Նիլ Արմստրոնգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Նիլ Արմսթրոնգից)
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox astronaut.png
Նիլ Արմստրոնգ
Neil Armstrong
Neil Armstrong pose.jpg
Նիլ Արմսթրոնգ
Բնօրինակ անուն ազգանուն Neil Armstrong
Ի ծնե Նիլ Ալդեն Արմսթրոնգ
Պետություն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Մասնագիտություն Տիեզերագնաց - օդաչու
Առաքելություն Առաջին մարդը Լուսնի վրա՝ հուլիսի 21, 1969 թ.,
«Ջեմինի-8» «Ջեմինի-8»,
«Ապոլոն-11» «Ապոլոն-11»
Տիեզերքում անցկացրած ժամանակը 8 օր, 14 ժամ, 12 րոպե և 30 վայրկյան
Ծնվել է 1930 օգոստոսի 5
Ծննդավայր {Վապակոնետա, Օհայո,
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Մահացել է օգոստոսի 25, 2012(2012-08-25) (տարիքը 82)
Մահվան վայրը Ցինցինատի, Օհայո,
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Ազգություն ամերիկացի
Ամուսին Janet Shearon
Պարգևներ «Ակնառու ծառայության համար» մեդալ (NASA) «Կոնգրեսի տիեզերական պատվո մեդալ»
«Նախագահական ազատության մեդալ» «Օդային մեդալ» (ԱՄՆ)
Ստորագրություն Neil Armstrong Signature.svg

Նիլ Ալդեն Արմսթրոնգ (անգլ.՝ Neil Armstrong 1930 թվականի օգոստոսի 5 - 2012 թվական օգոստոսի 25ամերիկացի տիեզերագնաց, ինժեներ և առաջին մարդն ով ոտք դրեց Լուսնի վրա։ Նա նաև եղել է աերոտիեզերական ինժեներ, ռազմածովային օդաչու, փորձարկող օդաչու և համալսարանի պրոֆեսոր։ Մինչև տիեզերագնաց դառնալն Արմստրոնգն եղել է Միացյալ Նահանգների Նավատորմի սպա, ծառայել և մասնակցել է Կորեական պատերազմում։ Պատերազմից հետո Արմստրոնգը Փրդյու Համալսարանում ստանում է բակալավրի աստիճան և ծառայության է անցնում Ազգային Ավիացիայի Խորհրդատվական Կոմիտեի, Մեծ Արագության Չվերթների կայանում, որտեղ նա կատարում է մոտ 900 թռիչք։ Հետագայում Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանում ավարտել է նաև ասպիրանտուրան։

Արմստրոնգը հանդիսանալով ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի, X-20 Dyna Soar-ի և այլ ծրագրերի անդամ՝ 1962 թվականին միանում է ՆԱՍԱ-ի Տիեզերական Կորպուսին: 1966 թվականի մարտին նա կատարում է իր առաջին թռիչքը որպես Ջեմինի-8 տիեզերանավի հրամանատար հանդիսանալով ՆԱՍԱ-ի առաջին քաղաքացիական տիեզերագնացն ով թռչեց տիեզերք։ Նա տիեզերագնաց օդաչու Դևիդ Սկոտի հետ կատարեց երկու տիեզերական սարքավորումների տեղադրման և տիեզերանավի կառանման գործընթացները[1]։ Այս առաջադրանքը ձախողվեց այն բանից հետո, երբ Արմսթրոնգը կառավարման վառելիքի համար օգտագործեց խցանող հենակետի վտանգավոր պտուտակն, առաջին տիեզերական չվերթի արտակարգ իրավիճակնում։

Արմստրոնգն իր երկրորդ, և վերջին թռիչքը, կատարեց որպես Ապոլոն 11-ի հրամանատար, դա 1969 թվականի թռիչքն էր դեպի Լուսին, երբ մարդն առաջին անգամ Լուսնի վրա ոտք դրեց։ Արմստրոնգը և Լուսնային Մոդուլի օդաչու Բազ Օլդրին իջան Լուսնի մակերեսի վրա և տիեզերանավից դուրս անցկացրին երկու ժամ, իսկ այդ նույն ժամանակ Մայքլ Քոլինզը մնացել էր Լուսնի ուղեծրում, հրամանատարական և սպասարկման մոդուլում։ Քոլինզի և Օլդրինի հետ միասին Արմստրոնգը ԱՄՆ-ի նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնի կողմից պարգևատրվեց Նախագահական Ազատություն շքանշանով։ Նախագահ Ջիմի Կարտերի կողմից 1978 թվականին Արմստրոնգը պարտևատրվեց Կոնգրեսի Տիեզերական պատվո շքանշանով։ Արմստրոնգի գլխավորությամբ Ապոլոն 11-ի անձնակազմը 2009 թվականին պարգևատրվեցին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի ոսկե մեդալով։

Արմստրոնգը մահացավ Ցինցինատիում, 2012 թվականի օգոստոսի 25-ին 82 տարեկան հասակում աորտո-կորոնար շունտավորումի բարդություններից հետո[2][3]։

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմստրոնգը ծնվել է 1930 թվականի օգոստոսի 5-ին Օհայո նահանգում[4][5], Սթեֆան Արմստորնգի և Վիոլա Էնգելի ընտանիքում։ Նա գերմանացի էր, իռլանդական և շոտլանդական ծագմամբ, ուներ իրենից փոքր քույր ու եղբայր՝ Ջունն ու Դենը։ Նրա հայրն Օհայո նահանգի կառավարությունում աշխատում էր որպես աուդիտ[6]։ Դեպի թռիչքներն Արմստրոնգի սերն աճեց հատկապես այն բանից հետո, երբ հայրն իր երկու տարեկան որդուն տարավ Քլիվլենդի օդային մրցարշարին։ 1936 թվականի հուլիսի 20-ին Ուորենում, երբ նա հինգ տարեկան էր Ford Trimotor-ով, որին նաև անվանում էին «Tin Goose», հոր հետ կատարեց իր առաջին թռիչքը[7]։

Արմստրոնգների ընտանիքն հաճախ էին փոխում իրենց բնակավայրը։ Այս ընթացքում նրանք հասցրել էին փոխել արդեն քսան բնակավայր։ 1944 թվականին Նիլի հայրը վերջնականապես հաստատվում է Վապակոնետայում։ Վապակոնետայի օդանավակայանի Բլում ավագ դպրոցում Նիլը ներկա է գտնվել ու թռիչքների վերաբերյալ դասախոսություն է ստացել[5]։ Իր 16-րդ տարեդարձին Նիլը ստացավ ուսանողական թռիչք վկայականն, իսկ ավելի ուշ ստացավ նաև վարորդական իրավունք[8]։

1947 թվականին, 17 տարեկան հասակում Փրդյու համալսարանում Նիլը սկսեց ուսանել աերոտիեզերական ինժեներությունը։ Իր ընտանիքում նա երկրորդ անձն էր, ով քոլեջ էր հաճախել։ Նիլն ընդունվեց նաև Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (ՄՏԻ)։ Նա միայն ինժեներություն գիտեր և հենց այդ պատճառով էլ հեռացվեց հաճախումներից։ Արմստրոնգը պատմում է, որ միայն ինժեներությունը բավարար չէր, որպեսզի հաճախեր Քեմբրիջ ավելի լավ կրթություն ստանալու համար[9]։

Հաջողակ դիմորդները հավատարիմ էին երկու տարվա ուսումնասիրություններին, երկու տարի հետևելով թռիչքների վերաբերյալ վերապատրաստումներին և մեկ տարի ծառայության անցնելով Միացյալ Նահանգների նավատորմում որպես օդաչու։ Ավարտելով երկու տարին Նիլը ստանում է բակալավրի աստիճան։

Ծառայությունը նավատորմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1949 թվականի հունվարի 26-ին Արմստորնգը զորացրվեց նավատորմից։ Փենսակոլա ռազմածովային կայանն ուսուցման համար 18 տարեկանում Նիլից զեկույց պահանջեց: USS Cabot-ի և USS Wright-ի տախտակամածներում ավիակրի որակավորումների համար Նիլի վարժանքները տևեցին 18 ամիս: 1950 թվականի օգոստոսի 16-ին իր 20-րդ տարեդարձից հետո, Արմստրոնգին հայտնեցին, որ նա որպես Ռազմածովային Օդաչու արդեն լիովին պատրաստված է[10]:

Նիլ Արմստրոնգ (1952 թվականի մայիսի 23)

Նրա առաջին հանձնարարականը Հյուսիսային Կղզու ռազմածովային կայանում նավատորմային ծառայության ինքնաթիռային 7-րդ ջոկատում էր (այժմ հայտնի է որպես Հյուսիսային կղզու ՌԿ)։ Երկու ամիս անց նա նշանակվեց 51-րդ Կործանիչների հավաքակայանում (VF-51), իսկ 1951 թվականի հունվարի 5-ին Grumman F9F Panther-ով կատարեց իր առաջին թռիչքը։ Հունիսին USS Essex-ի վրա նա կատարեց իր առաջին վայրէջքը այդ շաբաթ նա նաև ստացավ էնսինի կոչում։ Ամսվա վերջին Նիլը գտնվելով VF-51-ի տախտակամածին մեկնում է Կորեա, որտեղ պետք է ստանձներ գրոհիչ ինքնաթիռի դեր[11]։

F9F-2 Կորեական Հովազներն, Արմստրոնգի հետ փորձարկման ընթացքում (S-116, ձախից)

1951 թվականին Արմստրոնգը Կորեական պատերազմում, առաջին անգամ պատկերում տեսավ Սոնգջինի հետախուզական ինքնաթիռը։ Հինգ օր հետո, սեպտեմբերի 3-ին նա մեկնեց զինված հետախուզության, հիմնական տրանսպորտների և ավելի հարավ Մաժոն-նի գյուղի, և Վոնսանի մոտակայքից դեպի արևմուտք գտնվող պահեստների շրջանում։ Այն ժամանակ, երբ պլանավորվում էր ցածրի հարձակողական ռմբակոծությունը 350 մղոն (560 կմ/ժ) արագությամբ, Արմստրոնգը F9F Հովազով հարվածում է հակաօդային պաշտպանությանը։ Այն պահին, երբ վերահսկողությունը վերականգնելու փորձեր էր ձեռնարկվում, բախվեց 20 ֆուտ (6 մ) բարձրություն ունեցող բարձունքի, ինքնաթիռի աջ թևի հպումից հետո բարձունքը երեք ֆուտ (1 մ) քանդվեց[12]։ Այս ամենից հետո Արմստրոնգը թռչեց հետ, դեպի բարենպաստ տարացք։ Էլերոնի կորուստը միակ ապահով տարբերակն էր, որպեսզի նա կարողանար հետ վերադառնար։ Նիլը պլանավորել էր հեռացնել ավելորդ ջուրն ու ռազմածովային նավատորմի կողմից սպասել փրկարարական ուղղաթիռների, իսկ թռիչքը դեպի օդանավակայան անցնում էր Պոհանգի մոտակայքով, բայց նրա պարաշյուտը քշվեց դեպի ցամաք[13]։ Ավիադպրոցի ջիպը, որ կառավարվում էր հարևան սենյակից վերցրեց Արմստրոնգին, իսկ F9F-2 BuNo 125122 ինքնաթիռի բեկորների հետ հայտնի չէ թե ինչ տեղի ունեցավ[14]։

Կորեայում Արմստրոնգը մասնակցեց 78 առաջադրանքի, որոնցից շատերը 1952 թվականի հունվարին։ Առաջադրանքների ընթացքում նա օդում գտնվեց 121 ժամ։ 20 մարտական գործողությունների մասնակցելու համար Նիլը ստացավ Օդային շքանշան, Ոսկե աստղ հաջորդ 20-ի համար, Մարտական աստղ և Կորեայի ծառայության մեդալ[15]։ 1952 թվականի օգոստոսի 23-ին Արմստրոնգը 22 տարեկան հասակում թողնում է նավատորմն ու դառնում Միացյալ Նահանգների Նավատորմի պահեստի կրտսեր լեյտենանտ։ Այնտեղ նա մնաց 8 տարի, հետագայում 1960 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Նիլը պաշտոնաթող եղավ[16]։

Ուսանողական տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նավատորմում ծառայելուց և Կորեայից վերադառնալուց հետո Արմստրոնգը վերադառնում է Փրդյու, որտեղ չորս կիսամյակի ընթացքում նա ստանում է բարձր գնահատականներ։ Նախկինում նրա գնահատականները միջին էին, բայց գիտելիքների ստուգիչ սխեմայի համակարգով վերջնական փուլում 6․0 միավորից վաստակել էր 4․8-ը։ Նիլը միացավ ուսանողական եղբայրություն Phi Delta Theta-ին և Kappa Kappa Psi-ին[17]։ Արդեն 1955 թվականին Արմստրոնգը աերոտիեզերական ինժեներության բակալավրի աստիճան ունեցող շրջանավարտ էր[16]։

Փրդյու վերադառնալուց հետո, Նիլը ծանոթանում է տնային տնտեսուհի Էլիզաբեթ Ժանետ Շերոնի հետ։ Ամուսինների խոսքերով իրական սիրահետումներ չեն եղել և ոչ ոք չի կարող հիշել նրանց միջև տեղի ունեցած որևէ ընդհանրում, բացի այն դեպքից, երբ Արմստրոնգը սկսեց աշխատել ԱԱԽԿ-ի Լյուիսի թռիչքային շարժման լաբորատորիայում։ Նրանք ամուսնացան 1956 թվականի հունվարի 28-ին, Ուիլմետի կոնգրեգացիոնալիստական եկեղեցում։ Երբ նրանք տեղափոխվեցին Էդվարդսի ավիաբազա, նա ապրեց ավիաբազայի բակալավրի շենքում, այն դեպքում, երբ Ժանետն ապրում էր Ուետսվուդում (Լոս Անջելեսի շրջան)։ Առաջին կիսամյակից հետո նա տեղափոխվում է այլ բնակարան, որը գտնվում էր Անտիլոպի Հովտում։ Ժանետը երբեք չավարտեց իր աստիճանը, փաստ, որի համար կյանքում նա շատ էր զղջում[18]։

Նրանք ունեցան երեք երեխաներ՝ Էրիկը, Կարենն ու Մարկը[19]։ 1961 թվականին նրանց դստեր, Կարենի մոտ ուղեղաբնի միջնամասում չարորակ ուռուցք ախտորոշվեց ճառագայթային բուժումը դանդաղեցրեց ուռուցքի աճը, բայց նրա առողջությունը գնալով վատանում էր հասնելով այն մակարդակի, որ Կարենն այլևս չէր կարողանում քայլել ու խոսել։ Երկու տարի անց, 1962 թվականի հունվարի 28-ին Կարենը մահացավ թոքաբորբից[20]։

Հետագայում 1970 թվականին Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանում Արմստրոնգը ստացավ աերոտիեզերական ինժեներության գիտությունների մագիստրոսի կոչում[21]։ Ի վերջո տարբեր համալսարանների կողմից նրան շնորհվեց պատվավոր դոկտորի կոչում[22]։

Փորձարկող օդաչու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմստրոնգը 26 տարեկանում որպես Էդվարդսի ավիաբազայի, ԱԱԽԿ-ի Լյուիսի թռիչքային շարժման լաբորատորիայի աշխատակից, Կալիֆոռնիա:

