Ալիզարին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալիզարին
Alizarin.svg
Alizarin-3D-balls.png
Alizarin-sample.jpg
Ընդհանուր տեղեկություններ
Դասական անվանակարգում ալիզարին
Այլ անվանումներ 1,2-դիօքսիանտրաքինոն
Քիմիական բանաձև C₁₄H₈O₄
Մոլային զանգված 240,042 զանգվածի ատոմական միավոր[1] գ/մոլ
Ջերմային հատկություններ
Հալման ջերմաստիճան 279–83 °C °C
Եռման ջերմաստիճան 430 °C °C
Քիմիական հատկություններ
Դասակարգում
CAS համար 72-48-0
PubChem 6293
EINECS համար 200-782-5
SMILES C1=CC=C2C(=C1)C(=O)C3=C(C2=O)C(=C(C=C3)O)O
ЕС 200-782-5
ChEBI 6056
Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են ստանդարտ պայմանների համար (25 °C, 100 կՊա)

Ալիզարին, 1,2-դիօքսիանտրաքինոն, C14H8O4, օրգանական միացություն, բնական ներկանյութ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իբրև այդպիսին օգտագործվել է դեռևս հին դարերում, (նաև՝ Հայաստանում)։ Առաջին ներկանյութն է, որ սինթեզվել է արհեստական ճանապարհով (Կ. Գրեբե և Կ. Լիբերման, 1869)։

Հատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նարնջագույն բյուրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 290 °C, եռմանը՝ 430 °C։ Վատ է լուծվում ջրում, լավ՝ քացախաթթվում, բենզոլում և ալկալիների լուծույթներում։

Ալիզարինի խիտ լուծույթը կարմիր է, նոսրը՝ կապտամանուշակագույն։

Ստացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերության մեջ ստանում են անտրաքինոնսուլֆաթթուն օքսիդիչի առկայությամբ, կծու կալիումի հետ հալելով։ Ալիզաինը պարունակում են տորոնի արմատները (4,4–6,8% անտրաքինոնային գլյուկոզիդներ)։

Տորոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տորոնի մշակումը Եվրոպայում սկսվել է 18-դ դարերի կեսերին, երբ Հ. Ալթունյանը (Ալթըն ժան) նրա սերմերը Անատոլիայից տարել է Ֆրանսիա։ Ալիզարին և այլ բազմաօքսիանտրաքինոններ հայտնի են ալիզարինային ներկանյութեր անունով։ Մի շարք մետաղների հետ ալիզարինի միացությունները վառ գունավորված, կայուն, անլուծելի լաքեր են։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածված է վառ կարմիր ալյումինական լաքը, որից պատրաստում են բարձրորակ և կայուն գեղարվեստական ներկեր։ Ալիզարինային ներկանյութերը, որոնք կայուն են օճառի, շփման, լույսի նկատմամբ, օգտագործում են բամբակը, վուշը, բուրդը, մետաքսը ներկելու համար։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Кнунянц И. Л. и др. т.1 А-Дарзана // Химическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — 623 с. — 100 000 экз.
  • Schweppe, H., and Winter, J. "Madder and Alizarin", in Artists’ Pigments. A Handbook of Their History and Characteristics, Vol 3: E.W. Fitzhugh (Ed.) Oxford University Press 1997, p. 109 – 142

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Alizarin

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png