Տյալլինգ Կուպմանս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տյալլինգ Կուպմանս
հոլ.՝ Tjalling Koopmans
Տյալլինգ Կուպմանս.jpg
Ծնվել էօգոստոսի 28, 1910(1910-08-28)[1][2][3][…]
's-Graveland
Մահացել էփետրվարի 26, 1985(1985-02-26)[1][2][3][…] (74 տարեկան)
Նյու Հեյվեն, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ
Բնակության վայր(եր)Հյուսիսային Հոլանդիա
ՔաղաքացիությունFlag of the Netherlands.svg Նիդերլանդների Թագավորություն և Flag of the United States.svg ԱՄՆ
Մասնագիտությունտնտեսագետ, մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ)Փրինսթոնի համալսարան, Եյլի համալսարան և Չիկագոյի համալսարան
Պաշտոն(ներ)նախագահ
ԱնդամակցությունԱրվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերՈւտրեխտի համալսարան, Ամստերդամի համալսարան և Լեյդենի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[4]
Գիտական ղեկավարՀենդրիկ Կրամերս
Յան Թիմբերգեն
Եղել է գիտական ղեկավարԼեոնիդ Հուրվիչ
Ինչով է հայտնիՌամսի-Կաս-Կուպմանի մոդել
Կուպմանի թեորեմ
Ազդվել էՋորջ Դանցիգ
Ազդել էԴենիս Սարգան, Ալոկ Բհարգավա, Տրյուգվո Հովելմո
ՊարգևներՆոբելյան մրցանակ տնտեսագիտության բնագավառում (1975)
Tjalling Koopmans Վիքիպահեստում

Տյալլինգ Կուպմանս (հոլ.՝ Tjalling Charles Koopmans, օգոստոսի 28, 1910(1910-08-28)[1][2][3][…], 's-Graveland - փետրվարի 26, 1985(1985-02-26)[1][2][3][…], Նյու Հեյվեն, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ), նիդերլանդացի-ամերիկացի ականավոր տնտեսագետ, մաթեմատիկոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործման տեսության մշակման համար (1985

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուպմանսը ծնվել է Նիդեռլանդների 's-Graveland քաղաքում։ Բարձրագույն կրությունը ստացել է Ուտրեխտի համալսարանում՝ մասնագիտանալով մաթեմատիկայի մեջ։ 1930 թվականին նա փոխում է մասնագիտոացումը՝ սկսելով ուսումնասիրել ֆիզիկա։ 1933 թվականին հանդիպել է Յան Թինբերգենին (նա 1969 թվականին տնտեսագիտության ոլորոտւմ ստացել էր Նոբելյան մրցանակակ) և տեղափոխվում Ամստերդամ՝ սովորելու մաթեմատիկական տնտեսագիտություն Թինբերգենի ղեկավարությամբ։ Բացի այդ, Կուպմանսն իր ուսումնասիրություններում ընդգրկում է նաև էկոնոմետրիկան և վիճակագրությունը։ 1936 թվականին նա ավարտել է Լեյդենի համալսարանի ասպիրանտուրան՝ Հենդրիկ Կրամերսի ղեկավարությամբ։ Թեզի վերնագիրն էր «Տնտեսական ժամանակային շարքերի գծային ռեգրեսիայի վերլուծություն» ("Linear regression analysis of economic time series"): [5]

1940 թվականին Կուպմանսը տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ։ Վաշինգտոնում նա որոշ ժամանակ աշխատել է մի պետական ​​մարմնում, որտեղ տպագրելէ տրանսպորտի տնտեսագիտության մասին նյութեր՝ կենտրոնանալով օպտիմալ երթուղիների վրա, ապա տեղափոխվել է Չիկագո, որտեղ միացել է հետազոտական ​​մարմնին՝ Քոուլսի հանձնաժողովին, և համագործակցել Չիկագոյի համալսարանի հետ։ 1946-ին նա դառնում է ԱՄՆ-ի լիարժեք քաղաքացի, իսկ 1948-ին՝ Քոուլսի հանձնաժողովի տնօրեն։ Նույն տարի ընտրվում է որպես Ամերիկյան վիճակագրական ասոցիացիայի գիտաշխատող։ [6] 1950 թվականին նա դարձել է Նիդեռլանդների Արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի թղթակից անդամ։ [7] 1950-ականների՝ Չիկագոյի համալսարանի տնտեսագիտության ամբիոնի կողմից Քոուլսի հանձնաժողովի դեմ թշնամական ընդդիմության աճը ստիպել է Կուպմանսին համոզել Քոուլզների ընտանիքին, որ 1955 թվականին տեղափոխեն Յեյլի համալսարան (որտեղ այն վերանվանվեց Քաուլզի հիմնադրամ)։ Նա շարունակել է հրատարակել օպտիմալ աճի և գործունեության վերլուծության տնտեսագիտության վերաբերյալ։