Փրդյուն ավարտելուց հետո, Արմստրոնգը որոշում է վերադառնալ փորձարկող օդաչուի հետազոտություններին։ Նա դիմեց ավիացիայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի մեծ արագության չվերթների կայանին, այն տեղակայված էր Էդվարդս ավիաբազայում, որն հետագայում (2014) Արմստրոնգի պատվին անվանվեց՝ «ՆԱՍԱ Նիլ Արմստրոնգի անվան թռիչքների հետազոտական կենտրոն»[23]։ Չնայած նրան, որ կոմիտեն չուներ բաց դիրք, այն այնուամենայնիվ դիմեց Գլենի հետազոտական կենտրոնին (Քլիվլենդ) որտեղ 1955 թվականի մարտին Արմստրոնգը սկսեց աշխատել[24]։ Քլիվլենդում Արմստրոնգի աշխատանքները տևեցին մի քանի ամիս, և 1955 թվականի հուլիսին նոր աշխատանքի համար նա վերադառնում է Էդվարդս ավիաբազա[25]։

Էդվարդսում իր առաջին օրը Արմստրոնգին տվեցին նրա առաջին հանձնարարությունները, որոնցում պետք էր ղեկավարել հետախուզական ինքնաթիռները, որոնք վերափոխված էին կործանիչների։ Նա նույնպես թռչեց վերափոխված կործանիչներով, և առաջադրանքներից մեկի ժամանակ Էդվարդսում միջադեպ տեղի ունեցավ։ 1956 թվականի մարտի 22-ին Douglas D-558-2 Skyrocket-ի ավիավթարի ժամանակ Արմստրոնգը գտնվել է Boeing B-29 Superfortress ինքնաթիռում[26]։ Նա նստեց աջ կողմից կառավավրող նստատեղին մինչև հրամանատարական ձախ կողմը կառավարող Սթեն Բաթչերտը թռչեց B-29[27]։

Երբ նրանք գտնվում էին 30․000 ֆուտ (9․1 կմ) բարձրության վրա, չորրորդ օդային պտուտակը շարքից դուրս եկավ և ազատ պտտվում էր քամու հոսանքից։ Հարվածային անջատիչը, որը կանգնեցնում է պտուտակը, Բաթչերտը հայտնաբերեց, որ պտուտակը դանդաղել է, և հետո սկսել նորից պտտվել, բայց միայն այս անգամ, էլ ավելի արագ քան նախկինում էր։ Նրանց ինքնաթիռն անհրաժեշտ էր պահել 210 մղոն (338 կմ/ժ) արագությամբ, որպեսզի կարելի լիներ արձակել թռիչքային նպատակահարմար ծանրաբեռնվածություն, իսկ B-29 չէր կարող վայրէջք կատարել ինքնաթիռի ներքևի հատվածում ամրացված հրթիռի պատճառով։ Արմստրոնգն ու Բաթչերտն ինքնաթիռի առաջնամասը կախեցին դեպի ներքև, որպեսզի մեծացնեն ինքնաթիռի արագությունը, ապա գործի գցեցին հրթիռը։ Այդ պահին չորրորդ պտուտակը կանգ առավ։ Վնասված երրորդ շարժիչի բեկորները հարվածեցին երկրորդ շարժիչին։ Բաթչերտն ու Արմստրոնգը ստիպված էին փակել երրորդ շարժիչը՝ վնասվածքի և առաջին շարժիչը՝ ուժի մոմենտի պատճառով, որն այն ստեղծել էր։ Նրանք 30․000 ֆուտ (9000 մ) բարձրությունից դանդաղ պտույտներով բարեհաջող վայրեջք կատարեցին, օգտագործելով միայն երկրորդ շարժիչը[28]։

Որպես հետախույզ օդաչու Արմստրոնգը մասնակցել է A և C տեսակների F-100 Super Sabre ինքնաթիռների ծրագրին, F-101 Voodoo և Lockheed CorporationF-104A Starfighter ծրագրին։ Նա նաև թռչել է Bell X-1, Bell X-5, North American X-15, Republic F-105 Thunderchief, Convair F-106 Delta Dart, Boeing B-47 Stratojet, KC-135 Stratotanker և եղել է այն ութ լավագույն օդաչուների թվում, ովքեր մասնակցել են պարապլանները որպես տրանսպորտային միջոց օգտագործելու հետազոտական ծրագրին։

1957 թվականի օգոստոսի 15-ին Արմստրոնգը կատարեց իր առաջին թռիչքը հրթիռային ինքնաթիռով, Bell X-1-ով նա բարձրացավ մինչև 11․4 մղոն (18.3 կմ)։ Առաջնային շասսիները վայրէջքի ժամանակ կոտրվեցին, ինչը նաև եղել էր Bell X-1B-ի նախկին այլ ռեյսերի ժամանակ, պատճառն ինքնաթիռի կառուցվածքից էր[29]։ Ընդհանուր առմամբ վերջին ժամանակներում կատարած իր թռիչքներից չորսը եղել են X-1B-ով։

Ավելի ուշ North American X-15 ինքնաթիռով նա յոթ անգամ թռիչք կատարեց, որից նախավերջինի ժամանակ մինչև 207․500 ֆուտ (63․2 կմ) բարձրության վրա[29]։ Ծրագրի համար ավելի կարևոր էր, երբ նա Q-ball համակարգով առաջին չվերթը կատարեց 3-րդ համարի սավառնակով, և առաջին թռիչքը МН-96-ով, որտեղ օգտագործված էր ադապտացիոն համակարգ[30]։

Էդվարդսում Արմստրոնգը ներկա է եղել մի քանի միջադեպերի, որոնք Էդվարդսի ֆոլկլորից դուրս չեն եկել և/կամ մնացել են գործընկերների հուշերում։ Առաջին անգամ նմանատիպ դեպք տեղի ունեցավ 1962 թվականի ապրիլի 20-ին, X-15-ով իր վեցերորդ թռիչքի ժամանակ, երբ Արմստրոնգը փորձարկում էր ինքնակառավարվող համակարգը։ Նա թռչում էր ավելի քան 207․000 ֆուտ (63 կմ) բարձրության վրա (Ջեմինի 8-ից առաջ նա ամենաբարձրն էր թռել), բայց իջնելու պահին ինքնաթիռի առաջնամասը չափից շատ էր ներքև ուղղված (այդ ժամանակ նա գործի դրեց MH-96 սահմանափակող համակարգը) և օդապարիկը հետընթացքով հետ բերեց մոտավորապես 140․000 ֆուտ (43 կմ)։ Այդ բարձրության վրա օդն այնքան բարակ է, որ աերոդինամիկան այնքան էլ մեծ դեր չի խաղում։ Վայրեջքի ուղուց նա Մախի 3-ով (2․000 մղոն (3․200 կմ/ժ)) շեղ թռչեց ավելի քան 100․000 ֆուտ (30 կմ) բարձրության վրա և ավարտեց 40 միլ (64 կմ) Էդվարդսից հարավ։ Բավարար անկումից հետո նա հետ շրջվեց դեպի վայրեջքի ուղի, բայց հազիվ թե հասցրեց վայրէջք կատարել, չվնասելով հարավային ծայրում գտնվող արմավաշուշան կարճատերև ծառները։ Դա եղավ X-15-ի ամենաերկար թռիչքն ինչպես երկարության, այնպես էլ ժամանակի առումով[31]։

Չորս օր հետո, երբ Արմստրոնգն այդ ժամանակ թռչում էր միայն Չաք Յանգերի հետ ներկա գտնվեց ևս մեկ միջադեպի։ Նրա առաջադրանքը Lockheed T-33 Shooting Star-ով թռչել և գնահատել Smith Ranch Dry Lake-ը արտակարգ վայրէջքի ժամանակ։ Հետագայում Յանգերը նրա ինքնակենսագրականի մեջ նշեց, որ վայրեջքի ուղին անձրևների պատճառով գտնվում էր վատ վիճակում, բայց Արմստրոնգն այնուամենայնիվ կարողացավ իջեցնել ինքնաթիռը։ Երբ նրանք փորձում էին հպվել վայրէջքի ուղուն, անիվները խափանվեցին և չէին բացվում, նրանք հարկադրաբար սպասեցին օգնության։ Արմստրոնգը դեպքերի այլ զարգացումնէր է պատմում, որտեղ Յանգերը երբեք չկարողացավ նրան հակառակն ապացուցել, և նրանք կատարեցին առաջին հաջող վայրէջքը լճի արևելյան հատվածում։ Հետո Յանգերը նրան այլ տարբերակ առաջարկեց, բայց այս անգամ ավելի հանգիստ։ Երկրորդ վայրէջքի ժամանակ նրանք խրվեցին և Արմստրոնգի խոսքերով Յանգերը ծիծաղով բռնկվեց[32]։

Արմստրոնգը 30 տարեկանում, 1960 թվականին X-15 #1 հետազոտական թռիչքից հետո։

Էդվարդսի շատ այլ փորձարկող օդաչուներ գովաբանում էին Արմստրոնգի ինժեներական ընդունակությունները։ Միլթոն Թոմփսոնն ասում էր, որ նա «X-15-ի օդաչուներից, տեխնիկական հնարավորություններով ամենալավ օդաչուն է»։ Ուիլիամ Հարվի Դանան ասում էր՝ «նա ուներ այնպիսի ուղեղ, որը կարողանում էր կլանել, տարբեր բաներ, ինչպես դա կաներ սպունգը»։ Նրանք, ովքեր ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերում են թռչել, սովորաբար ունեն այլ կարծիքներ, ինչպիսին օրինակ Յանգերն ու Ուիլիամ Նայթն էին, ովքեր չունեին ինժեներական որակավորում։ Նայթն ասել է, որ ինժեներ օդաչուների թռիչքը «ավելի շատ մեխանիկական է, քան թռիչքային», և սա ներկայացրեց որպես պատճառ այն բանի, որ ինժեներ օդաչուները վթարի էին ենթարկվում[33]։

Մի քանի շաբաթ անց՝ 1962 թվականի մայիսի 21 Արմստրոնգն իր դերն ունեցավ այն հարցում, որ Էդվարդսի ֆոլկլորն անվանեն «Nellis Affair»։ Նա ուղարկվեց Նևադայի հարավ, Դելմար չոր լճում, Lockheed F-104 Starfighter-ը վայրէջքի ժամանակ կրկին անգամ փորձարկելու։ Նա լիովին չգնահատեց իր բարձրությունը, ինչպես նաև չհասկացավ, որ անիվները դեռ լրիվ երկարացված չէին։ Երբ նա հպվեց գետնին, շասսիները սկսեցին փակվել, Արմստրոնգը գործի դրեց ամբողջ հզորությունը, որպեսզի չեղարկի վայրէջքը, բայց կորպուսից դուրս եկող թևը և շասսիների դռները հարվածեցին գետնին, վնասելով ռադիոն և դուրս թողնելով հիդրավլիկայի յուղը։ Առանց ռադիո հաղորդակցման Արմստրոնգը թռչեց դեպի հարավ՝ Նելլիս ավիաբազա։ Հիդրավլիկայի յուղի կորուստն հանգեցրեց նրան, որ պոչային կեռիկն ազատվեց ու բռնեց պահող լարը, ամրացված խարսխային շղթային և քարշ տվեց թռիչքային ուղու ամբողջ երկարությամբ[34]։

Երեսուն րոպե պահանջվեց, որպեսզի ազատեն թռիչք-վայրէջքային ուղին, և ամրացնեն արգելող կաբելը, Արմստրոնգը կապնվեց Էդվարդսի հետ ու խնդրեց որ ինչ-որ մեկը վերցնի իրեն։ Միլթ Թոմփսոնն ուղարկվեց միայն երկու տեղանոց F-104B ինքնաթիռով, բայց Թոմփսոնի ինքնաթիռը դեռ երբեք չէր թռչել։ Մեծ դժվարությամբ Թոմփսոնը հասավ Նելլիս, բայց ուժեղ քամու պատճառով կոշտ վայրէջքի ենթարկվեց, որի արդյունքում ձախ հիմնական շասսին այդպիսի հարվածից վնասվեց։ Վազքուղին մաքրման աշխատանքների պատճառով կրկին անգամ փակվեց, Բիլ Դանան T-33 Shooting Star-ով ուղարկվեց Նելլիս, բայց նա ավելորդ խնդիրներից զերծ մնալու համար ուշացումով վայրէջք կատարեց Նելլիսի ավիաբազայում, Էդվարդս վերադառնալու համար, ավելի լավ կլիներ, որ գտնվեին երեք ցամաքային տրանսպորտներ ՆԱՍԱ-ի օդաչուներից[34]։

1960 թվականի հուլիսից մինչև 1962 թվականը Արմստրոնգը X-15-ով յոթ թռիչք իրականացրեց։ X-15-3-ով նա հասավ մինչև 207․500 ֆուտ (63.2 կմ) բարձրության[35], և ամենամեծ արագությունը X-15-1-ով գրանցել է 5․74 մախի (3․989 մղոն (6․420 կմ/ժ)), թռիչքների հետազոտական կենտրոնը նա լքեց 2․400 ժամ օդում գտնվելու ցուցանիշով[36]։ Իր կարիերայի ընթացքում նա թռչել է ավելի քան 200 տարբեր մոդելի ինքնաթիռներով[21]։

Տիեզերագնացի կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմստրոնգը Ջեմինիի սաղավարտով

1958 թվականին Արմստրոնգն ընդգրկվեց ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Man In Space Soonest ծրագրում։ 1960 թվականի նոյեմբերին նա ընդգրկվել էր նաև Boeing X-20 Dyna-Soar-ի կոնսուլտանտ օդաչուների խմբի մեջ, ռազմատիեզերական ինքնաթիռը ստեղծվել էր Boeing-ի կողմից ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի համար։ 1962 թվականի մարտի 15-ին նա ընտրվեց ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի յոթ լավագույն օդաչու ինժեներներից մեկն, ովքեր պետք է թռչեին տիեզերական ինքնաթիռով[37]։

Մի քանի ամիս անց, ՆԱՍԱ-ի երկրորդ տիեզերագնացների հայտերի լրացումները սկսվեցին, Արմստրոնգն ավելի ու ավելի էր հետարքրվում ինչպես Ապոլոն ծրագրի այնպես էլ նոր ավիացիոն միջավայրում հայտնվելու համար: Արմստրոնգի տիեզերագնացության հայտը տեղ հասավ վերջնաժամկետից (1962 թվական, հունիսի 1) մեկ շաբաթ անց: Դիք Դեյն ով Արմստրոնգի հետ սերտորեն աշխատել էր Էդվարդսում, նկատելով, որ Արմստրոնգի հայտը ժամանակից ուշ է տեղ հասել, գաղտնի կերպով թաքցնում է հայտերի կույտի մեջ, որպեսզի ոչ ոք չնկատի[38]:

1962 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Դոնալդ Սլեյտոն կապնվում է Արմստրոնգի հետ ու հարցնում, թե արդյոք նա ցանկանում է միանալ ՆԱՍԱ-ի տիեզերական կորպուսին, որն այն ժամանակ մամուլն անվանել էր «Նոր Ինյակ». Արմստրոնգն առանց վարանելու պատասխանում է՝ այո:Քվեարկության արդյուքնները երեք օր գաղտի պահպանվեցին, չնայած այս ամենի թերթերի զեկույցներում անցած տարվանից շրջանառվում էր այն վարկածը, որ նա ընտրվել էր արդեն որպես՝ «առաջին քաղաքացիական տիեզերագնաց»[39]: Արմստրոնգն այն երկու քաղաքցիական օդաչուներից մեկն էր, ով ընդգրկվեց այս խմբում[40], մյուսը նախկին ռազմածովային օդաչու Էլիոթ Սին էր[41]։ 1962 թվականի սեպտեմբերի 17-ին ՆԱՍԱ-ն հրապարակավ հայտարարեց երկրորդ խմբի ընտրությունների մասին։ Համեմատելով Մերկուրի Յոթի անձնակազմի հետ, նրանք երիտասարդ էին[42] և ունեին ավելի շատ ակադեմիական լիազորություններ[43]։

Ջեմինի ծրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջեմինի 5[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1965 թվականի փետրվարի 8-ին Արմստրոնգը և Սին հայտարարվեցին որպես Ջեմինի 5-ի փոխարինող անձնակազմ, իսկ Արմստրոնգը որպես հրամանատար, Գորդոն Կուպերի և Չարլզ Կոնրադի աջակցությամբ։ Առաքելության նպատակը յոթ օրյա երկարատև թռիչքի համար սարքավորումների և ընթացակարգերի մշակումն էր։ Դրանք անհրաժեշտ կլինեին Լուսին թռչելու համար։ Ջեմինի 5-ը հետաձգվեց այն պատճառով, որ այդ ընթացքում պատրաստվում էին վեց էկիպաժ երկու այլ թռիչքների (Ջեմինի 3 և Ջեմինի 4) համար[44]։ Արմստրոնգն ու Սին հետևում էին Կանավերալի հրվանդանի մեկնարկին, իսկ հետո արդեն Հյուստոնի Մանեդի ավիատիեզերական կենտրոնի թռիչքին [45]։ Ընդհանուր առմամբ առաքելությունը կարելի է համարել հաջողված, չնայած վառելիքային էլեմենտի առաջացրած խնդրի, որը խափանեց հանդիպումը։ Առանց նպատակի նրանք պրակտիկորեն կատարեցին «երևակայական հանդիպում» հնարքը[46]։

Ջեմինի 8[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արմստրոնգը 1966 թվականի մարտին՝ 35 տարեկանում, Ջեմինի 8-ի համար զգեստափոխվելիս

Ջեմինի 8-ի անձնակազմի անունները հրապարակվեցին 1965 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Բնական ռոտացիոն համակարգի պայմաններում, մի առաջադրանքի պահեստային անձնակազմը կստանձներ երրորդ առաջադրանքի հիմնական անձնակազմի դերը, բայց Սլեյթոնը Ջեմինի 8-ի օդաչու նշանակեց Դեյվիդ Սքոթին[47][48]: Սքոթը դարձավ տիեզերագնացների երրորդ թիմի առաջին անդամն, ում ընտրությունը հայտարավեց դեռևս 1963 թվականի օգոստոսի 18-ին[49]: Սին նշանակվեց Ջեմինի 9Ա-ի հրամանատար: Դրանից հետո, Ջեմինիի առաջադրանքների ժամանակ հրամանատարությամբ պետք է զբաղվեր Արմստրոնգի խմբից ինչ-որ մեկը, իսկ որպես օդաչու Սքոթի խմբից ինչ-որ մեկը: Այս անգամ Կոնրադն իր օդաչու՝ Ռիչարդ Գորդոնի հետ միասին Արմստորնգի օգնականը կլինի[47][48]: Արմստրոնգը դարձավ առաջին ամերիկայի, իսկ Վալենտինա Տերեշկովան (ընդ որում առաջ կինը) Խորհրդային Հանրապետության քաղաքացիներն ովքեր եղան տիեզերքում: Տերեշկովան տիեզերք էր թռչել դեռևս 1963 թվականին մոտ երեք տարի առաջ, հունիսի 16-ին մեկնարկած «Ոստոկ 6» տիեզերանավով[50]:

Իր խմբից Արմստրոնգը նույնպես վերջին անգամ թռավ տիեզերք, 1966 թվականի Т-38 վթարից հետո, որը խլեց անձնակազմի անդամ Չարլզ Բասեթի կյանքը։ Նրանք փոխարինեցին պահեստային անձնակազմ Թոմ Քարթորդիին և Ջենի Քեռանիին, մինչդեռ Ջեյմս Լովելը և Բազ Օլդրինը տեղափոխվեցին Ջեմինի 10-ի պահեստային անձնակազմից Ջեմինի 9-ը, և ի վերջո որպեսզի թռչեն Ջեմինի 12-ով։

Ջեմինի 8-ը մեկնարկեց 1966 թվականի մարտի 16-ին: Այն պետք է որ լիներ առավել բարդ: Ընդհանուր առմամբ, առաքելությունը նախատեսվում էր ավարտել 55 ուղեծրերով և այդ ամենը 75 ժամում: Ագենան դուրս եկավ ժամը 10:00-ին EST-ից հետո[51], Արմսթրոնգի և Սքոթի Տիտան II հրթիռը բռնկվեց 11:41:02 EST-ում, դրանք ուղեծրի մեջ դնելով, որոնցից հետո նրանք հարվածեցին Ագենային[52]: Նրանք առաջինն էին, ովքեր ուղեծրում երկու հրթիռները միացրեցին իրար[53]։ Ինքնաթիռի հետ շփումը ընդհատվել է, ուղեծրերի ուղեկցող կայանների բացակայության պատճառով: Գետնի հետ շփման պատճառով տիեզերանավը սկսեց գլորվել, և Արմսթրոնգը փորձեց դա ուղղել Երկնագույնի մոտեցման և մանևրելու համակարգի միջոցով (OAMS) Ջեմինի տիեզերանավի հետ: Առաքելության վերահսկողության ավելի վաղ խորհրդակցությունից հետո նրանք դուրս եկան, սակայն պարզեցին, որ գլանն աստիճանաբար աճեց այն կետին, որտեղ նրանք դարձան մեկ վայրկյան մեկ անգամ` նշելով, որ Ջեմինին վերահսկմումից դուրս էր եկել: Արմսթրոնգը զբաղվում է Վերակենդանացման վերահսկման համակարգով (RCS) և անջատել է OAMS-ը: Առաքելության կանոնները թելադրեցին, որ այս համակարգը միացնելուց հետո, տիեզերանավը պետք է վերադառնա հաջորդ հնարավոր վիճակին: Հետագայում մտածում էր, որ վնասված էլեկտրահաղորդումը առաջացնում է խցանումներից մեկի տեղը[54]:

Ջեմինի 8-ի վերականգնումը Խաղաղ Օվկիանոսի արևմուտքում, Արմստրոնգը նստած է աջ նստատեղին։

Տիեզերագնացի գրասենյակում մի քանի մարդ կար, այդ թվում Ուոլտեր Քանինգեմը, որը զգում էր, որ Արմսթրոնգը և Սքոթը «ձախողել են իրենց առաջին առաքելությունը»[55]: Կային վարկածներ, որ Արմսթրոնգը կարող էր փրկել առաքելությունը, եթե նա միացրած լիներ երկու RCS օղակներից միայն մեկը, մյուսը պահելով առաքելության նպատակների համար: Այս քննադատությունները անհիմն էին. ոչ մի անսարքության ընթացակարգ չի արձանագրվել, և հնարավոր էր միայն RCS-ի օղակները միացնել, այլ ոչ թե մեկը կամ մյուսը: Գեն Քրանզը գրել է. «Անձնակազմը արձագանքեց, քանի որ նրանք վերապատրաստված էին, և նրանք սխալ էին արձագանքել, որովհետև մենք նրանց սխալ էինք սովորեցրել»: Առաքելության պլանավորողները և վերահսկիչները չկարողացան հասկանալ, որ երբ երկու տիեզերանավերը կցված են իրար, դրանք պետք է դիտարկել որպես մեկ տիեզերանավ: Քանզը դա համարեց ամենակարևոր դասը[56]: Արմսթրոնգը ճնշված էր, որ առաքելությունը չի հաջողվել, չեղյալ էր համարվել առաքելության հիմնական նպատակները և որ Սքոթը բաժանել էր իրեն EVA-ից: Ագենան հետագայում կրկին օգտագործվեց Ջեմինի 10-ի կցման նպատակով[57]: Արմսթրոնգը և Սքոթը ստացան ՆԱՍԱ-ի բացառիկ ծառայության մեդալը, իսկ Air Force-ը պարգևատրեց նաև Սքոթին վաստակավոր թռչող խաչ շքանշանով[58]: Սքոթը դարձավ գեներալ-լեյտենանտ իսկ Արմսթրոնգը ստացավ 678$-ի բարձրացում մինչև 21․653 դոլար (2017-ին համարժեք 163․319 դոլար), դարձնելով նրան ՆԱՍԱ-ի ամենաբարձր վարձատրվող տիեզերագնացը[59]:

Ջեմինի 11[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմսթրոնգի Ջեմինի ծրագրում կատարված վերջնական առաջադրանքը որպես Ջեմինի 11-ի հրամանատար-օդաչու, հայտարարվեց Ջեմինիի վայրէջքից երկու օր անց: Երկու թռիչքների վերապատրաստում անցնելուց հետո Արմսթրոնգը բավական տեղեկացված էր համակարգերի մասին և վերցրեց ուսուցողական դեր, Ուիլյամ Անդերսի համար[60]։ Մեկնարկը տրվեց 1966 թվականի սեպտեմբերի 12-ին, Քոնրադը և Գորդոնն էին տախտակամածին, ովքեր հաջողությամբ ավարտեցին առաքելությունը, իսկ Արմսթրոնգն այդ ընթացքում ծառայեց որպես տիեզերանավի հաղթրդակցության հաղթրդիչ (CAPCOM):

Թռիչքից հետո Նախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնը Արմսթրոնգից և նրա կնոջից խնդրեց մասնակցելու Հարավային Ամերիկայի 24-օրյա բարեգործական շրջագայությանը: Բացի այդ, 11 երկրներում և 14 խոշոր քաղաքներում կայացած շրջագայության ժամանակ եղել են Դիկ Գորդոնը, Ջորջ Լուները, նրանց կանայք և այլ պետական պաշտոնյաներ: Պարագվայում Արմսթրոնգը ողջունեց պաշտոնյաներին իրենց տեղական լեզվով, Գուարանին, Բրազիլիայում նա խոսեց ծագումով բրազիլացի Ալբերտո Սանտոս-Դումոնտի շահագործման մասին[61]:

Ապոլոն ծրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապոլոն 1-ի հրդեհման ամսաթիվը՝ 1967 թվականի հունվարի 27-ն էր, Արմսթրոնգը, Դ.Կ., Կուպերի, Գորդոնի, Լոուելի և Սկոթ Քարպենթերի հետ միասին, ՄԱԿ-ի Արտաքին տիեզերական պայմանագրի ստորագրման համար Վաշինգտոնում էր: Տիեզերագնացները զրուցում էին հավաքվածների հետ մինչև ժամը 18:45-ը, երբ Քարփենթերը գնաց օդանավակայան, իսկ մյուսները վերադարձան Ջորջթաունի իջևանատուն, որտեղ յուրաքանչյուրը գրել էր հաղորդագրություն Manned Spacecraft Center-ին: Այդ հեռախոսազանգերի ժամանակ նրանք տեղեկացան Գուս Գրիսսոմի, Էդ Ուայթի և Ռոջեր Չաֆի մահվան լուրը: Արմսթրոնգը և խումբը գիշերն անցկացրեցին այդտեղ, խմեցին սկոտճ և զրուցեցին կատարվածի մասին[62]:

Արմսթրոնգի թռիչքը Լուսնային հետազոտական կենտրոնից։

1967 թվականի ապրիլի 5-ին նույն օրը Ապոլոն 1-ի հետաքննությունը հրապարակեց հրդեհի վերաբերյալ իր վերջնական զեկույցը, Արմսթրոնգը 17 այլ աստղագետների հետ հավաքվեցին Սլեյթոնի հետ հանդիպման համար: Սլայթոնն առաջինն էր, «Երեխաներն, ովքեր պատրաստվում են թռչել առաջին լուսնային առաքելության, այս սենյակում գտնվող տղաներն են»[63]: Քերանյանի խոսքերով, Արմսթրոնգն այն տիեզերագնացներից մեկն է, ով հայտարարությանը չի արձագանքել: Արմսթրոնգին զարմացրեց այն, որ սենյակը լի էր Ջեմինի ծրագրի վետերաններով, միակ մարդիկ, որոնք կարող էին թռչել լուսնային առաքելությունների:

Այս անձնակազմի հանձնարարությունը պաշտոնապես հայտարարվեց 1967 թվականի նոյեմբերի 20-ին[64]: Խմբի անդամներ էին նշանակվել էին Լովելը և Ալդրինը, որպես Ջեմինի 12-ի անձնակազմ: Լուսնային մոդուլի (LM) նախագծման և արտադրության հետաձգումներից հետո Ապոլոն 8-ը և Ապոլոն 9 փոխանակվեցին առաջնային և պահեստային անձնակազմերով։ Հիմք ընդունելով նորմալ անձնակազմի ռոտացիայի սխեման, Արմստրոնգը առաջնորդեց Ապոլոն 11-ը[65]: Եղավ մեկ փոփոխություն: Մայք Քոլինսը Ապոլոն 8 ինքնաթիռի վրա ոտքերի հետ խնդիրներ ունեցավ: Բժիշկները ախտորոշեցին հինգերորդ և վեցերորդ ողերի միջև ոսկրային աճ, որը պահանջում էր վիրահատկան միջամտություն[66]: Լովելն իր տեղը զբաղեցրեց Ապոլո 8-ի անձնակազմում, իսկ կազդուրվելուց հետո Քոլինսը միացավ Արմսթրոնգի անձնակազմին:

Որպեսզի տիեզերագնացներն ավելի փորձառու լինեին Լուսնային մոդուլում աշխատելու համար, ՆԱՍԱ-ն Bell Aircraft-ին հանձնարարեց կառուցել երկու Լուսնային Վայրէջքի Հետազոտկան Մեքենաներ (LLRV), այնուհետ ավելացվեց երեք Լուսնային Վայրէջքի Ուսուցողական Մեքենաներ (LLTV): «Flying Bedsteads» անվանումով, նրանք մոդելավորում էին Լուսնային մակերեսի փգողականության մեկ-վեցերորդ մասը օգտագործելով կախոցքի շարժիչի հինգ-վեցերորդ մասերն, այդ ամենի համար օգտագործելով տուրբոֆան շարժիչ: 1968 թվականիմայիսի 6-ին, գետնից 100 ոտնաչափ (30 մ) բարձրության վրա, Արմսթրոնգի վերահսկողությունը սկսեց նվազել և LLRV-ն սկսեց պտտվել[1]: Նա անվնաս լքեց ինքնաթիռը: Ավելի ուշ վերլուծությունը ցույց տվեց, որ եթե կես վայրկյան ուշ լքեր ինքնաթիռն, ապա պարաշյուտը ժամանակի ընթացքում չէր բացվի: Նրա միակ վնասվածքը էր, որ լեզվի կծումն էր: LLRV-ն լիովին ավերվեց[67]: Թեև այն գրեթե ոչնչացավ, Արմսթրոնգը հավաստիացրեց, որ առանց LLRV-ի և LLTV-ի, լուսնային վայրէջքները հաջող չէին լինի, քանի որ հրամանատարներին դրանք տվեցին մեծ փորձ իրենց Լուսնային մակերեսին հաջող վայրէջք կատարելու գործում։


