Խորխե Լուիս Բորխես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Խորխե Լուիս Բորխես
իսպ.՝ Jorge Luis Borges
Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern.jpg
Ծննդյան անուն իսպ.՝ Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo
Ծնվել է օգոստոսի 24, 1899({{padleft:1899|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:24|2|0}})[1][2][3][4][5][6][7]
Ծննդավայր Բուենոս Այրես, Արգենտինա[8][9]
Վախճանվել է հունիսի 14, 1986({{padleft:1986|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1][2][3][4][5][6][7] (86 տարեկանում)
Վախճանի վայր Ժնև, Շվեյցարիա[10][11]
Գրական անուն B. Suarez Lynch և H. Bustos Domecq
Մասնագիտություն թարգմանիչ, բանաստեղծ, լեզվաբան, գրադարանավար, գրական քննադատ, սցենարիստ, ակնարկագիր, վիպասան, գիտաֆանստաստիկ գրող, վիպասան, երգերի հեղինակ և գրող
Լեզու ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն և իսպաներեն[12]
Քաղաքացիություն Flag of Argentina.svg Արգենտինա
Կրթություն Կալվեն քոլեջ
Ժանրեր պոեզիա, Q3511195? և պատմվածք
Ստեղծագործությունների ցանկ Jorge Luis Borges bibliography
Անդամակցություն Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Բավարիայի գեղարվեստի ակադեմիա և Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիա
Աշխատավայր Բուենոս Այրեսի համալսարան
Պարգևներ «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի հրամանատարական խաչ[13] Բրիտանական կայսրութւան շքանշանի ասպետ-կոմանդոր Չինո դել Դուկա մրցանակ Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ Ֆորմենտոր մրցանակ Կյանքի ձեռքբերումների աշխարհի ֆանտաստիկայի պարգև[14] Ասպետական մեծ խաչի շքանշան. «Իտալիայի Հանրապետության համար ունեցած վաստակի համար»[13] Ալֆոնսո Ռեյեսի միջազգային մրցանակ[15] Երուսաղեմի մրցանակ[16] «Միգել դե Սերվանտես» մրցանակ[17] Բալցանի մրցանակ Արվեստների և գրականության շքանշանի կոմանդոր Ալֆոնս X Իմաստունի շքանշանի մեծ խաչ Grand Knights with Star of the Order of the Falcon Միջազգային ֆենթեզիի պարգև Q43373437? Արևի շքանշան Էդգար Ալան Պոյի մրցանակ Order of Saint James of the Sword honorary doctorate of the National University of San Marcos և Commander of the Order of the Sun of Peru‎
Ամուսին Էլզա Աստետե Միլլան[18] և Մարիա Կոդամա[18]
Jorge Luis Borges signature.png
Խորխե Լուիս Բորխես Վիքիքաղվածքում
Jorge Luis Borges Վիքիպահեստում

Խորխե Լուիս Բորխես, (իսպ.՝ Jorge Luis Borges (Speaker Icon.svg audio) (օգոստոսի 24, 1899({{padleft:1899|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:24|2|0}})[1][2][3][4][5][6][7], Բուենոս Այրես, Արգենտինա[8][9] - հունիսի 14, 1986({{padleft:1986|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1][2][3][4][5][6][7], Ժնև, Շվեյցարիա[10][11]), ազգությամբ արգենտինացի գրող, էսսեիստ, թարգմանիչ։ Հայտնի է որպես արկածային և դետեկտիվ ժանրերի ստեղծագործությունների հեղինակ[19]։ Բացի գրական գործունեությունից՝ Խորխե Լուիս Բորխեսը աչքի է ընկել իր քաղաքական պահպանողական հայացքներով, ինչպես նաև մի շարք փիլիսոփայական վերլուծություններով։ Միջազգային ճանաչում ձեռք է բերել 1960-ական թվականներին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորխե Լուիս Բորխեսը ծնվել է 1899 թվականի օգոստոսի 24-ին։ Գրողը հոր կողմից ժառանգել է իսպանական և իռլանդական արմատներ։ Մայրը, ըստ որոշ աղբյուրների, սերել է պորտուգալա-հրեական ընտանիքից։ Ինքը՝ հեղինակը բազմիցս նշել է, որ իր երակներով հոսում է բասկական, անդալուզական, հրեական, անգլիական, պորտուգալական և նորմանդական արյուն[20]։ Ընտանիքում հիմնականում խոսել են իսպաներեն և անգլերեն։ Վաղ հասակից Խորխե Լուիսը հետաքրքրվել է պոեզիայով, չորս տարեկան հասակում արդեն շատ վարժ գրել և կարդալ գիտեր։ 1905 թվականին՝ տնային դաստիարակչուհու օգնությամբ Բորխեսը սկսում է սովորել անգլերեն։ Իսկ մեկ տարի անց գրում է իր առաջին «La visera fatal» (թարգմ. «Ճակատագրական երեսկալը») պատմվածքը։ Արդեն տասը տարեկանում Խորխե Լուիսը անգլերենից իսպաներեն է թարգմանում Օսկար Ուայլդի «Երջանիկ արքայազնը» ստեղծագործությունը, որը հետագայում Բորխեսի թարգմանությամբ լույս է տեսնել տեղական ամսագրերից մեկում։ Իր մուտքը գրական աշխարհ Խորխե Լուիս Բորխեսը այս կերպ է նկարագրել.

