Ռեմբրանդ վան Ռեյն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ռեմբրանդտ վան Ռեյնից)
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ռեմբրանդ (այլ կիրառումներ)
Picto infobox artiste.png
Ռեմբրանդ վան Ռեյն
Rembrandt vanRijn
Rembrant Self-Portrait, 1660.jpg
Ի ծնե Rembrandt vanRijn
Ծնվել է հուլիսի 15, 1606({{padleft:1606|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:15|2|0}})[1]
Ծննդավայր Լեյդեն[2]
Վախճանվել է հոկտեմբերի 4, 1669({{padleft:1669|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})[1] (63 տարեկանում)
Մահվան վայր Ամստերդամ[3]
Քաղաքացիություն Statenvlag.svg Միացյալ նահանգների հանրապետություն
Կրթություն Լեյդենի համալսարան[4]
Մասնագիտություն նկարիչ, օֆորտանկարիչ, նկարիչ, փորագիր և գծանկարիչ
Ոճ բարոկկո և հոլանդական գեղանկարչության ոսկե շրջան
Ժանր դիմանկար, կրոնական նկարչություն, ժանրային նկարչություն, ինքնապատկեր, պատմական գեղանկարչություն և դիցաբանական գեղանկարչություն
Ուշագրավ աշխատանքներ Գիշերային պարեկ, Սինդիկների հավաքը և Հրեական հարսնացուն
Ուսուցիչ Յակոբ վան Սվանենբուրգ և Պիտեր Լաստման
Աշակերտներ Աերտ դե Գելդեր, Վիլլեմ Դրոստ, Գոդֆրի Կնելլեր, Ֆիլիպս Կոնինկ, Տիտուս վան Ռեյն, Աբրահամ վան Դեյկ, Բերնարդ Կեյլ, Գերիտ Դոու, Կարել Ֆաբրիցիուս, Յուրգեն Օվենս, Ֆերդինանդ Բոլ, Սամուել վան Հոգստրատեն, Նիկոլաս Մաս, Լամբերտ Դոմեր, Գերբրանդ վան դեր Էկհոուտ, Գովերտ Ֆլինկ, Անտոն վան Բորսսոմ, Քրիստոֆեր Պաուլդիս, Կորնելիս Բրոուլեր, Յան Վիկտորս, Ֆրանց Վուլֆհագեն, Ժակ դը Ռուսո, Յակոբ Լևեկ, Ժան Գիլիշ վան Վլիետ, Ադրիան Վերդուլ, Վիլլեմ դե Պորտեր, Իսաակ դե Ժուրդեվիլ, Հեյման Դուլաարտ, Աբրահամ Ֆուրներիուս, Լեենդերտ վան Բեյերեն, Յոհան Ուլրիխ Մայր, Կարել վան դեր Պլյում, Կոնստանտիյն ա Ռենես, Հենրիխ Յանսեն, Գերիտ Վիլիմչ Հորստ և Յոհանես Ռավեն
Անդամակցություն Ամստերդամի Սուրբ Ղուկասի գիլդա
Ամուսին Սակսիա վան Էյլենբյուրխ
Համատեղ ապրող Geertje Dircx և Հենդրիկյե Ստոֆելս
Զավակներ Տիտուս վան Ռեյն և Կորնելիա վան Ռեյն
ստորագրություն
Rembrandt autograph.png
Ռեմբրանդ վան Ռեյն Վիքիքաղվածքում
Rembrandt Վիքիպահեստում

Ռեմբրանդ Հարմենս վան Ռեյն (հոլ.՝ Rembrandt Harmenszoon van Rijn [ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin], հուլիսի 15, 1606[1], Լեյդեն[2] - հոկտեմբերի 4, 1669[1], Ամստերդամ[3]), հոլանդացի գեղանկարիչ, օֆորտանկարիչ, հոլանդական գեղանկարչության ոսկե դարի խոշոր ներկայացուցիչ[5][6]: Ռեմբրանդը բազմաժանր նկարիչ է, նա ներկայացրել է մարդկանց զգացմունքները, վերապրումներն ու հոգեկան աշխարհը[7][8]: Ռեմբրանդը առավելապես ստեղծել է դիմանկարներ, աստվածաշնչային և դիցաբանական թեմաներով պատկերներ, որոնք նրա վրձնի զորությամբ դարձել են մարդկային զգացումներն ու հարաբերությունները հոգեբանորեն բացահայտող պատումներ։ Որպես գրաֆիկ Ռեմբրանդը անխոնջ ու արտասովոր գծանկարիչ և օֆորտի չգերազանցված վարպետ է։ Ռեմբրանդի օֆորտի տեխնիկային հաճախ զուգորդել է «չոր ասեղը» և տպագրական հնարների շնորհիվ հասել գեղանկարչական էֆեկտների[9]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնառության տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեմբրանդ Հարմենսզոն («Հարմենի որդի») վան Ռեյնը ծնվել է 1606 թվականի հուլիսի 15-ին (որոշ աղբյուրներում 1607 թվականին) Լեյդենում ջրաղացի սեփականատեր, ունևոր Հարմեն Հերրիթսզոն վան Ռեյնի բազմազավակ ընտանիքում։ Մոր ընտանիքը նույնիսկ Նիդեռլանդական հեղափոխությունից հետո հավատարիմ է մնացել կաթոլիկ ուղղությանը[8]:

Լեյդենում Ռեմբրանդը հաճախել է լատինական դպրոց և ընդունվել է Լեյդենի համալսարան, բայց ամենից շատ հետաքրքրվել է գեղանկարչությամբ։ Երբ նա 13 տարեկան էր, նրան հանձնում են լեյդենյան կաթոլիկ պատմական գեղանկարիչ Յակոբ Սվանենբյուրխին, որի մոտ սովորում է 1620-1621 թվականներին։ Հետազոտողներին չի հաջողվել գտնել այդ շրջանին վերաբերող Ռեմբրանդի աշխատանքները, այդ իսկ պատճառով Սվանենբյուրխի ազդեցության հարցը Ռեմբրանդի ստեղծարար յուրահատկության վրա մնում է բաց հարց, և շատ քիչ տեղեկություններ են հայտնի այսօր Սվանենբյուրխի մասին։

Լաստմանի և կարավաջիզմի ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1623 թվականին Ռեմբրանդը սովորել է Ամստերդամում Պիտեր Լաստմանի մոտ, ով փորձ է ձեռք բերել Իտալիայում և մասնագիտացել է պատմական, դիցաբանական և աստվածաշնչյան սյուժեներում։