Ապոլոն 10-ի ավարտից հետո, ՆԱՍԱ-ն Լուսնի մակերևույթին վայրէջք կատարելու համար նոր սիմուլյատոր սարքեր ավելացրեց: Օլդրինն ու Արմստրոնգն աշխատեցին հրահանգիչների հետ` նրանց պատրաստելով Լուսնի վրա վայրէջք կատարելու ժամանակ հանկարծակի առաջացող խնդիրներից խուսափելու համար[68]: Զույգը միայն մեկ երկրաբանական արշավախմբի մեկնեց՝ արևմտյան Տեխասի լեռներում: Մամուլն այդ մասին իմանալուց հետո տարածքը լցրեց մեքենաներով և ուղղաթիռով, ինչը դժվարացնում էր աստղագետներին լսել երկրաբանին: Նրանք նաև ճեպազրույցներ են անցկացրել երկրաբանների հետ ՆԱՍԱ-ում:

Ապոլոն 11[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1968 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, երբ Արմստրոնգը ծառայում էր Ապոլոն 8-ում որպես պահեստային հրամանատար, Սլեյթոնն առաջարկեց նրան հրամանատարի պաշտոնը Ապոլոն 11-ում։ Հանդիպման ժամանակ, որը չէր հրապարակվել մինչև Արմստրոնգի կենսագրականի հրապարակումը (2005 թվական), իսկ հրամանատարական մոդուլի օդաչու՝ Մայքլ Քոլինզը, նա առաջարկեց Արմստրոնգին Օլդիրինին փոխարինել Լովելով։ Առաջարկի մասին մեկ օր մտածելուց հետո, Արմստրոնգն ասաց Սլեյթոնին, որ նա կպահի Օլդրինին, իսկ Լովելի մասին հայտնեց, որ նա նույնպես արժանի է իրենց թիմին: Ապոլոն 11-ի անձնակազմը պաշտոնապես հայտարարվեց 1969 թվականի հունվարի 9-ին, որտեղ Արմստրոնգը, Քոլինսն, Օլդրինն, ինչպես նաև Լովելին, Անդերսն ու Ֆրեդ Հեյսը, ծառայում էին պահեստային անձնակազմում[69]:

Ըստ Քրիս Քրաֆտի, 1969 թվականի մարտի հանդիպման ժամանակ Սլեյթոնը, Ջորջը, Բոբ Գիրլուֆը որոշեցին, որ Արմստրոնգը կլինի առաջին մարդը լուսնի վրա, մասամբ այն պատճառով, որ ՆԱՍԱ-ն ճանաչեց նրան, որպես մի մարդ, ով չուներ մեծ փառք։ 1969 թվականի ապրիլի 14-ին կայացած մամուլի ասուլիսը, ԼՄ-ի սենյակի դիզայնը տվեց Արմստրոնգին առաջինը լինելու համար. դռնակի բացվում էր դեպի ներքև և աջ, ինչը դժվարացնում էր Լուսնի մոդուլի օդաչուին, աջ կողմում, առաջինից դուրս գալու համար: Նրանց հանդիպման ժամանակ չորս տղամարդիկ չգիտեին դռնակի վերանայման մասին։ Հանդիպման վերաբերյալ լուրը փոքր խմբից դուրս եկավ միայն այն ժամանակ, երբ Քրաֆտը գրեց իր գիրքը[70][71]։ Այս դժվարությունը շրջանցելու համար տարբերակներ գոյություն ունեին, բայց հայտնի չէ, այդ ժամանակ դրանք վերանայվել էին, թե ոչ: Սլեյթոնն ավելացրեց՝ «Երկրորդ, միայն մի մաքուր արձանագրության հիմունքներով, ես երաշխավորում եմ, որ հրամանատարը պետք է առաջին տղան լինի ... Երբ հայտնաբերեցի, միանգամից փոխեցի այն, ինչը ցույց տվեց, որ նրանք գրաֆիկ ունեին։ Բոբ Գիրլուֆը հաստատեց իմ որոշումը»[72]:

Ճանապարհ դեպի Լուսին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապոլոն 11-ը մեկնարկեց Սատուրն V հրթիռը 1969 թվականի հուլիսի 16-ին Քենեդի մեկնարկային կայանի Launch Complex 39-ի տարածքից, ժամը 13:32:00 (09:32:00 EDT տեղական ժամանակով)[73]: Արմստրոնգի կինը, Ջանեթը և երկու որդիները, դիտում էին Բանանա գետի վրա գտնվող նավամատույցից[74]: Մեկնարկման ժամանակ Արմստրոնգի սրտի անոթազարկը հասավ մեկ րոպեում 110-ի[75]: Նա հայտնաբերեց, որ առաջին փուլի աղմուկը կգերազանցի Ջեմինի 8-ի և Տիտան 2-ի մեկնարկների աղմուկի հզորությանը։ Apollo CM-ը համեմատաբար նեղ էր Ջեմինի տիեզերանավի համեմատ: Ապոլոն 11-ի անձնակազմից ոչ ոք ի տարբերություն նախորդ անձնակազմի տիեզերական հարմարվողականության սինդրոմով չէր տառապում։ Հատկապես Արմստրոնգն ուրախ էր, որովհետև նա դեռ մանկուց ընտելացեր էլ տիեզերական հարմարվողականության սինդրոմին և այլևս սրտխառնոցներ չէր ունենում։

Արմստրոնգը լուսնային մոդուլում EVA առաջադրանքը կատարելուց հետո։

Ապոլոն 11-ի նպատակը անվտանգ, և ոչ թե հատուկ ճշգրտությամբ նշված տեղը վայրէջք կատարելն էր։ Լուսնային մեկնարկից երեք րոպե անց Արմստրոնգը նկատեց, որ խառնարանների վրայով նրանք նշվածից երկու րոպե շուտ անցան, ինչը նշանակում էր, որ ամենայն հավանականությամբ ԼՄ Արծիվը վայրէջք կկատարի նշված կետից մի քանի միլ այն կողմ[76]։ Այն պահից սկսած, երբ Արծվի ռադարները հայտնաբերեցին վայրէջքի համար նախատեսված մակերևույթը, համակարգչային մի քանի սխալմունքներ առաջ եկան։ Սխալմունքի առաջին կոդը 1202 կոդն էր, որը նույնիսկ մեծ պատրաստվածություն ունեցող, թե Արմստրոնգը և թե Օլդրինը չգիտեին, թե ինչ է նշանակում այն։ Շատ արագ նրանք CAPCOM-ի Չարլզ Դյուկից, ով գտնվում էր Հյուստոնում նամակ ստացան, որ 1202 և 1201 ազդանշանները սխալմունքներ չեն, այլ Լուսնային Մոդուլի համակարգչի ծանրաբեռնված աշխատանքի ազդանշաններ են։ Ինչպես նշել է Բազ Օլդրին «Լուսնի ստվերում» վավերագրական ֆիլմում վթարային վիճակը պայմանավորված էր վայրէջքի գործընթացում իր ստուգման ցանկի ընտրությամբ, և այս բազմախնդրության պատճառով էլ համակարգիչը պետք է առանձնացներ ոչ կարևոր ռադիոլոկացիոն տվյալները և չուներ բավարար ժամանակ որպեսզի կատարեր բոլոր հանձնարարականները բաց թողնելով ոչ արդիականները[77]։ Երբ Արմստրոնգը նկատեց, որ նրանք ուղևորվում են վայրէջքի գոտուն, որը իր կարծիքով անվտանգ չէր, նա վերցրեց իր վրա լուսնային մոդուլի մեխանիկական կառավարումն ու փորձեց ինքնուրույն գտնել վայրէջք կատարելու համար առավել անվտանգ տարածք, օգտագործելով ավելի շատ ժամանակ, քան սպասվում էր և ավելի երկար քան նախատեսվում էր[78]։ Փորձերի ժամանակ Արմստրոնգը մի քանի անգամ LLTV-ով վայրէջքներ էր կատարել 15 վայրկյանից էլ քիչ ժամանակահատվածում, և նա վստահ էր, որ լուսնային մոդուլը կարող է ուղղահայաց իջեցում կատարել նույնիսկ 50 ֆուտ (15 մ) բարձրությունից, եթե դա անհրաժեշտ է։ Առաջադրանքից հետո կատարված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ վայրէջքի պահին 45-50 վայրկյանի վառելիք էր մնաել[79]։

Վայրէջքը լուսնի վրա 20։17։40 UTC-ից փոքր-ինչ ուշ տեղի ունեցավ՝ 1969 թվականի հուլիսի 20-ին,[80] այդ ժամանակ երեք 67 դյույմ (170 սմ) ունեցող լուսնային մոդուլի զոնդերից մեկը հպվեց Լուսնի մակերևույթին, որի արդյունքում լուսնային մոդուլի մեջ պանելային լույսը սկսեց վառվել ու Օլդրինը բղավեց՝ «կոնտակտային լույսը»։ Արմստրոնգն անջատեց շարժիչն ու ասաց՝ «անջատիր»։ Երբ լուսնային մոդուլը վայրէջք կատարեց Լուսնի մակերևույթին, Օլդրինն ասաց՝ «շատ լավ, շարժիչի անջատում», դրանից հետո նրանք երկուսով վայէրջքից հետո մի քանի կարգավորական արեցին։ Տաս վայրկյանանոց դադարից հետո Դյուկը արձանագրեց վայրէջքը՝ «մենք հաստաեցինք քեզ Արծիվ»։ Արմստրոնգն հայտարարեց վայրէջքի մասին Կառավարական կենտրոնին ու ամբողջ աշխարհին այս խոսքերով՝ «Հյուստոն, խաղաղության բազան այստեղ է»։ Արծիվը վայրէջք էր կատարել։ Օլդրինն ու Արմստրոնգը շնորհավորեցին միմյանց արագ ձեռքսեղմումով և ափով թեթև խփեցին միմյանց մեջքին, մինչև լուսնային մոդուլի թռիչքի նախապատրաստման հանձնարարականներին անդրադառնալը, եթե անհապաղ կարիք լինի հետ լուսնային մակերևույթից անհապաղ հետ դառնալ[81][82][83]։ Այն պահից սկսած, երբ Արմստրոնգը հաստատեց լուսնային մոդուլի վայրէջքը Լուսնի մակերևույթին, Դյուկը հանգստության հաղորդագրություն ուղարկեց դիսպետչերներին անհանգստությունը վերացնելու համար՝ Հանգստություն Ռոջեր։ Մենք նշում ենք ձեզ մակերևույթին։ Ձեզ մոտ տղաների խումբ է, ովքեր գրեթե կկապտեն։ Մենք նորից շնչում ենք։ Շատ շնորհակալություն[84]։ Վայրէջքի պահին Արմստրոնգի զարկերակը րոպեում հասնում էր 100-150 զարկի[85]։

Առաջին քայլերը Լուսնի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արմստրոնգը նկարագրում է Լուսնի մակերևույթը։

ՆԱՍԱ-ի թռիչքի պաշտոնական պլանը անցավ անձնակազմի հանգստին, մինչև նավից դուրս աշխատանքներին անցնելը, բայց Արմստրոնգը խնդրեց, որպեսզի EVA-ն տեղափոխվեր Հյուստոնի ժամանակով ավելի շուտ քան նախատեսված էր։ Երբ Արյմստրոնգն ու Օլդրինն արդեն պատրաստ էին դուրս գալուն, Արծիվը հերմետիզացված էր, դռնակ բացված էր և Արմստրոնգն իջավ աստիճաններով[86]։ Աստիճանների ներքևի հատվածին հասնելով Արմստրոնգն ասաց՝ «հիմա ես պատրաստվում եմ լքել լուսնային մոդուլը»։ Նա շրջվեց ու իր ձախ կոշիկը դրեց լուսնի մակերևույթին 1969 թվականի հուլիսի 21-ին 02։56-ին ՀԿԺ-ով[87], հետո արտաբերեց իր հայտնի խոսքերը՝ «սա մի փոքր քայլ է մարդու և մի ամբողջ հսկա թռիչք մարդկության համար»[88]։

Արմստրոնգն ինքնուրույն պատրաստեց իր հայտնի մակագրությունը։ Թռիչքից հետո մամլո ասուլիսում նա ասաց, որ ընտրել էր այդ խոսքերը «լուսնային մոդուլը լքելուց անմիջապես առաջ»[89]։ 1983 թվականին Esquire ամսագրի հարցազրույցում Արմստրոնգը բացատրեց Ջորջ Պլիմպոնին. «ես միշտ եմ իմացել, որ Երկիր վերադառնալու լավ հնարավորություն կա, բայց ես մտածում էի, որ Լուսնի վրա հաջող վայրէջք կատարելը հավասար էր հիսուն-հիսունի։ Շատ մարդիկ չեն հասկանում, թե առաջադրանքն ինչքան բարդ էր։ Ամեն դեպքում ինձ չէր թվում էր, որ ինչ-որ բան ասելու իմաստ կլիներ, եթե մենք ձախողեինք վայրէջքը։»։ 2012 թվականին նրա եղբայր Դին Արմստրոնգը հայտարարեց, որ Նիլը նրան ցույց է տվել նոթագրությունը, որի վրա նշված էր նախագծի ընթացակարգը մեկնարկից մի քանի ամիս առաջ կազմված։ Պատմաբան Էնդրյու Չայկինն, ով իր «Մարդը Լուսնի վրա» գրքի համար 1988 թվականին Արմստրոնգից հարցազրույց վերցրեց, վիճարկեց այն հարցը, թե արդյոք Արմստրոնգը ինչ-որ ժամանակ հաստատել է այն փաստը, որ առաջադրանքի համար նա ինքնաբերական նոր ուղի է մտածել[90]։

«Սա մի փոքր քայլ է մարդու և մի հսկա թռիչք մարդկության համար»