«Երբ հորս հարվածեց կուրությունը, ընտանիքում բոլորը հոգու խորքում համոզված էին, որ ես պետք է շարունակեմ նրա գրական ուղին։ Այն՝ ինչ հայրս չէր հասցրել իրականացնել կուրության պատճառով, վստահ էի, որ ես պետք է իրագործեմ հանուն նրա, հանուն այն մարդկանց, ովքեր հավատում էին, որ իմ մուտքը գրականություն լինելու է առաքելություն՝ հորս կիսատ թողած գործերը շարունակելու նպատակով։ Նման համոզմունքը, նմանատիպ վստահությունը չարդարացնել պարզապես չէի կարող։ Իսկ գրել սկսեցի վեց-յոթ տարեկան հասակում»:

1921 թվականից սկսած՝ նրա բանաստեղծությունները և էսսեները տպագրվել են սյուրռեալիստական բնույթի ամսագրերում։ 1955 թ. Բորխեսը նշանակվել է Բուենոս Այրեսի Ազգային գրադարանի տնօրեն, ինչպես նաև սկսել է գրականության վերաբերյալ դասախոսություններ կարդալ Բուենոս Այրեսի համալսարանում։ 1971 թ. ստացել է Երուսաղեմի անվան մրցանակ։ Բորխեսի ստեղծագործությունները թարգմանվել և տպագրվել են ԱՄՆ-ում և Եվրոպայի մի շարք երկրներում։

1967 թվականին Բորխեսը ամուսնացել է պատանեկության տարիների իր ընկերուհու՝ Էլզա Էստետե Միլիանի հետ։ Զույգի ամուսնական կյանքը տևել է ընդամենը 3 տարի։ Օրինական ամուսնալուծությունից հետո Բորխեսը տեղափոխվել է մոր մոտ և ապրել վերջինիս կողքին մինչ նրա մահը։

1972 թվականին մեկնել է Ամերիկայի միացյալ Նահանգներ, դասախոսություններով հանդես եկել ԱՄՆ մի շարք համալսարաններում, արժանացել բազմաթիվ պարգևների; 1973-ին նրան շնորհվել է Բուենոս Այրեսի պատվավոր քաղաքացու կոչում:

1979 թվականին Խորխե Լուիս Բորխեսն արժանացել է ,,Միգել դե Սերվանտես,, մրցանակին, որը համարվում է գրականության բնագավառում ամենաբարձր պարգևը իսպանալեզու երկրներում:

1975 թվականից սկսած՝ արգենտինացի գրողը ճանապարհորդել է տարբեր երկրներում։ Ճանապարհորդության ողջ ընթացքում գրողին ուղեկցել է նրա անձնական օգնական Մարիա Կոդաման, որի հետ էլ ամուսնացել է իր մահվանից մի քանի ամիս առաջ։

Արգենտինական մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորխե Լուիս Բորխես, 1976

Բորխեսի՝ արգենտինյան մշակույթի նկատմամբ ունեցած հակումը հիմնականում կապված է նրա ընտանեկան տոհմածառի հետ։ Գրողի՝ ծնունդով անգլիացի տատը ամուսնացել է արգենտինացի Ֆրանչեսկո Բորխեսի հետ, որը պատմական մեծ դեր է խաղացել քաղաքացիական պատերազմներում, որոնց արդյունքում էլ Արգենտինան և Ուրուգվայը ճանաչվել են անկախ պետություններ։