Կուպմանսի վաղ աշխատանքները Հարթրի-Ֆոկի տեսության վերաբերյալ կապված են Կուպմանսի տեսության հետ, որը շատ հայտնի է քվանտային քիմիայում։ Կուպմանսը պարգևատրվել է իր Նոբելյան հուշամրցանակով (Լեոնիդ Կանտորովիչի հետ միասին) ռեսուրսների բաշխման ոլորտում՝ մասնավորապես ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործման տեսության մեջ ունեցած ներդրման համար։ Այն աշխատանքը, որի համար շնորհվել է մրցանակը, կենտրոնացել է գործունեության վերլուծության, արտադրության մուտքերի և արդյունքների միջև փոխազդեցությունների ուսումնասիրության վրա, ինչպես նաև դրանց կապի տնտեսական արդյունավետության և գների հետ։ Եվ վերջապես Ջոն վոն Նոյմանը ճանաչում է Կուպմանսի (1942) հոդվածի կարևորությունը՝ սերիական փոխկապակցման գործակիցը բաշխելու համար, և այն հետագայում ազդում է Ջոն Դենիս Սարգանի և Ալոկ Բհարգավայի կողմից միավորի արմատի օպտիմալ փորձարկումների վրա (Sargan and Bhargava, 1983):

Ընտանիք և անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տյալլինգ Չարլզ Կուպմանսը Սյորդ Կուպմանսի և Ույցկե վան դեր Զիի որդին էր. նրա երկրորդ անունը՝ Չարլզ, հավանաբար ծագել է նրա «Սյորդ» հայրանունից։ [8]

Տյալլինգն ուներ երկու եղբայր, որոնցից մեկը աստվածաբան և բժիշկ Յան Կուպմանսն էր։ 1940 թվականին նա Նիդեռլանդների գերմանական օկուպացիայի ժամանակ գրել է հետագայում լայն տարածում ստացած «Բիժնա տա լաատ» («Գրեթե շատ ուշ», 30,000 օրինակ) բրոշյուրը՝ նախազգուշացնելով նացիստական ռեժիմի օրոք հրեաների ապագայի մասին։ [9] 1945 թվականին՝ պատերազմի ավարտին, Ամստերդամում պատուհանի հետևից մահապատիժ դիտելիս մահացու վիրավորվել է պատահական գնդակից։ [10][11]

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տարբեր երթուղիներով բեռնահոսքերի միջև հարաբերակցությունը (1942)
  • Տնտեսական դինամիկայի մոդելների վիճակագրական ներածություն (1950)
  • Արտադրական գործունեության և բաշխման վերլուծություն (1951)
  • Երեք ուրվագիծ տնտեսագիտության վիճակի մասին (1957)

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Блауг М. Купманс, Тьяллинг Ч. // Великие экономисты после Кейнса = Great Economists since Keynes: An introduction to the lives & works of one handred great economists of the past. — СПб.: Экономикус, 2009. — С. 135-137. — 384 с. — (Библиотека «Экономической школы», вып. 42). — 1 500 экз. — ISBN 978-5-903816-03-3

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Tjalling Charles Koopmans — 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  4. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  5. Tjalling Koopmans (1936)։ «Linear regression analysis of economic time series» 
  6. View/Search Fellows of the ASA, accessed 2016-07-23.
  7. «T.C. Koopmans (1910 - 1985)»։ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences։ Վերցված է 11 May 2020 
  8. Ruurd Koopmans։ De Macht van Twee: Kwartierstaat van de kinderen van Hendrik Koopmans en Minke Jager (հոլանդերեն) 
  9. Dewulf Jeroen (1 December 2010)։ Spirit of Resistance: Dutch Clandestine Literature During the Nazi Occupation։ Boydell & Brewer։ էջ 125։ ISBN 978-1571134936 
  10. van Istendael Geert (1 July 2005)։ Mijn Nederland [My Netherlands] (հոլանդերեն)։ Atlas-Contact։ ISBN 9789045005195 
  11. Koopmans Tjalling Charles (1975)։ «Tjalling C. Koopmans - Biographical»։ Nobel Media AB 2014։ Վերցված է 27 July 2017 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]