Արմստրոնգի փոխանցման արձանագրությունները չեն ապացուցում անորոշ ժամկետով «ա» հնչյունը նախքան «մարդը», թեև ՆԱՍԱ-ն և Արմստրոնգը տարիներ շարունակ պնդեցին, որ այդ տվյալները հայտնի չէին: Արմստրոնգը հայտարարեց, որ ինքը երբեք նման սխալ չէր անի, բայց ձայնագրությունների կրկնվող լսումներից հետո, ի վերջո, խոստովանեց, որ նա պետք է իջեցներ «ա»-ն[88][91] [88][92]: Հետագայում նա ասաց, որ «հուսով է, որ պատմությունն ինձ ազատություն կտա հասկանալու համար, որ դա, անպայման նախատեսված էր, եթե նույնիսկ այն չի ասվել, ամեն դեպքում դա կարող էր լինել»[91]։ Արդեն առկա են հակասող պահանջներ, թե արդյոք ձայնագրության ձայնային վերլուծությունը բացահայտում է բացակայող «ա»-ի առկայությունը[88][93], ավստրալացի համակարգչային ծրագրավորող Փիթեր Շան Ֆորդը թվային աուդիո-վերլուծություն է անցկացրել և պնդում է, որ Արմստրոնգը ասում էր «մարդ», բայց «ա»-ն անհասկանալի էր ժամանակի կապի տեխնոլոգիայի սահմանափակումների պատճառով: Ֆորդ և Ջեյմս Ռ․ Հանսենն, Արմստրոնգի լիազոր կենսագրեր, ներկայացրել են այս արդյունքներն Արմստրոնգի և ՆԱՍԱ-ի ներկայացուցիչներին, որոնք իրենց սեփական վերլուծությունը գրեցին բլոգում[94]։ Ֆորդի վերլուծությունն Արմստրոնգն «համոզիչ» համարեց[95]։ Լեզվաբաններ Դեյվիդ Բիվերն ու Մարկ Լիբերանը Ֆորդի պնդումների մասին իրենց թերահավատությունը հայտնեցին[96]։ Գործընկերների կողմից 2016 թվականի հետազոտությունները կրկին անգամ հանգեցրին նրան, որ Արմստրոնգը ներգրավված էր հոդվածում[97]։ ՆԱՍԱ-ի սղգագրությունը չակերտների մեջ շարունակում է «ա» ցույց տալ[98]։ Երբ Արմստրոնգն իր հայտարարությունն էր անում Ամերիկայի ձայնում, BBC-ն և շատ այլ հեռուստատեսություններ ամբողջ աշխարհում ուղիղ եթերով ցուցադրում էին այն և ընդհանուր հաշվարկով ամբողջ աշխարհում լսարանի քանակն հասել էր 530 միլիոնի[99], այն դեպքում, երբ մոլորակի բնակչությունը կազմում էր 3․6 միլիարդ[100]։

Արմստրոնգը Լուսնի վրա

Առաջին քայլից 20 րոպե անց Օլդրինը միացավ Արմստրոնգին ու դարձավ երկրորդ մարդն, ով ոտք դրեց Լուսնի վրա, և դուետը սկսեց իր առաջադրանքը, թե ինչքան հեշտ կկարողանա մարդն աշխատել լուսնային մակերևույթի վրա։ Սկզբնական փուլում Արմստրոնգը բաց արեց իրենց թռիչքին նվիրված հուշատախտակն ու նաև տեղադրեց ԱՄՆ-ի դրոշը։ Առաջադրանքի համար նախատեսված դրոշը պարունակում էր երկաթյա կաղապարաձող, որպեսզի պահեր բևեռից պահեր հորիզոնական դիրք։ Քանի որ ձողը ոչ լրիվությամբ էր երկարեցված, իսկ դրոշը ճանապարհորդության ընթացքում ամուր փաթեթավորված է էղել, դրոշը փոքր-ինչ ճմռթվել էր և տպավորություն էր ստեղծում, թե թափահարվում է քամուց[101]։ Դրոշի տեղադրումից հետո, նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնն իր գրասենյակից խոսեց հեռախոսազրույց ունեցավ տիեզերագնացների հետ։ Նախագահը խոսեց մոտավորապես մեկ րոպե, իսկ Արմստրոնգը պատասխանեց երեսուն վայրկյանի սահմանում[102]։ Ապոլոն 11-ի նկարահանումներում Արմստրոնգն ընդամենը հինգ նկար ունի, որոնցից մի քանիսը ապացույցի, իսկ մի քանիսն էլ նկարներ են, որտեղ Արմստրոնգն ընդամենն արտացոլված է։ Առաջադրանքը նկարահանելու համար նախատեսված էր մեկ րոպե, բացի դրանից պատկերների մեծամասնությունն Արմստրոնգը նկարահանել է Hasselblad տեսախցիկի օգնությամբ[103]։

Երբ Արմստրոնգն օգնեց տեղադրել Ապոլոնի գիտական հետազոտությունների համար նախատեսված նախնական փաթեթը, նա ուղևորվեց զբոսանքի լուսնային մոդուլից 65 յարդ (59 մ) դեպի արևելք, այն հատված որը ներկայումս անվանվում է Արևելյան խառնարան։ Արմստրոնգի վերջին հանձնարարությունը մնացել էր միայն հիշեցնել Օլդրինին, որ Սովետական տիեզերագնաց Յուրի Գագարինի և Վլադիմիր Կոմարովի, Ապոլոն 1-ի տիեզերագնացներ Գրիսոմի, Ուայթի և Չաֆի համար մի ոչ մեծ հուշային տարրեր թողնել[104]։ Ապոլոն 11-ի ժամանակ EVA առաջադրանքի վրա ծախսված ժամանակը երկուս ու կես ժամ էր [105], հաջորդ հինգ վայրէջքներների յուաքանչյուրին աստիճանաբար ավելի երկար ժամանակահատված հատկացվեց EVA-առաջադրանքը կատարելու համար, և օրինակ Ապոլոն 17-ի անձնակազմը 22 ժամից ավելի անցկացրեց լուսնային մակերևույթը հետազոտելու համար[105]։ 2010 թվականի հարցազրույցում Արմստրոնգը բացատրեց, որ ՆԱՍԱ-ն սահմանափակել է իր զբոսանքը Լուսնի վրա, որովհետև նրանք վստահ չէին, թե սկաֆանդրները կկարողանան արդյոք դիմանալ հանկարծակի բարձր ճնշմանը[106]։

Վերադարձ Երկիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ նրանք վերադարձան լուսնային մոդուլ, դռնակը փակեցին ու կնիքեցին։ Պատրաստվելով լուսնային մակրևույթից թռիչքին Արմստրոնգն ու Օլդրինը նկատեցին, որ նրանց ծանր սկաֆանդրերում նրանք կոտրել են բարձրացման շարժիչի բռնկման անջատիչը, գրիչի օգնությամբ նրանք հրեցին անջատիչը, որպեսզի ակտիվացնեն մեկնարկի հաջորդականություն[107]։ Հետո Արծիվը շարունակեց մեկնարկի նախապատրաստվելը լուսնային ուղեծրից, որտեղ նա կապնվեց Կոլումբիա հրամանատարական ծառայության մոդուլի հետ։ Երեք տիեզերագնացները վերադարձան Երկիր ու ընկան Խաղաղ Օվկիանոս, որպեսզի USS Hornet-ն իրենց բարձրացնի[108]։ 18 օրյա կարանտինից ազավելուց հետո, որպեսզի համոզված լինեին, որ տիեզերագնացները Լուսնից ինչ-որ հիվանդությամբ չէին վարակվել, անձնակազմին ուղարկեցին Միացյալ Նահանգներում և ամբողջ աշխարհում 45 օրյա «Giant Leap» ճանապարհորդության։ Հետագայում 1969 թվականին Արմստրոնգը Վիետնամում մասնակցեց Բոբ Հոփի ՄԾԿ-ի շոուին։

Կյանքն Ապոլոնից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապոլոն 11-ի թռիչքից հետո Արմստրոնգն հայտարարեց, որ այլևս չի պատրաստվում տիեզերք թռչել[109]։

Նա ավիացիոն տեխնոլոգիաների առաջադեմ հետազոտությունների և ARPA տեխնոլոգիաների կառավարությունում նշանակվեց կառավարչի օգնական և այդ հաստիքում աշխատեց մեկ տարի, որից հետո նա հեռացավ և այդ հաստիքից և 1971 թվականին նաև ՆԱՍԱ-ից[110]։ Ցինցիննատիի համալսարանում աերոտիեզերական տեխնիկաների կաֆեդրայում նա ընդունեց ուսուցչի հաստիքը[111], նա ընտրեց Ցինցիննատիի համալասրանը մյուս համալասրանների հետ համեմատած, այդ թվում Փրդյուի համալսարանը, որովհետև Ցինցիննատիի համալսարանն ուներ աերոտիեզերական ոչ մեծ բաժին[112]։ Նա հույս հայտնեց, որ ֆակուլտետի անդամները չեն ձանձրանա դասաժամերի ընթացքում միայն այն բանի համար, որ նա եկել էր Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի ընդամենը մագիստրոսի կոչումով[113]։ Նա իր մագիստրոսական կոչումի համար սկսել էր սովորել մեկ տարի առաջ՝ Էդվարդսում և ավարտել էր այն Ապոլոն 11-ից հետո, հանձնելով Ապոլոնի տարբեր ասպեկտների հաշվետվությունը, գերձայնային թռիչքների մոդելավորման դիսերտացիայի հետ միասին[114]։

Ցինցիննատիում Արմստրոնգը աերոտիեզերական մեքենաների պրոֆեսոր էր։ Նա իր վրա վերցրեց բարդ ուսուցողական պրոցես և դասավանդեց հիմնական դասարանների։ Ուսումնական պրոցեսում Արմստրոնգն ունեցավ երկու ավարտական՝ ավիաշինարարության և փորձարարական թռիչքների մեխանիկայի դասարաններ[115]։ Նա լավ ուսուցիչ և խիստ գրեյդեր էր համարվում։ Հետազոտությունների համար նա չասխատեց ՆԱՍԱ-ում։ Նա չէր ցանկանում ֆավորիտի դեր ստեղծել և հետագայում փոշմանեց այդ որոշման համար։ Ութ տարի դասավանդումից հետո 1980 թվականին Արմստրոնգն անցավ թոշակի։ Երբ համալսարանը վերածվեց մունիցիպալ անկախ պետական դպրոցի, բյուրոկրատիան վերացավ։ Նա չէր ցանկանում լինել ֆակուլտետի քննարկումների անդամ, և այդ պատճառով էլ որոշեց ընդմիջումներով դասավանդել։ Արմստրոնգի խոսքերով նրա աշխատավարձն իր աշխատանքի համեմատ բարձր էր։ 1979 թվականին նրա աշխատավարձի 10%-ը ուղղվեց համալսարանի կարիքների հոգմանը։ Իսկ համալսարանի աշխատակազմը չգիտեր, թե ինչու նա հեռացավ համալսարանից[114]։

ՆԱՍԱ-ի հանձնաժողովներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1970 թվականի վթարից և առաջին լուսնային վայրէջքից (Ապոլոն 13) բացի, Արմստրոնգը մասնակցեց Էդգար Քորթրայթի դժբախտ պատահարի հետաքննությանը։ Թթվածնային տարրայի թերմոստատի 28 վոլտանի անջատիչը մտարություն հայտնվեց փոխարինել 65 վոլտանի տարբերակով, ինչը հանգեցրեց պայթյունի։ Քոնրայթն առաջարկեց վերանախագծել ամբողջ բաքը 40 միլիոն դոլարով։ ՆԱՍԱ-ի շատ մենեջերներներ, Արմստրոնգի հետ միասին դուրս եկան այդ առաջարկի դեմ և պայքարեցին, որպեսզի այն չընդունվի, քանի որ հենց թերմոստատի անջատիչն էր պայթյունի պատճառը։ Նրանք բաց թողեցին փաստարկները և բաքերը սկսեցին աշխատելը[116]։

1986 թվականին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը խնդրեց Արմստրոնգին միանալ Ռոջերսի հանձնաժողովին ու հետաքննել Challenger-ի վթարը։ Արմստրոնգը նշանակվեց հանձնաժողովի փոխնախագահ։ Նա հանձջնաժողովի օպերատիվ կողմի պատասխանատուն էր և մի քանի հարցազրույցներ ունեցավ, որոնք նա պատրաստել էր երկար տարիների ընթացքում, որպեսզի օգներ բացահայտել վթարի պատճառը։ Փոխնախագահի պաշտոնում նա օգնեց պահպանել հանձնարարականների քանակը, հանձնաժողովի կողմից մինչև իննի։ Արմստրոնգը կարծում էր, որ եթե դրանք չափից շատ լինեին, ՆԱՍԱ-ն նրանց համար չէր շարունակի գործել[117]։

Նախագահ Ռեյգանի հրամանով Արմստրոնգը նշանակվեց քառասուն մասնակից ունեցող հանձնաժողովի անդամ, որը զբաղվում էր 21-րդ դարի ամերիկյան քաղտիեզերական թռիչքներով։ Հանձնաժողովը գլխավորում էր դոկտոր Թոմաս Օ․ Փեյնը, ՆԱՍԱ-ի նախկին կառավարիչը, ում հետ Արմստրոնգն աշխատել էր Ապոլոն ծրագրում։ Խումբը գիրք հրապարակեց՝ «Pioneering the Space Frontier: The Report on the National Commission on Space» վերնագրով։ Հանձնաժողովն առաջարկում էր 2006 թվականին ստեղծել հիմանկան լուսնային բազա և 2015 թվականին մարդկանց ուղարկել Մարս։ Նմանատիպ առաջարկությունները բարձր մակարդակով մերժվեցին, քանի որ առաջնային մնում էր Չելենջեր տիեզերանավի աղետի հարցը[118]։

Նախագահ Ջորջ Բուշի հրավերով Արմստրոնգն ու իր ներկա գտնվեցին 2003 թվականին տեղի ունեցաց «Կոլումբիա» տիեզերական աղետի զոհերի հիշատակի արարողությանը[119]։

Բիզնես գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1971 թվականից հետո, երբ Արմստրոնգը լքեց ՆԱՍԱ-ն, նա մի քանի տարբեր ընկերությունների ներկայացուցիչ դարձավ։ Առաջին ընկերությունը, որը հարմար էր նրան Chrysler ընկերությունն էր, որտեղ 1979 թվականից սկսած նա հանդես եկավ գովազդներում։ Արմստրոնգը կարծում էր, որ այս ընկերությունն ունի հզոր ինժեներական ստորաբաժանում և նրանց մոտ ֆինանսական դժվարություններ կային։ Հետագայում նա հանդես եկավ ամերիկյան այլ ընկերություններում ինչպիսիք են՝ General Time Corporation-ը և The Bankers Association of America-ն[120]։ Նա հանդես եկավ միայն ամերիկյան ընկերություններում[121]։

Ներկայացուցչական պարտականությունների վերակարգում, նա նույնպես ընդգրկված էր մի քանի տարբեր ընկերությունների տնօրինությունների խորհրդատվական անդամների ցուցակի մեջ։ Առաջին ընկերությունը Gates Leajet-ն էր որին Արմստրոնգը միացավ, գլխավորելով տեխնիկական կոմիտեն։ Նա թռչեց իրենց նոր ու էքսպերիմենտալ ինքնաթռիռներով և նույնիսկ բիզնես ինքնաթիռների բարձրության ռեկորդ սահմանեց։ 1973 թվականին Արմստրոնգը դարձավ Cincinnati Gas & Electric ընկերության տնօրինության խորհրդի անդամ։ Նրանք հետաքրքրվում էին ատոմային էներգիայով և ցանկանում էին բարձրացնել ընկերության տեխնիկական հեղինակությունը։ Նա ծառայեց Taft Broadcasting-ում։ Thiokol-ի խորհրդին Արմստրոնգը միացավ 1989 թվականին, այն բանից հետո, երբ նա եղավ Ռոջերսի հանձնաժողովի փոխնախագահ, Չելենջեր տիեզերանավը ոչնչացավ հրթիռային արագացուցչի կոշտ վառելիքի պատճառով, որը պատկանում էր Thiokol ընկերությանը։ Ցինցիննատիի համալսարանը լքելուց հետո Արմստրոնգը դարձավ Cardwell International Ltd ընկերության փոխնախագահ։ Նա ծառայեց ավիատիեզերական այլ խորհուրդներում, սկզբում, 1978 թվականին՝ United Airlines-ում, իսկ 1980 թվականին Eaton Corporation-ում։ Նրան առաջարկվել էր գլխավորել դուստր ընկերությունների (Eaton, AIL Systems) տնօրենների խորհուրդը[122] [123]։