Լաստմանի մանրուքներ նկարելու կիրքը[10] մեծ ազդեցություն է թողել երիտասարդ նկարչի վրա։ Դա պարզ երևում է նկարչի պահպանված առաջին ստեղծագործություններում՝ «Սուրբ Ստեփանոսի քարկոծումը» (1629), «Տեսարան հին պատմութունից» (1626) և «Ներքինիի կնքումը» (1626)[8]: Հասուն գործերի հետ ահմեմատությամբ այս գործերը գունեղ են, մանրամասն նկարված է նյութական աշխարհի յուրաքանչյուր մանրուք[7], որքան հնարավոր է փոխանցված է աստվածաշնչյան ավանդության տարասովոր միջավայրը[8]: Համարյա բոլոր հերոսները արևելյան շքեղ հագուստներով են, փայլուն զարդարանքներով, որը ստեղծում է տոնական մաժորային միջավայր («Երաժշտության այլաբանություն», 1626, «Դավիդը Սոուլի առջև», 1627).

«Քրիստոսը Գալիլեյան փոթորկի ժամանակ» (1633), Ռեմբրանդի միակ ծովային բնապատկերը 1990 թվականին գողացվել է Իզաբելա Ստյուարտ Գարդների թանգարանից և մինչ այժմ փնտրման մեջ է:

1625-1931 թվականներին ինքնուրույն աշխատել է Լեյդենում[9]: Տվյալ շրջանի հանրագումարային աշխատանքներից «Թովիտն ու Աննան», «Վալլամն ու էշը», ոչ միայն վկայում են նկարչի վառ երևակայության մասին, այլև ցույց տալիս նրա ձգտումը որքան հնարավոր է արտահայտիչ ցույց տալ հերոսների դրամատիկ վերապրումները։ Բարոկկոյի մյուս վարպետների նման զգացմունքների արտահայտման համար նա սկսում է հնարավորինս շատ օգտագործել լուսաստվերները[8]: Լույսին այդպես վերաբերվելուն նա պարտական է ուտրեխտցի կարավաջիստներին[8], բայց այդ հարցում ավելի շատ ազդվել է Ադամ Էլսհայմերի՝ Իտալիայում աշխատող գերմանացի նկարչի ստեղծագործություններից[8]: Ամենաշատը կարավաջիստների ազդեցությունն են կրում նրա «Անխելք հարուստի առակը» (1627), «Սիմեոնն ու Աննան տաճարում» (1628), «Քրիստոսը Էմաուսում» (1629) կտավները։

Այս շրջանին է վերաբերում Ռեմբրանդի «Նկարիչը արվեստանոցում» 1628 թվականի կտավը։ Հավանաբար սա ինքնադիմանկար է։ Պատկերված է նկարիչը իր արվեստանոցում ստեղծագործելու պահին։ Կտավը, որի վրա աշխատում է նկարիչը, բերված է առաջին պլան, և նկարիչը նրա համեմատությամբ գաջաճ է երևում[8]:

Լեյդենի արվեստանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1627 թվականին վերադառնալով Լեյդեն՝ Ռեմբրանդը իր ընկեր Յան Լիվենսի հետ բացում է սեփական արվեստանոցը և աշակերտներ հավաքում։ Մի քանի տարվա մեջ ձեռք է բերում մեծ ճանաչում։ Աշխատելով կողք-կողքի հաճախ ընկերները նոիյն սյուժեին էին անդրադառնում, օրինակ՝ «Սամսոնն ու Դալիլան» (1628/1629) կամ «Ղազարոսի վերակենդանացումը»: Երկուսն էլ այդ շրջանում ձգտել են նկարել Ռուբենսի նման, ով այս տարիներին համարվում էր Եվրոպայի լավագույն նկարիչը[8], հաճախ Ռեմբրանդն է օգտագործել լիվենսի գեղարվեստական հնարքները, հաճախ էլ հակառակը[8]: Այդ պատճառով 1628-1632 թվականների նրանց նկարները հաճախ իրարից շատ չեն տարբերվում և արվեստաբանների համար դժվար որոծվող են[8]:

1629 թվականին արքայազն Օրանացու քարտուղար, այդ ժամանակ հայտնի բանաստեղծ և մեկենաս Կոնստանդին Գյույգենսը նկատում է Ռեմբրանդին։ Մի նամակում նա Լիվենսին և Ռեմբրանդին ներկայացնում է, որպես խոստումնալից երիտասարդ նկարիչների[8], իսկ Ռեմբրանդի «Երեսուն արծաթը վերադարձնող Հուդան» կտավը նա համեմատում է Իտալիայի և Անտիկ շրջանի լավագույն ստեղծագործությունների հետ[8]: Գյույգենսը օգնել է Ռեմբրանդին կապնվել հարուստ պատվիրատուների հետ, ինքն էլ արքայայազն Օրանացու համար պատվիրել է մի քանի կրոնական թեմայով նկար։

Սեփական ոճի մշակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեմբրանդը իրեն այսպես է պատկերել 23 տարեկանում:

1631 թվականին Ռեմբրանդը տեղափոխվում է Ամստերդամ, որտեղ բարոկկոյի կտավներին հատուկ՝ դինամիկ, արտաքին խանդալից տեսքը, նրան ապահովեցին պատվիրատուների ստվար խումբ[6], որոնցից էր Գյուգենսը, ով Ռեմբրանդի մեջ տեսավ նոր Ռուբենսի։ Մեկ տարիա անց Յան Լիվենսը փակում է Լեյդենի արվեստանոցը և մեկնում Անգլիա, որտեղ ընկնում է Վան Դեյքի ազդեցության տակ։ Վերադառնում է 1644 թվականինև շարունակում աշխատել Անտվերպենում։[8]:

Ամստերդամ տեղափոխվելուց հետո Ռեմբրանդը կանանց և տղամարդկանց գլուխների բազմաթիվ էտյուդներ է անում[8], որտեղ ուսումնասիրելով յուրաքանչյուր մոդելին, փորձեր է անում գլխի շարժման, դիմաշարժման հետ։ Այս ոչ մեծ ստեղծագործությունները, որոնք հետագայում սխալմամբ համարվում էին նկարչի հոր և մոր դիմանկարներ, դարձել են Ռեմբրանդ-դիմանկարչի իսկական դպրոց[8]: Հատկապես դիմանկարչությունը հնարավորություն տվեց Ռեմբրանդին գրավել ամստերդամցի հարուստ պատվիրատուներին և դրանով հասնել հաջողության։