«Կիրք Բուենոս Այրեսի հանդեպ» վերնագրով բանաստեղծությունների ժողովածուն համարվում է Բորխեսի առաջին գիրքը, որը լույս է տեսել 1923 թվականին։ Նրա ստեղծագործությունների զգալի մասը նվիրված է արգենտինյան մշակույթին («Տանգոյի պատմությունը»), ինչպես նաև գրականությանը («Արգենտինացի գրողը և ավանդույթը»)։

Նոբելյան մրցանակի բացակայությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բորխեսը երբևիցե Նոբելյան մրցանակ չի ստացել գրականության ոլորտում, և այս փաստը մշտապես հուզել է գրողին։ Հեղինակն ինքն այդ մասին ասում է. «Ինձ Նոբելյան մրցանակով չպարգևատրելը դարձել է սկանդինավյան սովորույթ. ծնվելուս պահից ի վեր ինձ չեն մեծարել»։ Կարծիք կա, որ Բորխեսը մրցանակ չի ստացել իր չափից դուրս պահպանողական քաղաքական հայացքների պատճառով։

Մահից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բորխեսին նվիրված հուշակոթող Լիսաբոնում

Բորխեսը մահացել է լյարդի քաղցկեղից 1986 թվականի հունիսի 14-ին Ժնևում և թաղված է Ժնևի Արքաների գերեզմանոցում, Ժան Կելվինից ոչ հեռու։

2008 թվականին Լիսաբոն քաղաքում տեղադրվեց Բորխեսին նվիրված հուշակոթող։ Կոմպոզիցիան, որը պատրաստվել է ամերկրացի Ֆեդերիկո Բրուքի էսքիզի համաձայն, հեղինակի կարծիքով բավականին սիմվոլիկ է։ Այն գրանիտե մոնոլիտ է, որի վրա Բորխեսի բրոնզե ձեռքն է։ Ինչպես կարծում է քանդակագործը, ով 80-ական թվականներին գրողի ձեռքից քանդակ է վերցրել, դա խորհրդանշում է հենց հեղինակին ու նրա «ստեղծագործական հոգին»։ Քաղաքի կենտրոնական զբոսայգիներից մեկում տեղադրված հուշակոթողի բացմանը ներկա էր գրողի այրին՝ Մարիա Կոդաման, ով գլխավորում է նրա անվան ֆոնդը։

Բորխեսի արխիվը պահպանվում է Տեխասի համալսարանի Հարրի Ռենսոմի կենտրոնում[21]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Jorge Luis Borges — 1834.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 SNAC
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Nationalencyklopedin — 1999.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Find a Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 todotango.com
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 NooSFere author ID
  8. 8,0 8,1 8,2 Борхес Хорхе Луис // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  9. 9,0 9,1 9,2 http://www.theguardian.com/books/2008/jun/10/jorgeluisborges
  10. 10,0 10,1 10,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118513532 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  11. 11,0 11,1 11,2 Record #11892985q // Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի ընդհանուր քարտագրացուցակ
  12. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  13. 13,0 13,1 https://www.google.com/search?tbm=bks&hl=ru&q=%221979.+honorary+kbe+Knight+Commander%22+intitle%3A%22Reference+Guide+to+World+Literature%22
  14. http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html
  15. http://www.literatura.bellasartes.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=137&Itemid=95
  16. http://www.eleven.co.il/article/13309
  17. http://www.mcu.es/premiado/mostrarDetalleAction.do?prev_layout=premioMiguelCervantesPremios&layout=premioMiguelCervantesPremios&language=es&id=1007220
  18. 18,0 18,1 http://www.me.gov.ar/efeme/jlborges/familia.html
  19. «БОРХЕС, ХОРХЕ ЛУИС | Энциклопедия Кругосвет»։ www.krugosvet.ru։ Վերցված է 2016-02-14 
  20. Անտոնիո Կարիսոյի հետ հարցազրույց
  21. «Ransom Center Acquires Rare Archive of Jorge Luis Borges»։ Harry Ransom Center. The University of Texas at Austin։ 07.04.1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2014-11-27-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են