Քարվաճառ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Քարվաճառ
Քարավաճառ
Զինանշան
Զինանշան
Karvachar030.JPG
40°06′30″ հս. լ. 46°02′34″ ավ. ե. / 40.108333° հս. լ. 46.042778° աե. ե.
Երկիր ԼՂՀ ԼՂՀ
Շրջան Շահումյան
Ղեկավար Ռոլանդ Այդինյան [1]
Խոսվող լեզուներ հայերեն
Բնակչություն 500 [2] մարդ (2010)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն քարվաճառցի
Ժամային գոտի UTC+4
##Քարվաճառ (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png

Քարվաճառ, քաղաք Արցախի Հանրապետության հյուսիս-արևմտյան մասում, Շահումյանի շրջանում, Թարթառ (Տրտու) գետի վերին հոսանքում, Կուր գետի աջ վտակի մոտ։ Շահումյանի շրջանի կենտրոնն է:


Անվանման ստուգաբանություն[խմբագրել]

Քարվաճառ անունն առաջացել է օտարների կողմից Մեծ Հայքի Արցախի Ծար գավառում գտնվող Քարավաճառ գյուղի անվան աղավաղումից։

15-րդ դարի գրիչ Թումա Սյունեցու հիշատակարանում առկա է հետևյալ գրությունը.

...և յարհեպիսկոսութեան այսմ նահանգիս տէր Զաքարիայի Դադի Վանուց վերատեսջի, ի հռչակաւոր երկիրս Ծար, ի գևղս Քարավաճառ,...[3]

Ծար գավառը տարածվում էր Թարթառ գետի վերին հոսանքի շրջանում և համապատասխանում էր հին Վայկունիք նահանգին[4]։ Հենց այդտեղ է և Քարավաճառը։

Պատմություն[խմբագրել]

Որպես քաղաքատիպ ավան կազմավորվել Է 1960 թվականին։ Նախկինում մտնում էր Ելիզավետպոլի նահանգի Ջևանշիր գավառի մեջ և 1908 թվականին ուներ 160 բնակիչ։ Համապատասխանում Էր 15-րդ դարի հիշատակարաններից մեկում վկայված Քարավաճառ գյուղին, որը հետագայում կոչվել է Հանդաբերդ[5][6]։

Անտիկ և միջնադարյան ժամանակաշրջան[խմբագրել]

Անտիկ դարաշրջանում այն տարածքը, որտեղ այժմ գտնվում է Քարվաճառը, մտնում էր Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Վայկունիք գավառի մեջ (4-րդ դարի վերջից մինչև 8-րդ դարի սկիզբը եղել է ռազմա-վարչական շրջանի Աղվանական մարզպետության տարածքում, որը գտնվում էր Սասանյան Պարսկաստանի կազմում)[7][8][9]։

9–16-րդ դարերը Քարվաճառը համարվում էր հայկական Խաչեն[10] իշխանության մասը, իսկ նրա փլուզումից հետո՝ հայկական Ջրաբերդ[11] մելիքության մասը։

14-րդ դարում Վերին Խաչենը ենթարկվել է Թոխթամիշ և Լենկ Թեմուր խաների ասպատակության, 15-րդ դարում մտնում է թուրքական Կարակոյունլու և Ակկոյունլու պետությունների կազմի մեջ։ Առաջին անգամ հայկական աղբյուրներում հիշատակվել է, որպես գյուղ Քարվաճառ 15-րդ դարում[12]։ XVI դարում Խաչենը մտավ Սեֆյանների պետության կազմի մեջ։ Խաչենի վարչական օկրուգը գտնվում էր Գյանջա-Ղարաբաղ բեկլարբեկության (Գյանջայի խանություն) կազմի մեջ, որը ղեկավարում էր Զիյադ օղլու ցեղը քաջարների[13] ցեղից։ Նրանց իշխանությունը, սակայն, մասնավորապես տարածվում էր հարթավայրային Ղարաբաղի վրա, որի բնակչությունը իսլամացված էր և թուրքացված, այն ժամանակ, երբ Լեռնային Ղարաբաղը, որտեղ շարունակում էին բնակություն հաստատել հայերը, մնացել է հայկական ղեկավարների ձեռքում։