Առաջին ամստերդամյան տարիներին Ռեմբրանդի ստեղծագործություններում զգալի տեղ է գրավում ինքնադիմանկարը: Պատկերելով իրեն ֆանտաստիկ շորերով և անսովոր շարժումներով, նա ուրվագծում է իր արվեստի նոր ուղիները։ Հաճախ էտյուդների տարեց կերպարները զուգված արևելյան շքեղ հագուստներով, նկարչի երևակայությամբ վերափոխվում են աստվածաշնչային կերպարների[8], այսպիսին է մտազբաղ «Երուսաղեմի ավերածությունը ողբացող Երեմիան» (1630)։ Ոգևորված Ռուբենսի բազմաֆիգուր փորագրություններով, Ռեմբրանդը շտատհալտեր Ֆրիդրիխ Հենրիխ Օրանացու համար ստեղծում է առաջին «Խաչ բարձրացնելը» (1633) և «Խաչից իջեցելը» կտավները (1632/1633)[8]:

Հաջողություն Ամստերդամում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Երաժշտության այլաբանություն» (1626), Ռեմբրանդի վրա Լաստմանի ազդեցության օրինակ:

Ռեմբրանդի հետագա կյանքի և գործունեության վրա նկատելի հետք է թողել նրա ամուսնությունը Սասկիա վան էյլենբյուրհի (1634-1642) հետ։ 1640-ական թվականների սկիզբը Ռեմբրանդի առավել մեծ հաջողությունների և բարեկեցության տարիներն էին։ Սասկիայի հայրը Լեուվարդենի քաղաքագլուխն էր, որի շնորհիվ շատ բյուրգերների դռներ բացվում են Ռեմբրանդի արջև, և նա Ամստերդամում ապրելու տարիներին 50-ից ավելի դիմապատկերների պատվեր է ստանում։

«Բժիշկ Տյուլպի անատոմիայի դասը» (1632, Մաուրիցհեյս, Հաագա) խմբանկարը ճանաչում[11] և շատ պատվերներ են բերում Ռեմբրանդին։ նրա մոտ սովորում են բազմաթիվ աշակերտներ։ Նկարում բժիշկները նկարված են բրգաձև կոմպոզիցիայով, այլ ոչ զուգահեռ շարքերով, ինչպես ընդունված էր այդ ժամանակվա խմբակային դիմանկարի կանոններով։ Ընդունված կարգին հակառակ դիմանկարի հերոսների դեմքերը դեպի հանդիսատեսը չեն շրջված, այլ նայում են մի կետի, որը հոգեպես համախմբում է կերպարներին մեկ խմբում[8]: Յուրաքանչյուր դեմքի շարժը ր լուսաստվերի դրամատիկ օգտագործումը գիծ է քաշում նկարչի փորձարարական շրջանի տակ և փաստում նրա ստեղծագործական հասունության մասին[8]: Ռեմբրանդի հանդեպ առավել բարեհաճ էին մենոնիտները: Մեծ աղմուկ է հանել մենոնիտ քարոզիչ Կորնելիս Անսլոյի երկակի դիմանկարը[8]:

Նյութական պայմանները Ռեմբրանդին թույլ են տալիս առանձնատուն գնել (այժմ Ռեմբրանդի տուն-թանգարան), որը նա լցնում էր արվեստի անտիկ գործերով[7]: Դրանք ոչ միայն Իտալական վարպետների նկարներ և գծանկարներ էին, այլև անտիկ քանդակներ, զենքեր և երաժշտական գործիքներ[7]:

Այդ շրջանի առավել արժեքավոր դիմանկարներից են Սասկիայի պատկերները՝ հաճախ տանը, պառկած անկողնում, հաճախ հարուստ հանդերձանքով կամ թատերական կերպարով («Սասկիան Ֆլորայի կերպարում», 1634)։ 1541 թվականին ծնվել է նրան որդին՝ Տիտուսը, դրանից առաջ երեք երեխաները մահացել էին վաղ տարիքում։ Նկարչի կենսական ուժերի առատությունը արտահայտված է «Անառակ որդին պանդոկում» կտավում (1635)։ Այս նկարի պատկերագրությունը անառակ որդու մասին պատմող աստվածաշնչային առակի բարոյագիտական պատկերներից է[8]:

Սասկիան մահացել է որդու ծննդից մեկ տարի անց, և նկարչի կյանքում սկսել է անընդհատ անձնական կորուստների շրջան[7]:

Ընդհանրություններ իտալացի վարպետների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդ տարիների Ռեմբրանդի ստեղծագործությունները, և դիմանկարներում և ավետարանական և դիցաբանական թեմաներով բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներում, իր արտաքին էֆեկտներին ցուցաբերած մեծ հոգատարությամբ, դիմանկարներին հատուկ դիմագծերի, հագուստի, թանկարժեք իրերի մանրամասն պատկերմամբ, շատ ընդհանուր գծեր ունեն իտալական բարոկկոյի վարպետների ստեղծագործությունների հետ[7]:

«Եվրոպայի առևանգումը» (1632) և «Գենիմեդի առևանգումը» (1635) և այլ իտալական գեղանկարչության սովորական սյուժեները Ռեմբրանդի մոտ լրիվ կերպարանափոխված են։ Ռեմբրանդը առաջինի դեպքում հոլանդական բնապատկեր է մտցրել, իսկ երկրորդի դեպքում առասպելական գեղեցիկ երիտասարդի կերպարը հեգնորեն մեկնաբանել՝ պատկերելով նրան սարսափից աղավաղված դեմքով մանուկի տեսքով[8]: Ինքնադիմանկարներում և իր հարազատների դիմանկարներում Ռեմբրանդը դիմել է լայն վրձնահարվածների և թատերային էֆեկտների («Ինքնադիմանկար Սասկիայի հետ», մոտ 1635, Դրեզդենի պատկերասրահ)։ Այս շրշանում Ռեմբրանդը հաճախ տուրք է տվել բարոկկոյի արտաքին պաթոսին ու դինամիկային («Սամսոնի կուրացումը», 1636, Շտեդելի գեղարվեստի ինստիտուտ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ), սակայն, ստեղծել է նաև իսկական դրամատիզմով ու դեմոկրատականությամբ օժտված ռեալիստական կերպարներ («Խաչից իշեցնելը», 1634, «Դանայա», 1636, երկուսն էլ՝ էրմիտաժ, Լենինգրադ)։ Ռեմբրանդի հայտնի «Դանայա»-ն (1636/1643) փայլում է լույսի մեջ[7]: 1630-ական թվականներին Ռեմբրանդը կատարել է իր առաջին բնանկարները («Քարե կամրջով բնանկար», մոտ 1638, Ռեյքսմյուսեում, Ամստերդամ), ինչպես նաև առաջին մեծարժեք փորագրությունները («Անառակ որդու վերադարձը», 1636, «Բերետով ինքնադիմանկար», 1639)։

