդական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգի բնակչությունը 2014 թվականի տվյալներով կազմել է 6745408 մարդ։ Բնակչության կրոնական պատկանելիությունը՝

Վարչական կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգում կա 14 շրջան, 50 խոշոր քաղաքներ և 301 բնակավայր։

Օրենքներ և կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգի մայրաքաղաքը Բուստոն քաղաքն է։ Մասսաչուսեթսի նահանգապետը Չարլի Բեյկերն է՝ հանրապետական կուսակցության անդամ։ Նահանգի սենատորներն են Էլիզաբեթ Ուրրեն և Էդ Մարկինը: Ներքին պալատում կոնգրեսը ունի 9 ներկայացուցիչ, նրանք բոլորը դեմոկրատներ են: 2004 թվականի մայիսի 17-ի գերագույն դատարանի որոշման համաձայն՝ Մասսաչուսեթսի պատմության մեջ ԱՄՆ-ն առաջին անգամ սկսել է գրանցել միասեռ ամուսնություններ:

Կրթություն և գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած այն հանգամանքին, որ Մասսաչուսեթսը զբաղեցնում է միայն 45-րդ տեղը խոշորագույն բոլոր նահանգներում, նա հավակնում է այն բանին, որպեսզի համարվի ազգային և ինտելեկտուալ ազգի կենտրոն: Դրա համար նա ունի բոլոր հիմքերը: Առաջին տպագիր հրատարակությունները, թերթերը, գրադարանը և միջնակարգ դպրոցը հայտնվել են Մասսաչուսեթսում: Ամերիկայի ամենահին՝ Քեմբրիջի Հարվարդի համալսարանը, որը գտնվում է այս նահանգում հիմնադրվել է 1636 թվականին: Առաջին պետական դպրոցը հիմնադրվել է 1647 թվականին: Հարվարդի համալսարանը և Մասսարուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտը գտնվում են Քեմբրիջում: Շատ տարիներ եղել են առաջատար համալսարաններ:


Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մասաչուսեթսի «Bay Transportation Authority» տրանսպորտային ընկերություն

Մասաչուսեթսում գործում են 10 տարածաշրջանային մետրոպոլիտեն սպասարկող կազմակերպություններ և երեք մետրոպոլիտենի պլանավորող կազմակերպություններ, որոնք ներառելու են պետության մնացած հատվածները[3],Պետական պլանավորումն իրականացվում է Մասաչուսեթսի տրանսպորտի վարչության կողմից:

Տարածաշրջանային հասարակական փոխադրամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մասաչուսեթսի բեռնափոխադրող ընկերությունը (MBTA), որը նաև հայտնի է որպես «T»,[4] կազմակերպում է հասարակական տրանսպորտը տրամվայի տեսքով[5], ավտոբուսի[6] և լաստանավային[7] համակարգերը Metro Boston -ի համակարգում: Տասներկու այլ տարածաշրջանային տրանզիտային կազմակերպությունները ապահովում են հանրային տրանսպորտը ավտոբուսային ծառայությունների տեսքով[8]: Երկրում գործում են նաև Cape Cod Central Railroad և Berkshire Scenic Railway Կենտրոնական երկաթուղային կազմակերպությունները[9][10]:

Լաստանավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վուդս Հոլ (Woods Hole), Մարթա Ուենյերդ (Martha Vineyard) և Նենտաքեթ Սթեմշիփ (Nantucket Steamship) ընկերություներն իրականացնում են բեռնափոխադրումներ և ուղևորափոխադրումներ դեպի Մասաչուսեթսի կղզիներ, այդ թվում Մարթաս Վինյերդ (Martha's Vineyard) և Նենթաքեթ (Nantucket)[11]:

Երկաթուղային բեռնափոխադրումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականից Մասաչուսեթսում գործում է CSX բեռնափոխադրումներ իրականացնող ընկերությունը[12]: Մասաչուսեթսի երկաթուղային բեռնափոխադրումների ընդհանուր տարածությունը կազմում է892 մղոն (1,436 կմ) [13]:

Օդային ծառայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օդանավակայանի շենքը