Արշավ Հյուսիսային բևեռում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1985 թվականին պրոֆեսիոնալ գիդ Մայք Դանը կազմակերպեց արշավ դեպի Հյուսիսային բևեռ այն մարդկանց համար, ում նա համարում էր մեծ հետազոտողներ։ Խմբում ներառված էին Արմստրոնգը, Էդմունդ Հիլարին, Հիլարիի որդի Փիթերը, Սթիվ Ֆոսեթը և Պատրիկ Մորրոուն, նրանք տեղ հասան 1985 թվականի ապրիլի 6-ին։ Արմստրոնգն ասաց, որ նրան շատ հետաքրիր էր տեսնել, թե ինչ տեսք ունի Հյուսիսային բևեռը երկրային հարթությունից, քանի որ նա բևեռը տեսել էր միայն Լուսնից[124]։ Արշավն Արմստրոնգը ցանկանում էր գաղտնի պահել և դրա մասին չտեղեկացրեց ԶԼՄ-ներին։

Հեռուստատեսություն և ֆիլմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010 թվականին նա հնչունավորեց Ջեք Մորրուի դերը Quantum Quest: A Cassini Space Odyssey[125], անիմացիոն կրթական գիտաֆանտաստիկ արկածային ֆիլմում, որը նկարահանվել էր JPL/NASA-ի աջակցությամբ և ռեակտիվ շարժիչների հովանավորությամբ[126]։ 1991 թվականից 1993 թվականի սահմաններում նա Նիլ Արմստրոնգի թռիչքներն ընդունեց ու ստեղծեց A&E-ի վավերագրական ավիացիոն պատմությունների մասին սերիալ[127]։

Մենակյացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր կյանքի վերջին տարիներին Արմստրոնգը վարում էր հանգիստ կյանք, ինչը հանգեցրեց այն համոզմունքին, որ մարդիկ սկսեցին կարծել, թե նա մենակյաց է դարձել[128][129]։ Նա վանում էր շատ հարցազրույցներ և հրաժարվում շատ հրապարակային ելույթներից։ Մայքլ Քոլինզն իր գրքում նշել էր, որ երբ Արմստրոնգը գնաց կաթի ֆերմա, որպեսզի դառնար քոլեջի պրոֆեսոր, դա նման էր, որ նա «լքեց իր դղյակն ու բարձրացրեց բաժանարար կամուրջը»։ Արմստրոնգը դա ծիծաղելի համարեց և նշեց, որ «մեզանից նրանք, ովքեր ապրում են երկրի խորքում կարծում են, որ Բելթուեյում ապրողներն են, որ խնդիրներ ունեն»։ Անդրեյ Չակինը Մարդը Լուսնի վրա ֆիլմում ասում էր, Արմստրոնգը հանգիստ դիրք զբաղեցրեց, բայց մենակյաց չեղավ, նա ունեցավ հարցազրույցներ, նկարահանվեց Chrysler-ի և կաբելային հեռուստասերիալի հոսթինգի գովազդներում[130]։

Արմստրոնգը բացի առաջին օրվա շապիկից, մնացած բոլորի վրա ստորագրեց։ Մոտավորապես 1993 թվականին նա իմացավ, որ իր ստորագրությունները վաճառվում են համացանցում և դրանց մեծամասնությունը կեղծ ստորագրություններ էին, դրանից հետո նա դադարեց մակագրել իրերի վրա[129]։ Արմստրոնգը Արծվային սկաուտներին ուղղված շնորհավորանքներին պատասխան նամակ գրեց։ Նա պատասխանեց բոլոր շնորհավորանքներին, որոնք հիմնականում վերաբերվում էին Արծվային սկաուտների սխրագործություններին։ Այս ամենն Արմստրոնգի մենակյացությունը միֆ համարեցին[131]։

Անձնական կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմստրոնգների ընտանիքը նրան համարեցին «անտրամադիր ամերիկյան հերոս»[132][133][134]։ Առաջին ամերիկացին Երկրի ուղեծրում Ջոն Գլենն հիշում է Արմստրոնգի համեստությունը։ «Նա չէր զգում, որ պետք է իր սահմաններից դուրս գար» ասաց Գլենը CNN-ին։ «Նա համեստ մարդ էր, ինչպես Լուսին թռիչքից առաջ, այնպես էլ թռիչքից հետո»[135]։ Մի քանի նախկին տիեզերագնացներ (ինչպիսիք օրինակ Գլենը և Հարիսոն Շմիդտը) փնտրում էին քաղաքական դիրք ՆԱՍԱ-ից հեռալուց հետո, բայց օրինակ Արմստրոնգին առաջարկել էին երկու կողմից էլ, բայց նա չընդունեց այդ դրանք։ Նա իր քաղաքական համոզմունքները իտարկում էր, որպես պետության իրավունքներին հաճո և հակադրվում ԱՄՆ-ի գործողություններին բնորոշելով, այն որպես «համաշխարհային ոստիկանին» բնորոշ հատկություններ[136]։

Երբ Արմստրոնգը ներկայացավ տեղի մեթոդիստական եկեղեցի, որպեսզի առաջնորդի Բոյսկաուտների շարքը 1950 թվականին, նա իրեն ներկայացրեց որպես դեիստ[137]։ Արմստրոնգի մայրն ասել է, որ կրոնական դիրքորոշումները դեռ եկել էին նրա որովայնից և տանջանքներից, որոնց հանդիպել էր Արմստրոնգն իր հետագա կյանքում[138]։ 1980 թվականին Արմստրոնգը ստի զոհ դարձավ, այն ժամանակ, երբ նա Լուսնի մակերևույթին զբոսանքի էր գնացել, սկսվեց ձայն բարձրանալ այն մասին, որ Նիլը իսլամի հետևորդ է դարձել ազան մուսուլմանական երաժշտություն լսելով։ Ինդոնեզիացի երգչուհի Սուհաեմին երգ գրեց Gema Suara adzan di Bulan (Լուսնին նվիրված ռեզոնանսային աղոթք) անվանմամբ, որն ընդգծում էր Արմստրոնգի կրոնափոխությունն իսլամի, որի մասին 1983 թվականին լայնորեն քննարկվել է Ջակարտայի տարբեր լրատվական պարբերականներում[139]։ Նմանատիպ այլ պատմություններ նկատվել են Եգիպտոսում և Մազայզիայում։ 1983 թվականի մարտին ի պատասխան այս ամենի ԱՄՆ-ի Պետական դեպարտամենտից դեսպաններ և հյուպատոսներ ուղարկվեցին մուսուլմանական երկրներ հայտարարությամբ, որ Արմստրոնգն «իսլամը չի ընդունել»[140]։ Այդ խաբեությունը վերացավ հետագա երեսուն տարիների ընթացքում։ Խաբեության մի մասը ծագել էր ամերիկայի այն հատվածներում, որ հատվածն հիմնականում բնակեցված էր մուսուլմաններով[140]։

1972 թվականին Արմստրոնգները գնացին Լանգհոլմ քաղաք, Շոտլանդիա, Նիլը Բուրգում դարձավ առաջին ազատ մարդը և ուրախությամբ քաղաքը ներկայացրեց որպես իր տուն[141]։ Համաշխարհային դատարանը չբացահայտված 400 տարեկան օրենքից ներկայացրեց նրանց, որը վերաբերում էր ցանկացած Արմստրոնգի, որոնք ապրում էին քաղաքում[142]։

2012 թվականի փետրվարին Ջոն Գլենի 50 ամյակին Արմստրոնգը խոսում է առաջին տիեզերք թռիչքի մասին։

Աշխատելով իր ֆերմայում, որը գտնվում էր Լեբանոնից (Օհայո նահանգ), 1978 թվականի նոյեմբերին, Արմստրոնգը ցանտկելով իր սերմնահատիկներով բարձած բեռնատարի հետնամասից, կոտրեց իր ձախ ձեռքի մատնեմատի վերին հտվածը, որի արդյունքում ամուսնական մատանին հայտնվեց բեռնատարի անվադողի տակ։ Նա վերցրեց ու պահեց պոկված հատվախը սառույցի մեջ ու հետագայում հրեական հիվանդանոցում, որը գտնվում էր Լուիսվիլում (Կենտուկի նահանգ)[143]։ 1991 թվականին, հոր մահից մեկ տարի և մոր մահից ինն ամիս անց, Կոլորադո նահանգի Ասպեն քաղաքում, ընկերների հետ դահուկներով սահելուց սրտի նոպա է ունենում[144]։

Արմստրոնգի առաջին կինը, Ջանեթը 1994 թվականին, 38 տարի ամուսնությունից հետո բաժանվում է նրանից[145]։ 1992 թվականին նա ծանոթանում է իր երկրորդ կնոջ՝ Քերոլ Հելդ Նայթի հետ, երբ գոլֆի մրցարշարին նախաճաշի ժամանակ նրանք նստած էին նույն սեղանի առջև։ Նա շատ քիչ բան ասեց Արմստրոնգին, բայց երկու շաբաթ անց նրան զանգահարեցին ու հարցրեցին, թե ինով է նա զբաղված, նա պատասխանեց, որ բալի ծառն է կտրում։ 35 րոպե անց Արմստրոնգը նրա տանն էր, որեսզի օգներ նրան։ Նրանք ամուսնացան 1994 թվականի հունիսի 12-ին Օհայոյում, հետո երկրորդ անգամ նշեցին Սան Իսիդրոյում (Կալիֆորնիայի նահանգ)։ Նա ապրեց Ինդիան Հիլում (Օհայո նահանգ)[146][147]։

1993 թվականից հետո Արմստրոնգը հրաժարվեց մակագրությունների բոլոր առաջարկներից, որովհետև նրա մակագրություններով իրերը վաճառվում էին բարձր գումարներով, և ընդգրկված էին նույնիսկ կեղծ մակագրություններ․ բոլոր մակագրությանը վերաբերող առաջարկները որոնք նրան էին ուղղված, ստանում էին պատասխան նամակ, որում նշված էր, որ նա դադարել է մակագրել[148]։ Չնայած նրա ստորագրությունը բոլորին քաջ հայտնի էր, գրող Էնդրյու Սմիթը հետևել է, թե 2002 թվականի Reno Air մրցավազքում գտնվող մարդիկ ինչպես են ստացել մակագրություններ, այն դեպքում, երբ մի մարդ հաստատեց, որ՝ «եթե դուք ինչ-որ բան բավական մոտ հրեք նրա դեմքին, նա կստորագրի»[149]։ Նա նաև դադարեց շնորհավորական նամակներ ուղարկել նոր Արծիվ սկաուտներին, որովհետև համարում էր, որ այդ գործը պետք է անեն մարդիկ ովքեր անձամբ են ճանաչում սկաուտներին[150]։ Արմստրոնգը պաշտպանեց իր անունը, նկարների և հայտնի աֆորիզմերի կողքին գտնվելուց։ Երբ 1981 թվականին նա մեկնարկեց, MTV-ին ցանկանում էր օգտագործել իր աֆորիզմը նույնականացնելով իր կայանի հետ, փոխարինելով ամերիկայի դրոշն իր լոգոտիպով, բայց Արմստրոնգը հրաժարվեց, հրաժարվեց նաև օգտագործել իր ձայնը կամ նմանատիպ այլ բան[151]։ 1994 թվականին նա դատի տվեց Hallmark Cards-ին, այն բանի համար, որ նրանք օգտագործել էին իր անունն ու մեջբերումը՝ «մեկ փոքրիկ քայլ»-ը Սուրբ ծննդյան զարդանկարի վրա առանց իր թույլտվության։ Դատական գործը չեղյալ համարվեց չբացահայտված գումարի դիմաց, որը Արմստրոնգը ուղղեց Փրդյուին[152][153]։

2005 թվականի մայիսին Արմստրոնգը դատական վեճի մեջ մտավ իև 20-ամյա վարսավիր Մարկ Սայզմորի հետ։ Այն բանից հետո, երբ վարսավիրը կտրել էր Արմստրոնգի մազերը, նա առանց Արմստրոնգի թույլտվության վաճառել էր դրանք 3000 դոլարով[154][155][156]։ Արմստրոնգը սպառնաց Սայզմորին դատական գործով, որ եթե նա չվերադարձնի մազերը կամ չնվիրաբերի բարեգործական գումար Արմստրոնգի նշած ցանկացած գումարի չափով։ Սայզմորը չկարողանալով մազերը հետ վերադարձնել, բարեգործական գումար նվիրաբերեց[157]։

Հիվանդություն և մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմստրոնգի մանկության լուսանկարն ընտանեկան հուշերից, Ինդիան Հիլ, Օհայո նահանգ, Ցինցիննատիի մոտակայքում 2012 թվականի օգոստոսի 31

2012 թվականի օգոստոսի 7-ին Արմստրոնգին կատարվել է աորտոկորոնար շունտավորում սրտի խցանված պսակաձև զարկերակների կապակցությամբ[158]։ Չնայած ինչպես նա հայտնում է, ապաքինվում է[159], հիվանդանոցում նրա մոտ բարդություններ զարգացան ու նա օգոստոսի 25-ին Ցինցիննատիում (Օհայո նահանգ) մահացավ 82 տարեկան հասակում[160]։ Մահվանից հետո Արմստրոնգը Սպիտակ տան հայտարարության մեջ նկարագրվեց որպես՝ «ամերիկացի մեծ մարդկանցից մեկն, ով ոչ միայն իր, այլ բոլոր ժամանակների հերոս է»[161][162]։ Հետագա զեկույցում նշվում է, որ Արմստրոնգը կրում էր միացյալ Նահանգների քաղաքացիների ողջ ձգտումները և, որ «ստեղծել է մարդկության ձեռքբերումների պահը, որն երբեք չի մոռացվելու»[163]։