Գիշերային դետք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Գիշերային դետք» (1642)

Ռեմբրանդի արվեստի և դեմոկրատական ավանդույթները կորցնող հոլանդական բուրժուազիայի միջև հասունացող բախումը ի հայտ եկավ 1642 թվականին։ Ռեմբրանդը ստանում է Ամստերդամի հրացանակիրների նոր շենքի համար վեց մեծ խմբակային դիմանակրներից մեկի պատվերը, մյուս երկու պատվերները անցան նրա աշակերտներին։ Ռեմրանդտը իր այս կտավի ստեղծման ժամանակ, որը չորս մետր էր և իր ամենամեծ կտավը[8], խախտել է հոլանդական դիմանկարչության բոլոր կանոնները, երկու դար առաջ կանխագուշակելով 19-րդ դարի՝ ռեալիզմի և իմպրեսիոնիզմի շրջանի գեղարվեստական հնարքները։ Կերպարները շատ պարզ են նկարված, և նրանցից շատերը ետին պլան են մղված։

Aquote1.png Ռեմբրանդի մոնումենտալ աշխատանքը, որը պատկերում է հրամանատարների ղեկավարությամբ, հրաձգային վաշտի հանկարծակի արշավի ելնելը, լուծված է որպես մասսայական տեսարան, լցված կոնկրետ և անանուն կերպարներով և կառուցված է վառ լուսավորված գունային բծերի և մթնեցված տարածությունների թրթռուն հակադրությամբ: Աններդաշնակության և լարվածության տպավորությունը, պատկերված պահի պատահականությունը տոգորված են հանդիսավորությամբ և հերոսական վերելքով, իր հնչեղությամբ հավասարվում է պատմական կոմպոզիցիայի:
- Տատյանա Կապտերևա[7].
Aquote2.png

«Գիշերային դետք» (Ռեյքսմյուսեում) նկարը առաջ բերեց պատվիրատուների դժգոհությունը։ Սովորական խմբային դիմապատկերի փոխարեն Ռեմբրանդը ստեղծել էր հրաձիգների գիլդիայի՝ հերոսական պաթոսով առլեցուն ելույթի պահը, ըստ էության պատմական ժանրի մի կոմպոզիցիա, որը հուշեր էր արթնացնում հոլանդական ժողովրդի ազատագրական պայքարի մասին։ Ռեմբրանդի կենսագիրները վիճում են այն հարցի շուրջ, թե «Գիշերային դետք»-ի անհաջողությունը, ինչպե՞ս է ազդել նկարչի հետագա կարիերայի վրա[12]:

Գիշերային դետքից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդ միջադեպից հետո պատվերները խիստ կրճատվում են, Ռեմբրանդի արվեստանոցում մնում են հատ ու կենտ աշակերտներ։ Նախկինում Ռեմբրանդի արվեստին հատուկ կենսուրախության գծերը 1640-ական թվականներին գրեթե անհետանում են, նկարիչը առավելապես ստեղծում է հանգիստ, ջերմությամբ ներթափանցված աստվածաշնչային պատկերներ՝ բացահայտելով մարդկային ապրումների նրբերանգներ («Սուրբ ընտանիք», 1645, էրմիտաժ, «Քրիստոսը, և․ իր աշակերտները էմմաուսում», 1648, Լուվր, Փարիզ և այլն)։ Ռեմբրանդի այս շրջանի գեղանկարչությանը բնորոշ է լուսաստվերի բազմազանությունը, գունապատկերի ջերմությունը, ուր գերիշխողը կարմիրի և ոսկե-շագանակագույնի համադրումներն են[9]: Տարիների հետ Ռեմբրանդը նախընտրում է համարձակ վրձնահարվածները լույսի ու ստվերի հակադրությանը, որոնք հիմնականում ծածկում են ֆոնային դետալները[8]: 1650-ական թվականների կոմպոզիցիաներում («Հակոբը օրհնում է Հովսեփի որդիներին», 1656, Պատկերասրահ, Կասսել) Ռեմբրանդը ավելի ու ավելի հաճախ է դիմում մեծաֆիգուր պատկերների՝ կերպարներին հաղորդելով առանձնահատուկ պարզություն ու մոնումենտալություն։ Այդ տարիներին նա ստեղծում է իր առավել նշանակալից դիմանկարներից շատերը («Նկարչի որդի Տիտուսը կարդալիս», մոտ 1657, Գեղարվեստա-պատմական թանգարան, Վիեննա, ինքնադիմանկարներ, 1660, Լուվր, Փարիզ և այլն), մասնավորապես՝ ծերունիների դիմանկարներ, ուր խտացված են երկար տարիներ վիշտ ու զրկանքներ տեսած մարդկանց ներքին գեղեցկությունն ու իմաստությունը (այսպես կոչված Ռեմբրանդի կնոջ եղբոր դիմանկարը, 1654, Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա, «Կարմիր հագած ծերունին», մոտ 1652-1654, էրմիտաժ)։ 1650-ական թվականնեերի գրաֆիկան իր հիմնական գծերով հոգեհարազատ է գեղանկարչական աշխատանքներին («Ֆաուստ», օֆորտ, մոտ 1652 և այլն)[9]:

Անցումային շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1640-ական թվականների Ռեմբրանդի կյանքի մասին փաստաթղթերում քիչ տեղեկություններ կան[8]: Այդ շրջանի նրա աշակերտներից հայտնի է միայն Նիկոլաս Մասը Դորդրեխտից[8]: Հավանաբար Ռեմբրանդը շարունակել է շվայտ կյանք վարել, մինչև որ հանգուցյալ Սասկիայի ընտանիքը չի հայտնել իր անհանգստությունը, թե նա ինչպես է օգտագործում Սասկիայի օժիտը[8]: Տիտուսի դայակ Գերտիե Դիրքսը Ռեմբրանդին դատի է տվել ամուսնության խոստումը չկատարելու համար։ Այս միջադեպը հարթելու համար նկարիչը զգալի գումար է ծախսել[8]:

1640-ականների վերջին Ռեմբրանդը միանում է իր երիտասարդ աղախին Հենդրիկե Ստոֆելսի հետ, որի կերպարը առկա է նկարչի այդ ժամանակի բազմաթիվ աշխատանքներում՝ «Ֆլորա» (1654), «Լողացող կինը» (1654), «Հենդրիկեն պատուհանի մոտ» (1655)։ Երբ 1654 թվականին Ռեմբրանդի հետ աղջիկ են ունենում, ծխական խորհուրդը Հենդրիկեին պարսավում է մեղավոր կենակցության համար։ Այդ տարիներին Ռեմբրանդը հրաժարվում է համընդհանուր մարդկային թեմաներից և գեղանկարչական գործերը քիչ են[8]:

Նկարիչը երկար աշխատել է բուրգոմիստր Յան Սիկսի և այլ ազդեցիկ բյուրգերների փորագիր դիմանկարների վրա։ Բո;որ իրեն հայտնի փորագրության հայտնի տեխնիկական հնարքները նա օգտագործել է լավ մտածված «Հիվանդներին բուժող Քրիստոսը» օֆորտի ստեղծման ժամանակ, որը հայտնի է որպես «Հարյուր գուլդեն արժեցող թերթիկ»: Օֆորտը իր երկրորդ անունով պարտական է 17-րդ դարի համար այդ խոշոր գումարին, որ վճարել են նրա համար։ Այս, լուսաստվերով զարմացնող օգորտի վրա, Ռեմբրանդը աշխատել է յոթ տարի՝ 1643-1649 թվականներին[8]: 1661 թվականում նա շարունակում է 1653 թվականին սկսած «Երեք խաչ» օֆորտի վրա, որը այդպես էլ չի ավարտում։

«Սուրբ ընտանիք» (1645, Էրմիտաժ)

Կյանքի ծանր տարիներին Ռեմբրանդին գրավում է բնանկարը։ Նա նկարում է ամպամած, փոթորկալից քամիով և բնության այլ ռոմանտիկ արտահայտություններով բնապատկերներ Ռուբենսի և Սեգերսի ավանդույթներով։ Ռեմբրանդի ռեալիզմի գոհարներից է 1646 թվականի «Ձմեռային բնապատկերը»: Բայց Ռեմբրանդի, որպես բնապատկերի վարպետի ստեղծագործությունների գագաթում ոչ այնքան գեղանկարչական գործերն էին, որքան գծանկարներն ու օֆորտները, որոնցից են ՝ «Հողմաղացը» (1641) և «Երեք ծառ» (1643)[8]: Նա ստեղծագործում է նաև իր համար նոր ժանրերում, ինչպիսին են նատյուրմորտը և ձիերի նկարներ։ Ձիերը ըստ ընդհանուր կարծիքի երբեք Ռեմբրանդին չեն հաջողվել[13][14]:

Տնական ամենօրյա տեսարանները Ռեմբրանդի մոտ քնարական մեկնաբանություն են ստանում[7], այդպիսին են երկու 1645 և 1646 թվականների «Սուրբ ընտանիք»-ները։ «Քրմերի երկրպագությունը» (1646) և «Հանգիստ Եգիպտոսի ճամփին» (1647) կտավների հետ մեկտեղ այս գործերը առիթ են տալիս պնդել, որ Ռեմբրանդի մոտ առաջացել էր նահապետական ընտանիքի իդեալականացման միտում[6]: Այս աշխատանքները տոգորված են ազգակցական հարաբերությունների ջերմ զգացմունքներով, սիրով և կարեկցությամբ[7]: Լուսաստվերը այս նկարներում հասնում է նախկինում չտեսնված նրբերանգների հարստության։ Գունային երանգավորումը տաք է, առավելությամբ թռթռացող կարմիր, ոսկեգույն և շականագագույն տոներով[6]:

Ռեմբրանդի ուշ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1653 թվականին նյութական կարիքից ելնելով, Ռեմբրանդը իր ողջ կարողությունը փոխանցել է որդուն՝ Տիտուսին[8], որից հետո՝ 1656 թվականին թվականին Ռեմբրանդ հայտարարվել է անվճարունակ պարտապան, 1657-1658 թվականներին նրա ողջ ունեցվածքը աճուրդի է հանվել։ Տան և ունեցվածքի աճուրդի հանվելուց հետո (պահպանվել է Ռեմբրանդի գեղարվեստական հավաքածուի ցուցակը)[8] Ռեմբրանդը տեղափոխվել է Ամստերդամի հրեական թաղամասը և կյանքի մնացած մասը անցկացրել նեղության մեջ։[6][9]: Այդ տարիներին նկարչին ամենամոտ մարդը մնում է Տիտուսը, պահպանվել են նրա այդ շրջանի բազմաթիվ նկարներ; Նրանց մի մասում պատկերված է հեքիաթական արքայազնի նման, ուրիշների վրա՝ արևով ողողված հրեշտակի տեսքով[7]: 1668 թվականին Տիտուսի մահը նկարչի համար ճակատագրի վերջին հարվածն էր, և նա մահանում է մեկ տարի անց։

«Մատթեոսն ու հրեշտակը» (1661): Հավանաբար բնորդ է ծառայել Տիտուսը:

Ռեմբրանդի 1650-ական թվականների ստեղծագործությունների առանձնահատուկ գիծը կոմպոզիցիաների պարզությունն ու մոնումենտալ, խոշոր ֆիգուրներն են[6]: Այս առումով բնորոշ է սիցիլիացի ազնվական Անտոնիո Ռուֆոյի համար 1653 թվականին նկարված «Հոմերոսի կիսանդրիով Արիստոտելը», որը նրա ժառանգները 1961 թվականին աճուրդով վաճառել են Մետրոպոլիտեն թանգարանին այդ ժամանակվա համար ռեկորդային՝ երկուսից ավելի միլիոն դոլարով[15]: Նկարում մտասույզ Արիստոտելը ձեռքը դրել է Հոմերոսի կիսանդրու վրա, նրա դեմքից կարծես լույս է ճառագում[8]:

Կյանքի վերջին տասնամյակում Ռեմբրանդի ստեղծագործությունը հասել է կատարելության՝ դառնալով նկարչի նախորդ բոլոր որոնումների մի տեսակ սինթեզը։ Եթե 1650-կանների կտավների վրա կերպարները երբեք չեն գերազանցում երեքը, ապա իր կյանքի վերջին տասնամյակում Ռեմբրանդը վերադառնում է բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներին։ Երկու անգամ դրանք խոշոր և վարկաբեր պատվերներ էին։ 1661 թվականին Ամստերդամի քաղաքապետարանի համար Ռեմբրանդին պատվիրել են Հոլանդիայի պատմական անցյալին վերաբերող մեծ կտավ («Հուլիոս Ցիվիլիսի դավադրությունը», պահպանվել է մի հատված, 1661, Ազգային թանգարան, Ստոկհոլմ)[8]: Մոնումենտալությամբ ու հերոսականությամբ, դաժան ռեալիզմով աչքի ընկնող այս կտավը չի ընդունվել պատվիրատուի կողմից և չի վճարվել[7][9]: 1662 թվականին նկարած «Սինդիկներ» խմբակային դիմանկարը, չնայած կերպարների անբռնազբոսիկ դիրքերին, դեմքերի կենդանի արտահայտությանը և կուռ կոմպոզիցիայի, մեկ քայլ ետ է փոխզիջում չընդունող «Գիշերային դետք»-ի համեմատությամբ[8], Բայց այս կտավից պատվիրատուները գոհ էին, կատարված էին նրանց բոլոր ցանկությունները։

Վերջին երկու տասնամյակների ստեղծագործություններում Ռեմբրանդի ազատ, լայնաթափ գեղանկարչությունը ձեռք է բերել մի առանձին տարածական խորություն, իսկ լուսաստվերը հանդես է եկել որպես կոմպոզիցիոն կառուցման և հոգեբանական բախումների բացահայտման հզոր միջոց[9]: Դիմապատկերի ասպարեզում նա հասել է վարպետության գագաթնակետին[7]: Նկարչին բնորդում են ոչ միայն նրա ընկերները (Նիկոլաս Բրեյնինգ, 1652; Գերարդ դե Լերես, 1665; Յերեմիաս դե Դեկեր, 1666), այլև անանուն զինվորներ, ծերունիներ՝ բոլոր նրանք, որոնք նկարչի նման ճաշակել են դառը փորձությունների տարիներ[7]: Նրանց դեմքերն ու ձեռքերը լուսավորված են ներքին հոգևոր լույսով։ Ձեռնոց հագնող Յան Սիկսի տոնական դիմանկարը (1654), առանձնանում է գույների հարմոնիայով, լայն, հյութեղ վրձնահարվածներով։ Նկարչի նեքին աճի մասին է խոսում ինքնադիմանկարների շարքը, որը պատմում է նրա նվիրական զգացմունքների մասին։ Ինքնադիմանակարների շարքը լրացնում են կյանքից իմաստացած առաքյալների դիմանկարները, որոնց շատերի դիմագծերում կարելի է որսալ նկարչի դիմագծերը[8]:

Վերջին ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեմբրանդի գեղարվեստական տաղանդը վերընթաց շարժում է ապրել[7]: Նրա վերջին ստեղծագործությւնները գեղարվեստի պատմության մեջ եզակի երևույթ են։ Նրա կպչուն, կարծես թե կտավի վրայով սահող ներկերի գաղտնիքը մինչ այժմ չի բացահայտված։ Մոնումենտալ ֆիգուրները հատուկ բերված են առաջին պլան։ Նկարիչը անդրադարձել է աստվածաշնչային սակավ արծարծվող կերպարների, որոնց համապատասխանությունը Աստվածաշնչի տեքստի հետ մինչ այժմ ճշտվում է։ Նա ընտրել է կեցության այն պահերը, երբ մարդկային վերապրումները արտահայտվում են առանձնակի ուժով[7]:

Ուշ շրջանին են վերաբերում նաև առավել բարդ ու խոր հոգեբանական կառուցվածքով կրոնական թեմաներով կոմպոզիցիաները («Ասուրը, Ամանը և Եսթերը», 1660, Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա, «Անառակ որդու վերադարձը»[16], մոտ 1668-1669, էրմիտաժ), «Պետրոս առաքյալի հրաժարումը» (1660), հոգեբանական դիմանկարները («Բանաստեղծ Ի․ Դեկկերը», 1666, էրմիտաժ), «Բրաունշվեյգ ընտանիքի դիմանկարը» (1668/1669) , և այսպե կոչված «Հրեա հարսնացուն» (1665)։ Այս բոլոր գործերի թվագրումը հարաբերական է[8]:

1662 թվականի Քյոլնի ինքնադիմանկարում նրա դեմքը ծռմռված է դառը ժպիտից, իսկ վերջին 1669 թվականի ինքնադիմանկարներում ( Ուֆֆիցի, Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ և Մաուրիցհեյս) նա, չնայած ֆիզիկակական անկարողությանը, հանգիստ նայում է ճակատագրին[7]:

Ռեմբրանդը մահացել է 1669 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ամստերդամում։ Թաղել են նրան Ամստերդամի Վեստերյերկում[8]: Իր ողջ կյանքի ընթացքում նա նկարել է 350 գեղանկար, ավելի քան 100 գծանկար և 300 օֆորտ։ Գծանկարներով նա չի զիջել իր գեղանկարչական աշխատանքներին[7], առավել գնահատվում են նրա վերջին շրջանում եղեգնյա գրչով արած գծանկարները[6]:

Չնայած Ռեմբրանդի անմիջական աշակերտներից միայն քչերին (օրինակ, Կ․ Ֆաբրիցիուս, Ա․ դե Հելդեր) է հաջողվել օրգանապես յուրացնել նրա ստեղծագործական սկըզբունքները, նկարչի ռեալիստական նորարարությունը նրան դարձրել է ամենաազդեցիկ նկարիչներից մեկը համաշխարհային արվեստի պատմության մեջ[9]:

Նկարների իսկության ստուգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ուսումնասիրողների համար ամենամեծ դժվարությունը նրա ստեղծագործությունների բազմաթիվ պատճեններն ու կրկնություններն են, որոնք անհիշելի ժամանակներից գրացուցակներում գրանցված են նրա անունով[17]: Օրինակ, հայտնի են «Երեսուն արծաթը վերադարձնող Հուդան» նկարի տասը օրինակ, որոնք հնարավոր չէ վերագրել որևէ մեկ նկարչի[18]:

1968 թվականին Ամստերդամում սկսել գործել «Ռեմբրանդ» հետազոտական նախագիծը, որի նպատակն էր նորագույն տեխնոլոգիաներով և մեթոդներով Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ճշտված ցուցակ կազմել։ 2014 թվականին թողարկված նախագծի վերջնական համացուցակում 346 նկար կա, երբ 20-րդ դարի սկզբին Ռեմբրանդի վրձնին էին վերագրվում 800 նկար[19]: Օրինակ, Ուոլեսի հավաքածուի Ռեմբրանդին վերագրվող 12 նկարներից սկզբում հաստատվեց միայն մեկը[20], չնայած նրանց քանակը հետո հասավ հինգի։

Ռեմբրանդի աշակերտները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գծանկար «Խրճիթը փոթորիկ գուշակող երկնքի տակ» (1635)
  • Գերարդ Դոու (Gerrit Dou) 1628-1632
  • Իսաակ դե Յոդերվիլ (Isaac de Jouderville) 1629-1632
  • Յակոբ դե Վետ (Jacob de Wet) 1631-1632
  • Վիլեմ դե Պորտեր (Willem de Poorter) 1631-1632
  • Հովեերտ Ֆլինկ (Govaert Flinck) 1633-1637
  • Կորնելիս Բրաուվեր (Cornelis Brouwer) около 1634
  • Հերբրանդ վան դե Էկհոուտ (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635-1641
  • Լենդերտ վան Բեյրեն (Leendert van Beyeren) 1636-1642
  • Ֆերդինանդ Բոլ (Ferdinand Bol) 1636-1643
  • Յան Վիկտորս (Jan Victors) 1636-1640
  • Յակոբ վան Դորստեն (Jacob van Dorsten) 1640-1645
  • Սանյուել վան Հոգստրատեն (Samuel van Hoogstraeten) 1640-1646
  • Աբրամ Ֆուրներիուս (Abraham Furnerius) 1640-1646
  • Ռեյներ վան Հերվեն (Reynier van Gherwen) 1640-1646
  • Լամբերտ Դոոմեր (Lambert Doomer) 1640-1642
  • Կարել Ֆաբրիցիուս (Carel Fabritius) 1640-1644
  • Բերնհարդ Կեյլ (Bernhard Keil) 1641-1644
  • Կրիստոֆ պաուդիս (Christoph Paudiss) 1642-1644
  • Իոհան Մեյր (Johann Ulrich Mayr) 1642-1649
  • Բարենտ Ֆաբրիցիուս (Barent Fabritius) 1643-1646
  • Կարել վան դեր Պլյույմ (Karel van der Pluym) 1643-1646
  • Դիրկ Սանտվոորտ (Dirck Santvoort) 1647-1648
  • Նիկոլաս Մաս (Nicolaes Maes) 1647-1651
  • Հենդրիկ Հեերշոպ (Hendrick Heerschop) 1649-1650
  • Կոնստանտին վան Ռենես (Constantijn van Renesse) 1649-1653
  • Վիլեմ Դրոստ (Willem Drost) 1650-1654
  • Իոհան դե Յոնգ Ռավեն (Johannes De Jonge Raven) 1650-1651
  • Աբրամ վան Դեյկ (Abraham van Dijck) 1650-1651
  • Պիտեր դե Վիզ (Pieter de With werkz.) 1650-1651
  • Հեյման Դյուլարտ (Heyman Dullaert) 1652-1656
  • Իոհան վան Գլաբեկ (Johannes van Glabbeeck) 1652-1656
  • Յակոբ Լևակ (Jacobus Levecq) 1652-1655
  • Տիտուս վան Ռեյն (Titus van Rijn) 1654-1657
  • Իոհան եպենյուս (Johannes Leupenius) 1660-1661
  • Արտ դե Գելդեր (Aert de Gelder) 1661-1668
  • Գոդրիդ Նելեր (Godfried Kneller) 1668-1669
  • ԱնտիոնԲորսոմ (Anthonie van Borssom)

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեմբրանդի հուշարձանը (1852) Ռեմբրանդի հրապարակում, Ամստերդամ
Ռեմբրանդի տուն-թանգարանը նկարչի 400-ամյակի տարում

Մարդկությանը երկու հարյուրամյակ պետք եղավ, որ գնահատի Ռեմբրանդի ստեղծագործության նշանակությունը, չնայած դեռևս Ջիովանի Կաստիլիոնեն ևն և Բատիստա Տիեպոլոն ոգեշնչվել են նրա օֆօրտներից[8]: Ռեմբանդտ գեղանկարչի համարձակությունն ու գծանկարչի դիտարկումների սրությունը առաջին անգամ գնահատվեցին 19-րդ դարում, երբ Գյուստավ Կուրբեի ռեալիստական դպրոցի նկարիչները Ռեմբրանդի նկարչական առանձնահատկությունները հակադրեցին ֆրանսիական ակադեմիզմին[21]:

Դեռևս հարյուր տարի առաջ Ռեմբրանդի ստեղծագործությունների ամենամեծ հավաքածուն Պետերբուրգի Կայսերական Էրմիտաժինն էր[22], բայց 20-րդ դարում նրա մի մասը վաճառվել է, մյուս մասը փոխանցվել է Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան, իսկ մյուս մասի իսկությունը կասկածի տակ է դրվել։ 20-րդ դարի ընթացքում հոլանդացիներ ջանք չեն խնայել գնելու և վերադարձնելու Ռեմբրանդի ստեղծագործությունները հայրենիք, և այժմ նկարչի ամենամեծ հավաքածուն գտնվում է Ամստերդամի Ռեյխսմյուղեումում է[23]: Ամստերդամի կենտրոնական հրապարակներից մեկը՝ Botermarkt-ը 1876 թվականից կրում է նկարչի անունը (հոլ.՝ Rembrandtplein)։ Հրապարակի կենտրոնում Ռեմբրանդի հուշարձանն է։ Ամստերդամում Ռեմբրանդի տուն-թանգարանում 1911 թվականից ցուցադրվում են հիմնականում նրա օֆորտները [24]: 2009 թվականին Մերկուրի մոլորակի խառնարաններից մեկը, որ արևային համակարգի ամենամեծ խառնարաներից մեկն է, անվանվել է Ռեմբրանդի անունով։