Պետությունում գործող հիմնական օդանավակայանը Բոստոն-Լոան միջազգային օդանավակայանն է: 2015 թվականին օդանավակայանը սպասարկվել է 33,5 միլիոն ուղևորի, 2014 թ.-ի 31,6 միլիոնի փոխարեն, որտեղ աշխատում են շուրջ 40 ավիաընկերություններ, ընդհանուր առմամբ 103 ուղղություններով[14] [15]: Լոգան (Logan) միջազգային օդանավակայանը ծառայում է Միացյալ Նահանգներում գտնվող բազմաթիվ քաղաքների, ինչպես նաև Կանադայում, Մեքսիկայում, Կարիբյան երկրում միջազգային կազմակերպությունների, նաև Եվրոպայի և Ասիայի ավիաընկերություններին [16].[16] [17] [18]:

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

USS Constitution Boston 2005.jpg A Pedra de Dighton no Rio Taunton, ate ser removida para o Museu en 1963, pesa 40 toneladas!.jpg Dighton Rock Museum.JPG Dighton Rock-Davis photograph.jpg

  • Դայտոն Րոգ- քառասուն տոննայանոց քար է, որի մակերեսին առկա են ժայռապատկերներ: Այն ընդգրկվել է Ազգային պատմական վայրերի գրանցամատյանում:

Mass statehouse eb1.jpg 1800 beacon hill.jpg Joseph Hooker outside MA Statehouse.jpg

  • Լեքստինգոն Գրին-վայր, որտեղ բախումներ են տեղի ունեցել ամերիկյան և բրիտանական զորքերի միջև 1775 թվականի անկախության համար պատերազմի ժամանակ:

Monument - Lexington, MA.JPG Monument inscription - Lexington, MA.JPG Lexington Minute Man relief (Basha Paeff) - Lexington, MA.JPG Minute Man Statue Lexington Massachusetts.jpg

Race point sunset.jpg CCNational Seashore.JPG Vuurtoren Cape Cod.JPG Salt Pond Visitor Center, Cape Cod National Seashore, Eastham MA.jpg Doane Rock.jpeg

Monument to the Forefathers 1.jpg Forefathers Monument2.JPG Forefathers Monument.JPG

FishermanMemorialGloucester.jpg Gloucester MA - Fisherman's Memorial.jpg Plate at Fisherman's Memorial in Gloucester MA DSC 0276 AD.jpg Fisherman's Memorial in Gloucester MA DSC 0271 AD.JPG

PilgrimMonumentbasrelief.jpg 1910 Pilgrim Monument.jpg Pilgrim Monument Provincetown MA 0033 AD.jpg Pilgrim Monument Provincetown MA 0031 AD.jpg Pilgrim Monument Provincetown MA 0032 AD.jpg Pilgrim Monument Provincetown MA 0047 AD.jpg

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Population Estimates Program
  2. http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/2012/pdf/gsp0612.pdf
  3. «Massachusetts Regional Planning Agencies»։ American Planning Association։ Վերցված է April 30, 2015 
  4. «MBTA Website»։ Massachusetts Bay Transportation Authority։ Արխիվացված օրիգինալից-ից April 18, 2015-ին։ Վերցված է May 2, 2015 
  5. «Subway Map»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է May 22, 2010 
  6. «Bus Schedules & Maps»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է May 22, 2010 
  7. «Boat Map and Schedules»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ Վերցված է May 22, 2010 
  8. «Your Transit Authorities»։ Massachusetts Association of Regional Transit Authorities։ Վերցված է May 23, 2010 
  9. «Cape Cod Central Railroad»։ Cape Cod Central Railroad։ Վերցված է May 23, 2010 
  10. «2010 Scenic Train Schedule»։ Berkshire Scenic Railway Museum։ Վերցված է May 23, 2010 
  11. «Background»։ The Woods Hole, Martha's Vineyard and Nantucket Steamship Authority։ Վերցված է May 24, 2010 
  12. «Massachusetts Passenger and Freight Rail»։ Massachusetts Department of Transportation։ Վերցված է May 2, 2015 
  13. «Rail Fast Facts For 2011»։ Association of American Railroads։ Վերցված է May 2, 2015 
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ LoganTraffic անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. «About Logan»։ Massachusetts Port Authority։ Վերցված է May 2, 2015 
  16. 16,0 16,1 «About Massport»։ Massachusetts Port Authority։ Վերցված է May 2, 2015 
  17. «Mass Aeronautics»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 5, 2008-ին 
  18. «About FAA»։ Federal Aviation Administration։ Վերցված է May 2, 2015 

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Mass.gov – Պաշտոնական կայք