Քրդական ցեղերը մոտ 1600 թվականին վերաբնակեցվել են պարսկական իշխանությունների կողմից այն տարածք, որն այժմ գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի և Զանգեզուրի միջև։ Այդ քայլը ուներ իր նպատակը թուլացնել կապը Լեռնային Ղարաբաղի հայկական ղեկավարների և հիմնական հայկական տարածքների միջև։ Ավելի վաղ Քարվաճառի շրջանի իսլամադավան (քրդական և թուրքական) բնակչության մասը (ովքեր այստեղ ապրել են 1990-ական թվականներին Արցախյան ազատամարտից առաջ) համարվում էին հարթավայրային Ղարաբաղի քոչվոր-վերաբնակների հետնորդները։ 1924 թվականին խորհրդային գիտնական Ե. Պչելինան արշավախմբի հետ լինելով Քրդական գավառում, հայտնել է, որ միջին դարերում այստեղ բնակվում էր քրիստոնեա-հայկական բնակչություն, ինչի մասին վկայում էին նաև նրան այդ տարածքում հանդիպած հնագիտական հուշարձանները։ Հայերի տեղահանումը իրենց հողերից նրա կողմից արձանագրվել է քրդական ազգային ավանդազրույցներում և տոհմաբանական զրույցներում, որտեղ ասվում էր եկվոր քրդերի մասին տվյալ տարածաշրջանում։

Նադիր շահը, ով պարսկական գահ է բարձրացել 1736 թվականին, իր թշնամիների՝ գանձակի խաների թուլացման համար, ովքեր նվիրված էին Սեֆյանների ընտանիքին, Ղարաբաղից Խորասան է վերաբնակեցրել բազմաթիվ քաջարների և Խամսայի մելիքներին հանել է Գյանջայի ենթակայությունից։ Սակայն 1747 թվականին Նադիր շահի մահը հանգեցրեց իր ստեղծած պետության փլուզմանը, Խորասանից թուրքական ցեղերի վերադարձին և Խամսայի մելիքությունների ինքնուրույնության կորստին, ովքեր հայտնվեցին Ղարաբաղի խանության ենթակայության տակ, որը ստեղծել է Պանախ Ալի-խանը։

1805 թվականին խանությունը միացել է Ռուսաստանին, իսկ 1822 թվականին՝ վերացել և փոխակերպվել Ռուսական կայսրության նահանգի։ 1840 թվականին Ղարաբաղի նահանգը անվանափոխվել է Շուշիի գավառի, որը մտել է Կասպիական մարզի կազմի մեջ, 1846 թվականից՝ Շամախիի նահանգի (1859 թվականին վերանվանվել է Բաքվի նահանգ), իսկ 1867 թվականից՝ Ելիզավետպոլի նահանգի կազմի մեջ։

20-րդ դար[խմբագրել]

1912 թվականի «Կովկասյան օրացույցի» տվյալների համաձայն՝ Ջևանշիր գավառի Ելիզավետպոլի նահանգի Քարվաճառ գյուղում բնակվում էր 300 ադրբեջանցի, ովքեր օրացույցի մեջ նշված էին, որպես «թաթարներ»[14]։ 1930 թվականին Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում ձևավորվել է Քարվաճառի շրջան 1936 կմ² մակերեսով, որի վարչական կենտրոն է եղել քաղաքային տիպի գյուղ Քարվաճառը, որը 1980 թվականից ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 1970 թվականի դրությամբ, Քարվաճառի բնակչությունը կազմում էր 5 հազար բնակիչ։

Քաղաք-եղբայրներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. http://times.am/?l=am&p=20666
  2. Արցախի Հանրապետության վիճակագրություն
  3. Լ. Խաչիկյան «ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ» (Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1955, Ա հատոր, էջ 24)
  4. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան (Երևան, ԵՊՀ հրատ., 1988, 2 հատոր, էջ 845a)
  5. armeniapedia.org
  6. armradio.am
  7. Мовсес Хоренаци, кн. II, гл. 14
  8. Анания Ширакаци. Армянская география
  9. Карта провинции Арцах Великой Армении
  10. Howorth, Henry Hoyle(1876) History of the Mongols: From the 9th to the 19th CenturyLongmans, Green, and Co. p. 14
  11. Раффи. Меликства хамсы.
  12. Լ. Խաչիկյան «ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ» (Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1955, Ա հատոր, էջ 24)."...և յարհեպիսկոսութեան այսմ նահանգիս տէր Զաքարիայի Դադի Վանուց վերատեսջի, ի հռչակաւոր երկիրս Ծար, ի գևղս Քարավաճառ,..."
  13. Аббас-Кули-Ага Бакиханов, «Гюлистан-и Ирам», Период V.
  14. Кавказский календарь. Тифлис 1912
  15. Քարվաճառն ու Քալիֆորնիայի Պիկո Ռիվերան բարեկամ քաղաքներ են դարձել