2013 թվականի ապրիլին Ամստերդամի Պատկերասրահի աշխատակիցները «կենդանացրել են» «Գիշերային դետք» նկարը, մեծ առևտրային կենտրոնում խաղալով մի ամբողջ թատերական ներկայացում[25]:

Կինոյում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Ռեմբրանդ» / Rembrandt , ռեժիսոր՝ Ալեքսանդր Կորդա (Մեծ Բրիտանիա, 1936)
  • «Ռեմբրանդ: Դիմանկար 1669» / Rembrandt fecit 1669 , ռեժիսոր՝ Յոս Ստելինգ (Նիդերլանդներ, 1977)
  • «Ռեմբրանդ» / Rembrandt , ռեժիսոր՝ |Шарль Маттон (Գերմանիա, Ֆրանսիա, Նիդերլանդներ, 1999)
  • «Գիշերային դետք» / Nightwatching , ռեժիսոր՝ Պիտեր Գրինուեյ (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Կանադա, Գերմանիա, Լեհաստան, 2007)
  • «Ռեմբրանդ. Ես մեղադրում եմ» / Rembrandt’s J’accuse , ռեժիսոր՝ Պիտեր Գրինուեյ (Մեծ Բրիտանիա, 2008)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Record #11859964X // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 2,2 Record #11859964X // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է դեկտեմբերի 10-ին 2014:
  3. 3,0 3,1 3,2 Record #11859964X // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է դեկտեմբերի 30-ին 2014:
  4. Rembrandt Harmensz. van RijnՓոլ Գեթթի թանգարան.
  5. Gombrich, E.H., The Story of Art, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Доброклонский М. В. Рембрандт, Харменс ван Рейн, Большая советская энциклопедия, М., Сов. энциклопедия, 1965 (ռուս.)
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 Каптерева, Татьяна Павловна, Рембрандт Харменс ван Рейн, Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия, М., Белый город, 2006 (ռուս.) Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «euroart» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 8,26 8,27 8,28 8,29 8,30 8,31 8,32 8,33 8,34 8,35 8,36 8,37 8,38 8,39 8,40 Silver, Larry. Rembrandt. Encyclopædia Britannica, 15th edition. (անգլ.) Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «Britannica» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 9, էջ 631-632
  10. Доброклонский М. В. Рембрандт, Харменс ван Рейн // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. С. И. Вавилов. - 2-е изд. - М.: Сов. энциклопедия, 1965.
  11. van de Wetering, Ernst, Rembrandt: The Painter at Work, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
  12. Berger, Harry. Manhood, Marriage, & Mischief: Rembrandt’s 'Night watch' and other Dutch group portraits. - Fordham University Press, 2007. ISBN 0-8232-2557-7. Page 177.
  13. «Rembrandt's Trick with Mirrors» (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-23-ին։ Վերցված է 2009-03-08 
  14. Art in the Making: Rembrandt. - Yale University Press, 2006. Page 189.
  15. Knox Sanka (1961-11-16)։ «Museum Gets Rembrandt for 2.3 Million»։ The New York Times։ Վերցված է 2009-03-09 
  16. «Անառակ որդու վերադարձը» (պատկերը բարձր որակով)
  17. Catherine B. Scallen. Rembrandt, Reputation, and the Practice of Connoisseurship. - Amsterdam University Press, 2004. ISBN 90-5356-625-2.
  18. Kristin Bahre u. a. (Hrsg.): Rembrandt. Genie auf der Suche. - DuMont Literatur und Kunst, Köln 2006. Seite 208.
  19. «Наука и жизнь», № 12, 2011, стр. 66.
  20. Gash John (January 1993)։ «Rembrandt or not? - Rembrandt Research Project attempts to authenticate certain works»։ Art in America։ Վերցված է 2009-03-08 
  21. Alison McQueen. The Rise of the Cult of Rembrandt: Reinventing an Old Master in Nineteenth-century France. - Amsterdam University Press, 2003. ISBN 90-5356-624-4.
  22. Рембрандт ван Рейн // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). - СПб., 1890-1907.
  23. «Rembrandt's Pupils» (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-23-ին։ Վերցված է 2009-03-09 
  24. «Collection history» (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-23-ին։ Վերցված է 2013-07-24 
  25. «Մեր հերոսները վերադառձե՛լ են» 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • О Рембрандте , М․-Л․, 1936 (ռուս.)
  • Л и н н и к И․, Рембрандт ван Рейн․ 1606-1669․ (Альбом), М․, 1956 (ռուս.)
  • Рембрандт Гарменс ван Рейн․ Картины художника в музеях Советского Союза (Адьбом, авт․ текста К․ С․ Егорова), Л․, 1971․ (ռուս.)
  • Ackley, Clifford, et al., Rembrandt's Journey, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
  • Adams, Laurie Schneider (1999). Art Across Time. Volume II. McGraw-Hill College, New York, NY. 
  • Bull, Duncan, et al., Rembrandt-Caravaggio, Rijksmuseum, 2006.
  • Clark, Kenneth (1969). Civilisation: a personal view. New York: Harper & Row. ISBN 9780060108014. 
  • Clark, Kenneth, An Introduction to Rembrandt, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
  • Clough, Shepard B. (1975). European History in a World Perspective. D.C. Heath and Company, Los Lexington, MA. ISBN 0-669-85555-3. 
  • Driessen, Christoph, Rembrandts vrouwen, Bert Bakker, Amsterdam, 2012. ISBN 9789035136908
  • Durham, John I. (2004). Biblical Rembrandt: Human Painter In A Landscape Of Faith. Mercer University Press. ISBN 0-86554-886-2. 
  • Gombrich, E.H., The Story of Art, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
  • Hughes, Robert (2006), «The God of Realism», The New York Review of Books (Rea S. Hederman) 53 (6) 
  • The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
  • Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995, ISBN 0-300-07451-4
  • van de Wetering, Ernst, Rembrandt: The Painter at Work, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
  • Rembrandt by himself (Christopher White - Editor, Quentin Buvelot - Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
  • Roberto Manescalchi, Rembrandt: la madre ritrovata, M.C.M.(La storia delle cose), dicembre, 2004.
  • Christopher White, The Late Etchings of Rembrandt, 1969, British Museum/Lund Humphries, London
  • Bomford, D. et al., Art in the making: Rembrandt, New edition, Yale University Press, 2006

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]