Նրա ընտանիքը հանդես է եկավ հայտարարությամբ, որտեղ մասնավորապես ասվում էր՝ «ամերիկացի դժկամ հերոս (ով) հպարտորեն ծառայեց իր ազգին, որպես ծովային նավատորմի կործանիչի օդաչու, փորձարկող օդաչու և տիեզերագնաց։ Մենք ցավում ենք շատ լավ մարդու կորուստը և միևնույն ժամանակ նշում ենք նրա հիանալի կյանքը և հույս ունենք, որ այն օրինակ կծառայի ամբողջ աշխարհի երիտասարդ մարդկանց համար, որպեսզի համառորեն պայքարեն, որպեսզի ի կատար ածեն իրենց երազանքները, որպեսզի պատրաստ լինեն հետազոտելու ու նոր սահմաններ բացահայտելու, և անձնազոհորեն ծառայեն այն գործին որին նվիրվել են։ Նրանց համար, ովքեր ցանկանում են հարգել Նիլի հիշատակը, մենք պարզ խնդրանք ունենք։ Կարդացեք նրա ծառայության, նվաճումների և համեստության մասին և երբ հաջորդ անգամ դուրս կգաք փողոց և պարզ երկնքում կտեսնեք, թե ինչպես է Լուսինը ժպտում ձեզ, հիշեք Նիլ Արմստրոնգի մասին և աչքով արեք նրան»[164]։ Սա մեծ արձագանք ստացավ, այդ թվում նաև Թվիթթերում #WinkAtTheMoon հեշթեգի տեսքով։ Օլդրինը նրա մասին ասաց՝ «նա իսկական ամերկյան հերոս էր և լավագույն օդաչուն էր, որին ես երբևէ տեսել եմ, և ավելացրել է, որ նա ցավում է, որ նրանք չեն կարող միասին նշել Լուսնի վրա վայրէջքի 50-ամյակը 2019 թվականին»[165][166]։ Քոլինզն ասել է՝ «նա լավագույնն էր, և ես անչափ կկարոտեմ նրան»[167][168]։ ՆԱՍԱ-ի կառավարիչ Չարլզ Բոլդենն ասել է՝ «մինչև այն պահը, երբ գույություն կունենան պատմության մասին գրքեր, Նիլ Արմստրոնգը միշտ կլինի դրանցում, որպես ի հիշատակ այն փոքրիկ քայլի, որ աշխարհի մարդկությունը կատարեց իր սեփական տարածքներից դուրս»[169][170]։

Արմստրոնգի հուղարկավորությունը ծովում, 2012 թվական սեպտեմբերի 14

Նրա հոգեհանգստի արարողությունը տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 13-ին Վաշինգտոնի ազգային տաճարում, պատուհանի մոտ, որի վրա պատկերված էր «Ապոլոն 11», ինչպես նաև վիտրաժային վահանակների կողքին լուսնի քարի առկայության պայմաններում[171]։ Վահանակների վրա պատկերված էին Ապոլոն 11-ի անձնակազմը՝ Արմստրոնգը, Քոլինզը և Բազ Օլդրին, Ջին Քերնան՝ Ապոլոն 17 առաջադրանքի հրամանատարը և վերջին մարդն ով ոտք դրեց Լուսնի վրա, և նախկին սենատոր և տիեզերագնաց Ջոն Գլենը, առաջին ամերիկացին, ով լքեց Երկրի սահմանները։ Չարլզ Բոլդենը գովեստի խոսքում Արմստրոնգի մասին նշեց՝ «տղամարդկություն, քաղաքավարություն և համեստություն»։ Քերնանն հիշում է Արմստրոնգի Լուսնային մակերևույթին մոտեցումը վառելիքի ցածր մակարդակի ժամանակ՝ «երբ ընկալող-հաղորդող սարքը հուշում էր, որ բաքը դատարկ է, մենք ամեն ինչ գիտեին, որ բաքում մնացել է մեկ կամ երկու գալլոն»։ Դիանա Քրոլը երգեց Fly Me to the Moon երգը։ Քոլինզն աղոթք հնչեցրեց։ Սքոթն հիշեց Արմստրոնգի հետ Ջեմինի 8 առաջադրանքը, երբ նա ասում էր, հնարավոր է, առաջին անգամվա միջադեպը, որի ժամանակ սոսինձը լցվեց լծասարքի վրա և թույլ չէր տալիս նրան ճշգրիտ ֆիքսվել դռնակի փակելուց մեկ րոպե առաջ, և եթե չկարողանային դռնակը փակել ժամանակ ապա առաջադրանքը կձախողվեր։ Հետո Արմստրոնգը կապնվեց Քոնրադի հետ դիմելով, որ նրա մեղավորությամբ է խնդիրն առաջացել և պետք չէր կանգնեցնել առաջադրանքի համար նախատեսված ժամանակը։ Դա պատահեց որովհետև Նիլ Արմստրոնգը թիմային խաղացող էր, նա միշտ է թիմի անունից աշխատել[171]։ Սեպտեմբերի 14-ին Արմստրոնգի դիակիզված մարմնի մնացորդները նետեցին Ատլանտյան օվկիանոս։ Արարողակարգը տեղի ունեցավ USS Philippine Sea զրահանավից[172]։ Արմստրոնգի հուղարկավորության ժամանակ դրոշները բաժանվեցին նահանգով մեկ[173]։

Ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնգրեսի Ոսկե շքանշանը Ապոլոն 11-ի անձնակազմի և Ջոն Գլենի պատկերով

Արմստրոնգը շատ մրցանակներ է ստացել, այդ թվում նախագահ Նիքսոնի կողմից ստացել է Նախագահական Ազատության շքանշան[174], Ամերիկյան Աշխարհագրական Ընկերության կողմից ստացել է Քալումի Աշխարհագրական շքանշան[175], և Քոլիերի մրցանակ Ազգային Օդագնացության ասոցիացիայի կողմից, այս բոլորը նա ստացել է մեկ տարում (1969 թվական)[176], 1970 թվականին պարգևատրվել է ՆԱՍԱ-ի կողմից Հատուկ ծառայության համար շքանշանով[177], նույն թվականին պարգևատրվել է նաև դոկտոր Ռոբերտ Գոդարդի հուշային մրցանակով[178], 1971 թվականին ԱՄՆ-ի Ռազմական ակադեմիայի կողմից ստացել է Սիլվանուս Թայերի անվան մրցանակ[179], 1978-ին նախագահ Ջիմի Քարթերի կողմից պարգևատրվել է Կոնգրեսի Տիեզերական պատվո շքանշանով[177], 2001 թվականին Ազգային Օդագնացության ասոցիացիայի կողմից ստացել է Ուորայթ եղբայրների հուշային մրցանակ[180] և 2011 թվականին պարգևատրվել է Կոնգրեսի Ոսկե շքանշանով[181]։ 1999 թվականին Արմստրոնգն ու Ապոլոն 11-ի անձնակազմը Սմիթսոնոսնի համալսարանի կողմից ստացել են Լենգլի ոսկե շքանշան[182]։ 2006 թվականի ապրիլի 18-ին նա ստացավ ՆԱՍԱ-ի Ambassador of Exploration Award մրցանակը[183]։ Տիեզերական ֆոնդն Արմստրոնգին 2013 թվականին իր տիեզերական հաջողությունների համար անվանեց գեներալ Է․ Հիլլ Ջեյմսի մրցանակների դափնեկիր[184]։ Արմստրոնգն ընդգրկվեց նաև Աերոտիեզերական Պատվո Քայլի, Ազգային ավիացիայի պատվո դահլիճում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների տիեզերագնացների պատվո դահլիճում[185][186]։ 2010 թվականի մարտի 10-ի USS Dwight D. Eisenhower-ի տախտակամածին տեղի ունեցած միջոցառման ժամանակ նա պարգևատրվեց ծովային տիեզերագնացի շքանշանով, այդ միջոցառմանը մասնակցում էին նաև Լովելն ու Քերնանը[187]։

Նրա պատվին անվանակոչվել է լուսնային Արմստրոնգ խառնարանը, Ապոլոն 11-ի վայրէջքի վայրից 31 միլ (50 կմ) հեռավորության վրա, և Արմստրոնգ 6469 աստերոիդը[188]։ Միացյալ Նահանգներում նրա անունով անվանակոչված տասնյակ և ավելի դպրոցներ կան[189][190], և ամբողջ աշխարհում շատ վայրեր՝ փողոցներ, շենքեր, դպրոցներ և տարբեր այլ վայրեր կան, որոնք անվանվում են հենց Արմստրոնգի և/կամ Ապոլոնի անուններով[191]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Արմթրոնգը ՆԱՍԱ-ի կայքում(անգլ.)
  2. Արմսթրոնգի կենսագրությունը ՆԱՍԱ-ի կայքում(անգլ.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Gemini 1965–1966»։ Spacecollection.info։ Վերցված է 2011 թվականի մայիսի 14-ին։ 
  2. «Neil Armstrong's Death—a Medical Perspective»։ Scientific American։ Վերցված է 2012 թվականի դեկտեմբերի 30-ին։ 
  3. «Space legend Neil Armstrong dies»։ CNN։ Վերցված է 2012 թվականի դեկտեմբերի 30-ին։ 
  4. «History of Wapakoneta (or is it Wapaghkonnetta?)»։ City of Wapakoneta, Ohio։ Վերցված է 2012 թվականի, օգոստոսի 25-ին։ 
  5. 5,0 5,1 Hansen 2005, pp. 49–50.
  6. «Neil Armstrong grants rare interview to accountants organization»։ CBC News։ 2012 թվականի մայիսի 24-ին։ Վերցված է 2012 թվականի մայիսի 24-ին։ 
  7. «Project Apollo: Astronaut Biographies»։ NASA։ Վերցված է 2012 թվականի մայիսի 12-ին։ 
  8. Koestler-Grack Rachel A. (2009)։ Neil Armstrong։ Gareth Stevens։ էջ 14։ ISBN 1-4339-2147-2 
  9. Hansen 2005, pp. 55–56.
  10. Hansen 2005, pp. 68–78.
  11. Hansen 2005, pp. 79–85.
  12. Hansen 2005, pp. 92–93.
  13. Hansen 2005, p. 95.
  14. Hansen 2005, p. 96.
  15. Hansen 2005, p. 112.
  16. 16,0 16,1 Hansen 2005, p. 118.
  17. «The Beginning»։ Phi Delta Theta international site։ Վերցված է 2011 թվականի մայիսի 3-ին։ 
  18. Hansen 2005, pp. 124–127.
  19. Hansen 2005, p. 128.
  20. Hansen 2005, pp. 161–164.
  21. 21,0 21,1 «Biographical Data: Neil A. Armstrong»։ NASA։ 2012 թվականի օգոստոսին։ 
  22. «Biography: Neil A. Armstrong»։ NASA (John H. Glenn Research Center)։ մարտ 2008։ Վերցված է 2011 թվականի մայսիսի 16-ին։ 
  23. «An Act to Redesignate the Dryden Flight Research Center as the Neil A. Armstrong Flight Research Center and the Western Aeronautical Test Range as the Hugh L. Dryden Aeronautical Test Range» 
  24. Hansen 2005, pp. 119–120.
  25. Hansen 2005, p. 122.
  26. Hansen 2005, p. 134.
  27. Creech Gray (2004 թվականի հուլիսի 15)։ «From the Mojave to the Moon: Neil Armstrong's Early NASA Years»։ NASA։ Վերցված է 2011 թվականի մայիսի 17-ին։ 
  28. Hansen 2005, pp. 134–136.
  29. 29,0 29,1 Hansen 2005, p. 145.
  30. «The X-15 Rocket Plane, Flight Log, Pages 22 and 25»։ Michelle Evans։ 2013 
  31. Hansen 2005, pp. 178–184.
  32. Hansen 2005, pp. 184–189.
  33. Hansen 2005, pp. 138–139.
  34. 34,0 34,1 Hansen 2005, pp. 189–192.
  35. Hansen 2005, p. 178.
  36. Hansen 2005, p. 210.
  37. Hansen 2005, p. 173.
  38. Hansen 2005, p. 195.
  39. Hansen, 2005, էջեր` 201–202
  40. Burgess, 2013, էջեր` 64–66
  41. «Elliot M. See, Jr.»։ NASA։ Վերցված է May 19, 2011 
  42. Burgess, 2013, էջեր` 29–30
  43. Burgess, 2013, էջ` 54
  44. Hacker, Grimwood, էջեր` 255–256
  45. Hansen, 2005, էջ` 239
  46. Hacker, Grimwood, էջեր` 257–258
  47. 47,0 47,1 Hansen, 2005, էջ` 240
  48. 48,0 48,1 Hacker, Grimwood, էջեր` 523–529
  49. «14 New Astronauts Introduced at Press Conference»։ Space News 3 (1)։ October 30, 1963։ Արխիվացված օրիգինալից December 22, 2016-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  50. «Valentina Vladimirovna Tereshkova (Born March 6, 1937)»։ Yaroslavl Regional Government։ Արխիվացված օրիգինալից September 4, 2015-ին։ Վերցված է July 27, 2015 
  51. Hansen, 2005, էջեր` 242–244
  52. Hacker, Grimwood, էջ` 526
  53. «March 16, 1966: Gemini's First Docking of Two Spacecraft in Earth Orbit»։ NASA։ Վերցված է April 30, 2018 
  54. Merritt Larry (March 2006)։ «The abbreviated flight of Gemini 8»։ Boeing։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 12, 2011-ին։ Վերցված է May 14, 2011 
  55. Cunningham, 2010, էջեր` 111–112
  56. Kranz, 2000, էջ` 174
  57. Hacker, Grimwood, էջեր` 321–322
  58. «Valor awards for David Randolph Scott»։ Military Times Hall of Valor։ Արխիվացված օրիգինալից March 1, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  59. Hansen, 2005, էջ` 274
  60. Hansen, 2005, էջեր` 292–293
  61. Hansen, 2005, էջեր` 298–299
  62. Lovell, Kluger, էջեր` 24–25
  63. Cernan, Davis, էջ` 165
  64. Brooks et al., 2009, էջ` 374
  65. Hansen, 2005, էջեր` 312–313
  66. Collins, 2001, էջեր` 288–289
  67. Kraft, 2001, էջ` 312
  68. Chaikin, 1994, էջ` 171
  69. Collins, 2001, էջեր` 312–313
  70. Kraft, 2001, էջեր` 323–324
  71. Hansen, 2005, էջեր` 365–373
  72. Cortright, 1975, էջ` 160
  73. Orloff, 2000, էջ` 92
  74. Hansen, 2005, էջ` 2
  75. Hansen, 2005, էջ` 410
  76. Smith, 2005, էջ` 11
  77. Hansen, 2005, էջեր` 459–465
  78. Chaikin, 1994, էջ` 199
  79. Manned Spacecraft Center, 1969, էջեր` 9-23–9-24
  80. Jones Eric M.։ «The First Lunar Landing, time 109:45:40»։ Apollo 11 Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից December 25, 2017-ին։ Վերցված է March 4, 2018  That was the time of probe contact; the exact time of landing is difficult to determine, because Armstrong said the landing was "very gentle" and "It was hard to tell when we were on."
  81. Jones Eric M. (September 15, 2017)։ «The First Lunar Landing, time 1:02:45»։ Apollo 11 Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից December 25, 2017-ին։ Վերցված է November 30, 2007 
  82. Jones Eric M.։ «Mission Transcripts, Apollo 11 AS11 PA0.pdf»։ Apollo 11 Surface Journal։ NASA։ Վերցված է November 30, 2007 
  83. Jones Eric M.։ «Apollo 11 Mission Commentary 7-20-69 CDT 15:15 – GET 102:43 – TAPE 307/1»։ Apollo 11 Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 8, 2017-ին 
  84. Chaikin, 1994, էջ` 200
  85. Manned Spacecraft Center, 1969, էջ` 12-1
  86. Cortright, 1975, էջ` 215
  87. Harland, 1999, էջ` 23
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 Mikkelson Barbara, Mikkelson David (October 2006)։ «One Small Misstep: Neil Armstrong's First Words on the Moon»։ Snopes.com։ Վերցված է September 19, 2009 
  89. «Apollo 11 Post Flight Press Conference, 16 September 1969»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից October 16, 2015-ին։ Վերցված է July 24, 2015։ «Yes, I did think about it. It was not extemporaneous, neither was it planned. It evolved during the conduct of the flight and I decided what the words would be while we were on the lunar surface just prior to leaving the LM.» 
  90. Chaikin Andrew (January 4, 2013)։ «Neil Armstrong Didn't Lie About 'One Small Step' Moon Speech, Historian Says»։ Space.com։ Purch։ Արխիվացված օրիգինալից July 24, 2015-ին։ Վերցված է July 24, 2015 
  91. 91,0 91,1 Nickell, 2008, էջ` 175
  92. Goddard Jacqui (October 2, 2006)։ «One small word is one giant sigh of relief for Armstrong»։ The Times (London)։ Վերցված է December 31, 2012 
  93. Goddard Jacqui (October 2, 2006)։ «One small word is one giant sigh of relief for Armstrong»։ The Times (London)։ Վերցված է December 31, 2012 
  94. Smith Veronica (October 2, 2006)։ Armstrong's Moon landing speech rewritten։ Cosmos Magazine։ Agence France-Presse։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 31, 2007-ին։ Վերցված է August 29, 2007 
  95. Carreau Mark (September 29, 2006)։ «High-tech analysis may rewrite space history»։ Houston Chronicle։ Արխիվացված օրիգինալից October 4, 2006-ին։ Վերցված է September 30, 2006 
  96. Language Logs:
  97. Baese-Berk M. M., Dilley L. C., Schmidt S., Morrill T. H., Pitt M. A. (2016)։ «Revisiting Neil Armstrong's Moon-Landing Quote: Implications for Speech Perception, Function Word Reduction, and Acoustic Ambiguity»։ PLoS ONE 11 (9): 1–11։ Bibcode:2016PLoSO..1155975B։ PMC 5014323 ։ PMID 27603209։ doi:10.1371/journal.pone.0155975 
  98. Jones Eric M.։ «One Small Step, time 109:24:23»։ Apollo 11 Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից January 2, 2013-ին։ Վերցված է December 18, 2012 
  99. «Apollo 11 Mission Overview»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից February 9, 2018-ին։ Վերցված է March 4, 2018 
  100. «Total Population—Both Sexes» (xlsx)։ United Nations Population Division։ Արխիվացված օրիգինալից July 30, 2017-ին։ Վերցված է April 7, 2018 
  101. Greene Nick (March 6, 2017)։ «A Lunar Odyssey»։ About.com։ էջ 3։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 10, 2007-ին։ Վերցված է August 28, 2007 
  102. Hansen, 2005, էջեր` 505–506
  103. Jones Eric M. (July 28, 2011)։ «AS11-40-5886»։ Apollo 11 Lunar Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 28, 2011-ին։ Վերցված է May 13, 2011 
  104. Jones Eric M., Glover Ken (1995)։ «EASEP Deployment and Closeout»։ Apollo 11 Lunar Surface Journal։ NASA։ 111:36:38։ Արխիվացված օրիգինալից February 25, 2014-ին։ Վերցված է March 28, 2014 
  105. 105,0 105,1 «Summary Data on Apollo Missions»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից January 17, 2012-ին։ Վերցված է May 20, 2011 
  106. «Neil Armstrong Explains His Famous Apollo 11 Moonwalk»։ Space.com։ Արխիվացված օրիգինալից August 2, 2013-ին։ Վերցված է October 14, 2013 
  107. Hansen, 2005, էջեր` 489–490
  108. «Apollo 11 Command and Service Module (CSM)»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից September 18, 2012-ին։ Վերցված է August 26, 2012 
  109. Riley Christopher (July 10, 2009)։ «The Moon Walkers: Twelve Men Who Have Visited Another World»։ The Guardian։ Արխիվացված օրիգինալից February 4, 2014-ին։ Վերցված է May 3, 2011 
  110. Hansen, 2005, էջ` 584
  111. «Neil Armstrong Remembered»։ University of Cincinnati (en-US)։ Արխիվացված օրիգինալից December 8, 2015-ին։ Վերցված է 2015-11-28 
  112. Hansen, 2012, էջ` 590
  113. Jones Eric M. (November 1, 2005)։ «Apollo 11 Crew Information»։ Apollo 11 Lunar Surface Journal։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից August 28, 2007-ին։ Վերցված է August 28, 2007 
  114. 114,0 114,1 Hansen, 2005, էջեր` 590–594
  115. Hansen, 2012, էջ` 592
  116. Hansen, 2005, էջեր` 600–603
  117. Hansen, 2005, էջեր` 610–616
  118. Hansen, 2012, էջեր` 609–610
  119. Hansen, 2012, էջեր` 616–617
  120. Hansen, 2005, էջ` 595
  121. Hansen, 2005, էջ` 596
  122. Hansen, 2005, էջեր` 596–598
  123. «EDO Corporation CEO James M. Smith to become Chairman upon retirement of Neil A. Armstrong» (Press release)։ EDO Corporation։ February 8, 2000։ Արխիվացված օրիգինալից-ից October 17, 2006-ին։ Վերցված է July 1, 2006 
  124. Bruhns Sarah (August 27, 2013)։ «When Neil Armstrong and Edmund Hillary Took a Trip to the North Pole»։ Atlas Obscura։ Արխիվացված օրիգինալից May 12, 2016-ին։ Վերցված է May 19, 2016 
  125. Hart Hugh (March 9, 2010)։ «NASA Footage Sets Scene for Quantum Quest Movie»։ WIRED։ Արխիվացված օրիգինալից March 1, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  126. «Quantum Quest»։ jupiter9productions.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից January 8, 2013-ին։ Վերցված է October 8, 2012 
  127. Shapiro, 2012, էջեր` 9, 267, 268
  128. Seymour Gene (August 27, 2012)։ «Neil Armstrong, a hero who shunned fame»։ CNN։ Վերցված է June 9, 2018 
  129. 129,0 129,1 Farhi Paul (July 20, 2009)։ «Neil Armstrong Took One Small Step, Then Made a Giant Retreat Into Private Life»։ Washington Post։ Վերցված է June 8, 2018 
  130. Chaikin, 2007, էջեր` 568–570
  131. Hansen, 2012, էջեր` 622–623
  132. «Neil Armstrong, first man on the Moon, dead at 82»։ The National։ August 26, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից March 4, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  133. Granath Bob (August 30, 2012)։ «Neil Armstrong Praised as a Reluctant American Hero»։ NASA։ Վերցված է July 8, 2018 
  134. Hampton Olivia (August 25, 2012)։ «Neil Armstrong a 'reluctant American hero': family»։ The Globe and Mail։ Վերցված է July 8, 2018 
  135. «Tributes paid to Neil Armstrong, the humblest of American heroes»։ The Telegraph։ August 26, 2013։ Վերցված է July 8, 2018 
  136. Hansen, 2005, էջեր` 600–601
  137. Hansen, 2005, էջ` 33
  138. Hansen, 2005, էջ` 35
  139. Abramson, 2004, էջ` 93
  140. 140,0 140,1 Hansen, 2005, էջեր` 630–631
  141. Johnston Willie (July 20, 2009)։ «Recalling Moon man's 'muckle' leap»։ BBC News։ Արխիվացված օրիգինալից July 20, 2009-ին։ Վերցված է July 20, 2009 
  142. Hansen, 2005, էջ` 13
  143. Hansen, 2005, էջ` 608
  144. Hansen, 2005, էջեր` 639–640
  145. Schorn Daniel (July 2, 2006)։ «Being The First Man On The Moon»։ CBS News։ Արխիվացված օրիգինալից October 13, 2010-ին։ Վերցված է January 9, 2011 
  146. Johnston John, Amrhein Saundra, Thompson Richelle (July 18, 1999)։ «Neil Armstrong, Reluctant Hero»։ The Cincinnati Enquirer։ Վերցված է March 4, 2018 
  147. Hansen, 2005, էջեր` 643–645
  148. Hansen, 2005, էջեր` 622–623
  149. Smith, 2005, էջ` 134
  150. Hansen, 2005, էջ` 623
  151. Anson Robert Sam (November 2000)։ Birth of an MTV Nation։ Vanity Fair։ Արխիվացված օրիգինալից December 27, 2014-ին։ Վերցված է March 4, 2018 
  152. Hansen, 2005, էջ` 628
  153. «Neil Armstrong, Hallmark Settle»։ Chicago Tribune։ December 2, 1995։ Արխիվացված օրիգինալից May 20, 2011-ին։ Վերցված է May 19, 2011 
  154. «One Small Snip Of Hair...»։ The Smoking Gun։ Արխիվացված օրիգինալից July 22, 2015-ին։ Վերցված է July 20, 2015 
  155. «Original Moonwalker: How Neil Armstrong kept his feet on the ground despite becoming the most famous man on Earth»։ The Independent։ July 2, 2009։ Վերցված է July 8, 2018 
  156. «Armstrong, barber in fight over locks»։ Dayton Daily News։ June 1, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 6, 2012-ին։ Վերցված է May 17, 2011 
  157. Rosenberg Jennifer (June 5, 2005)։ «Barber Sold Neil Armstrong's Hair»։ About.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 21, 2008-ին։ Վերցված է August 29, 2007 
  158. «Armstrong, First Man on the Moon, Recovering From Heart Surgery»։ Reuters։ Արխիվացված օրիգինալից August 9, 2012-ին։ Վերցված է August 8, 2012 
  159. H. Maugh II Thomas (August 9, 2012)։ «Neil Armstrong recovering well after cardiac bypass surgery»։ Los Angeles Times։ Արխիվացված օրիգինալից January 7, 2014-ին։ Վերցված է January 5, 2014 
  160. Stone Judy (September 3, 2012)։ Neil Armstrong's Death—a Medical Perspective։ Scientific American։ Արխիվացված օրիգինալից January 1, 2013-ին։ Վերցված է December 30, 2012 
  161. «President Obama's Statement on Neil Armstrong's Death»։ Wall Street Journal։ August 25, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից August 29, 2012-ին։ Վերցված է August 26, 2012 
  162. «Neil Armstrong, First Man on Moon, Dies at 82»։ The New York Times։ Associated Press։ August 25, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից August 25, 2012-ին։ Վերցված է August 25, 2012 
  163. «Statement by the President on the Passing of Neil Armstrong»։ The White House, Office of the Press Secretary։ Արխիվացված օրիգինալից August 26, 2012-ին։ Վերցված է August 26, 2012 
  164. «Family Statement Regarding the Death of Neil Armstrong»։ NASA։ August 25, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից October 16, 2012-ին։ Վերցված է August 26, 2012 
  165. TheRealBuzz (August 25, 2012)։ «Buzz Aldrin on passing of Neil Armstrong» (Թվիթ)։ Վերցված է August 25, 2012 
  166. Aldrin Buzz (August 25, 2012)։ «Buzz Aldrin's Official Statement on the Passing of Neil Armstrong»։ Արխիվացված օրիգինալից October 16, 2012-ին։ Վերցված է August 25, 2012 
  167. «Neil Armstrong: 1930–2012»։ NASA։ August 25, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից October 16, 2012-ին։ Վերցված է August 25, 2012 
  168. Collins Michael (September 12, 2012)։ «The Neil Armstrong I knew—and flew with»։ Washington Post։ Արխիվացված օրիգինալից September 13, 2012-ին։ Վերցված է September 13, 2012 
  169. «NASA Administrator Statement on Neil Armstrong's Death»։ NASA։ August 25, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից August 26, 2012-ին։ Վերցված է August 25, 2012 
  170. «US space pioneer Neil Armstrong dies at 82 – Americas»։ Al Jazeera English։ Արխիվացված օրիգինալից August 27, 2012-ին։ Վերցված է August 26, 2012 
  171. 171,0 171,1 Terrett John (September 15, 2012)։ «Above the stars now»։ Al Jazeera English։ Արխիվացված օրիգինալից January 20, 2015-ին։ Վերցված է September 26, 2012 
  172. «Neil Armstrong Laid to Rest in Atlantic»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից September 13, 2012-ին։ Վերցված է September 14, 2012 
  173. «Obama orders flags at half-staff for Neil Armstrong»։ USA Today։ August 27, 2012։ Վերցված է January 13, 2013 
  174. Pearlman Robert Z. (May 1, 2012)։ «John Glenn to Receive Presidential Medal of Freedom»։ Space.com։ Purch։ Արխիվացված օրիգինալից March 1, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  175. «The Cullum Geographical Medal»։ American Geographical Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 30, 2017-ին 
  176. «Collier Trophy – Collier 1960–1969 Winners»։ National Aeronautics Association։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 27, 2007-ին 
  177. 177,0 177,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ NASA Awards անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  178. «Past Goddard Trophy Winners»։ National Space Club։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 4, 2012-ին։ Վերցված է 27 January 2013 
  179. «Sylvanus Thayer Award Recipients»։ West Point Association of Graduates։ Արխիվացված օրիգինալից October 12, 2017-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  180. «Wright Bros. 2000–2009 Recipients»։ National Aeronautic Association։ Արխիվացված օրիգինալից December 8, 2017-ին։ Վերցված է December 7, 2017 
  181. «NASA Legends Awarded Congressional Gold Medal»։ NASA։ November 16, 2011։ Արխիվացված օրիգինալից May 19, 2017-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  182. «Apollo 11 astronauts honored for 'astonishing' mission»։ CNN։ July 20, 1999։ Արխիվացված օրիգինալից March 1, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  183. «NASA Honors Neil Armstrong With Exploration Award»։ NASA։ April 18, 2006։ Արխիվացված օրիգինալից June 2, 2015-ին։ Վերցված է December 5, 2014 
  184. «Neil Armstrong and Sally Ride Are 2013 General James E. Hill Lifetime Space Achievement Award Honorees»։ Space Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 3, 2013-ին։ Վերցված է March 26, 2013 
  185. «Honorees»։ City of Lancaster։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 19, 2011-ին։ Վերցված է May 19, 2011 
  186. «Neil A. Armstrong»։ Astronaut Scholarship Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից October 1, 2011-ին։ Վերցված է May 19, 2011 
  187. Kirk Amy (March 10, 2010)։ «Astronaut Legend Receives Naval Astronaut Wings Aboard 'Ike'»։ United States Navy։ Արխիվացված օրիգինալից February 28, 2018-ին։ Վերցված է February 28, 2018 
  188. «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (5001)-(10000)»։ The International Astronomical Minor Planet Center։ Վերցված է November 27, 2015 
  189. «Search for Public School»։ National Center for Educational Statistics։ Արխիվացված օրիգինալից October 11, 2007-ին։ Վերցված է July 10, 2007 
  190. «Ireland: What's in a name? Cold, hard cash»։ The Times։ December 22, 2002։ Արխիվացված օրիգինալից June 9, 2011-ին։ Վերցված է August 28, 2007 
  191. «Ireland: What's in a name? Cold, hard cash»։ The Times։ December 22, 2002։ Արխիվացված օրիգինալից June 9, 2011-ին։ Վերցված է August 28, 2007