Արամուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գյուղ
Արամուս
SOURB HAKOB CHURCH, ARAMOOS VILLAGE, KOTAYK REGION, ARMENIA.jpg
Սուրբ Հակոբ եկեղեցու նախամուտքը
ԵրկիրՀայաստան Հայաստան
ՄարզԿոտայքի մարզ
Այլ անվանումներԱրամոնք, Երամոնս
ԲԾՄ1550 մ
Պաշտոնական լեզուՀայերեն
Բնակչություն3520[1] մարդ (2012)
Ազգային կազմՀայեր
Կրոնական կազմՀայ Առաքելական եկեղեցի
Ժամային գոտիUTC+4
##Արամուս (Հայաստան)
Red pog.png
##Արամուս (Կոտայքի մարզ)
Red pog.png

Արամուս, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 43 կմ հարավ-արևմուտք, Գետառի ձախափնյակում։

Տեղագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուս գյուղը մտել է պատմական Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք գավառի մեջ: Ներկայումս այն գտնվում է Հայաստանի Կոտայքի մարզի կազմում, Երևան քաղաքից 25 կմ հեռավորության վրա, Երևան- Սևան ավտոմայրուղուց արևելք, ամենամոտ քաղաքը Աբովյանն է: Արամուսը սահմանակից է Կոտայքի մարզի Մայակովսկի, Նոր Գյուղ, Կոտայք, Ակունք, Կաթնաղբյուր, Կամարիս, Զովք, Ձորաղբյուր համայնքների հետ։Արամուսը տեղակայված է Կոտայքի հրաբխային սարահարթի վրա, ծովի մակարդակից 1420 մետր բարձրության վրա: Արամուսի արեևելյան մասում վեր է խոյանում Գեղամա հրաբխային լեռնավահանը, հյուսիս-արևելքից՝ Հատիս հրաբխային լեռնազանգվածը: տարածքում գերակշռում են լեռնատափաստանային լանդշաֆտները, ծածկված բերի սևահողերով, մթնոլորտային տեղումները՝ մոտ 500 մմ, տարվա բոլոր եղանակները լավ արտահայտված են: Գյուղի ընդերքը հարուստ է հրաբխային շինաքարերով՝ բազալտի, տուֆի պաշարներով:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուս գյուղի անվան բացատրությունը կապում են Արա Գեղեցիկի հետ: Ըստ ավանդույթի Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի միջև ճակատամարտը տեղի է ունեցել Արամուս գյուղի տարածքում: Այն լեռան վրա, որի լանջից Շամիրամը դիտել է ճակատամարտը իր անունով կոչվել է Շամիրամի լեռ : Ճակատամարտի ժամանակ Արա Գեղեցիկը վիրավորվում է ուսից և այդ օրվանից այդ տարածքը կոչվել է Արամի ուս ապա Արամուս: Հնագոույն այդ գյուղը հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում է սկասծ 5-րդ դարից՝ Արամոնք, Երամոնս, Արախույզ կամ Արախուս անուններով:

Նախաքրիստոնեական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուս գյուղը և շրջակայքն աչքի են ընկնում հնագիտական ու պատմաճարտարապետական հուշարձաններով: Մեծաքանակ համալիրները վերաբերվում են քարի դարից մինչև միջնադար ընկած ժամանակաշրջանին: Դրանց մեջ առանձնանում է հատկապես Արամուս գյուղի տարածքի հսկայական ամրոց- բնակավայրը` «Նոխուտ թափայը», որի պեղումները սկսվել են դեռևս 1980-ական թվականներին, Երևանի պետական համալսարանի հնագիտական արշավախմբի ջանքերով: Սպիտակի երկրաշարժի և ԽՍՀՄ կազմալուծման  հետևանքով  հուշարձանի  տարածքում  կատարվող պեղումները ժամանակավորապես դադարեցին: Կանոնավոր  պեղումները  շարունակվեցին  2004 թվականից ամրոցի  արևելյան  ծայրամասի  հյուսիսային  հատվածում: Հնագիտական-հետազոտական հնգամյա ծրագիր են իրականացնելու ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկան Հայկ Ավետիսյանի, ավստրիական կողմից` հնագիտության պրոֆեսոր Փիթըր Հաիդրի եւ հնագիտության դոկտոր Վիլֆրիդ Ալինգերի և բանասիրության դոկտոր Ժասմին Դում-Դրագութի ղեկավարությամբ:   Մինչ  դարավանդը  առանձնացվեց  պեղման  հրապարակ`  շուրջ  250  քմ մակերեսով: Շարունակելով  պեղումները`  արշավախումբը  նպատակ  ուներ ճշտելու  ամրոցի  կառուցապատման  փուլերը,  հստակեցնելու ժամանակագրական  խնդիրները,  շերտագրական իրողությունները և  այլն:  Պեղման  աշխատանքների  ընթացքում ուսումնասիրվող  տարածքը  ընդարձակվեց:  Մաքրվեց  միջնաբերդի արևելյան   մուտքին  կից   կառուցված   հյուսիսային  աշտարակը, առաջին պարսպապատը: Հատկապես կարևոր է դարավանդի  վրա  կատարված,  բացվածքում  հայտնաբերված պարիսպի  մնացորդը:  Ամենայն  հավանականությամբ  այս պարսպապատը  վերաբերվում  է  մինչուրարտական ժամանակաշրջանին  և  բնորոշվում  է  որպես  կիկլոպյան  ամրոցի մնացորդ` բնակեցված բրոնզե դարից:  Վերջինս  վերաբերում  է  Վանի թագավորության  ժամանակաշրջանին  և  միջնաբերդի  արևելյան հատվածում միանում է հզոր աշտարակի մնացորդներին: Այս պարսպապատը,   իր  կառուցողական  առանձնահատկությամբ,   կրկնում  է  Վանի  թագավորության նմանօրինակ  շինությունները: Ուսումնասիրությունները  ցույց տվեցին, որ միջնաբերդն օղակող վերջին պարսպագիծը հետուրարտական ժամանակաշրջանի համակարգ է, որը գոյատևել է նաև  վաղ  միջնադարում:  Այսպիսով,  Արամուսի  ամրոցն ունի  ժամանակագրական  երեք հիմնական  փուլ՝ մինչուրարտական, ուրարտական, հետուրարտական: Այս փուլերը ներկայացված են համապատասխան շերտագրական և շինարարական հորիզոններով:

Վաղ քրիստոնեական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

4-րդ դարում գյուղը պատկանել է Էջմիածնի կաթողիկոսական աթոռին։ Հայոց Հովհան Օձնեցի կաթողիկոսին է վերագրվում 6-րդ դարի վերջում այստեղ կառուցված եկեղեցին, որից այսօր մնացել են միայն ավերակները։

Արամուսում է ծնվել Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Դավիթ Ա. Արամոնեցին։ Հայրապետական աթոռին Հովհան Օձնեցուն 728 թ. հաջորդեց Դավիթ կաթողիկոսը, որն Այրարատի Կոտայք գավառի Արամոնք (ներկայումս՝ Արամուս) գյուղից էր։ Արամոնքը քրիստոնեության պետական կրոն հռչակելու ժամանակներից, Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկությամբ, եղել է կաթողիկոսական կալվածք կամ ձեռական երկիր, որը Մ. Օրմանյանին ենթադրել է տվել, թե ապագա կաթողիկոսը մանուկ հասակից մեծացել է կաթողիկոսարանում։ Հովվապետել է 12 և կես կամ 13 տարի, որով նրա մահն ընկնում է 741 թվականը: Հենց նա էլ իր հայրենի գյուղում ավարտին է հասցրել Սուրբ Նշան Ծիրանավոր եկեղեցու կառուցումը և դարձրել կաթողիկոսանիստ։ Արամուսի եկեղեցին բնականաբար եղել է եկեղեցական կարեւոր կենտրոն։ Այդ եկեղեցին համարվում է հատակագծային հորինվածքով հայկական ճարտարապետության հնագույն նմուշներից մեկը։ Վերականգնվել է մասամբ։ Դավիթ Ա Արամոնեցու օրոք գործել են Եփրեմ, Խաչիկ, Անաստաս վարդապետները: Նա իր մահկանացուն կնքեց 741 թվականին և ըստ երևույթին՝ թաղվեց իր ծննդավայր Արամոնք գյուղում, որը ժամանակավորապես նա դարձրեց Հայոց Եկեղեցու հայրապետանոց:

Միջին դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղի շրջակայքում կան պեղված միջնադարյան շինությունների մնացորդները եւ խաչքարերը, որոնք վերաբերում են 13-14-րդ դարերին: Այդ դարաշրջանին է վերաբերվում գյուղի հարավային բլրի վրա գտնվող Սուրբ Մարիամ Աստվածածին մատուռը, որտեղ ամեն տարի մայիսին կատարվում է ուխտագնացություն:

Ռուսական կայսրության տիրապետության շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուսում 1861 թվականւն Գևորգ Ե կաթողիկոսի և Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Ռոմանով կայսեր կողմից կառուցվել է Սուրբ Հակոբ եկեղեցին: Այդ է վկայում եկեղեցու հարավային դռան վրա թողնված արձանագրությունը: Եկեղեցին կառուցվել է բազիլիկ ոճով, Արամուսի կարմիր տուֆով: Համայնքի ղեկավար Հրայր Նիկողոսյանի անմիջական ջանքերով վերանորոգվել է եկեղեցու տանիքը, կատարվել ներքին հարդարում: Խորանում տեղադրվել է Մարիամ Աստվածածնի և մանուկ Հիսուսի նկարը, որի հեղինակը նկարիչ տեղաբնակ Միշա Ալոյանն: Վերակառուցումից հետո եկեղեցին մեծ հանդիսությամբ 2012 թվականին վերաօծվեց Կոտայքի թեմի առաջնորդ Առաքել Սրբազանի կողմից: 2015 թվականի ապրիլի 24-ին Հայոց Մեծ եղեռնի 100-րդ տարելիցին Հրայր Նիկողոսյանի հովանավորությամբ Սուրբ Հակոբ եկեղեցու բակում տեղադրվեց խաչքար, որի քանդակագործ խաչքարագործ Պարույր Պարույրյանն է:

Հայրենական պատերազմ և Արցախյան ազատամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղի կենտրոնում է գտնվում Հայրենական Մեծ Պատերազմի զոհերի հուշարձանը, որի ճարտարապետը Ռ. Ալավերդյանն է, իսկ քանդակագործը Գ. Մնացականյանը: Ավելի քան 600 արամուսցիներ մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ մղվող պայքարին: Այն կառուցվել է Արամուսի բազալտով և ներկայացնում է մորը և որդուն, որոնք սպասում են պատերազմից վերադարցող ամուսնուն: Հուշարձանի մոտ Արամուսի համայնքի ղկողմից կառուցվել է Հուշաղբյուր` նվիրված Արցախյան ազատամարտին, որի քանդակագործը մեր համագյուղացի Մարտիկ Հունանյանն է: Ամեն տարի մայիսի 9-ին հուշարձանի մոտ կատարվում է միջոցառում նվիրված Հաղթանակիր օրվան և Շուշիի ազատագրմանը:

Կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դպրոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուսի միջնակարգ դպրոցը հիմնադրվել է 1828 թվականին, դպրոցի նոր շենքը կառուցվել է 1966 թվականին: Նորակառույց դպրոցը առաջին շրջանավարտը տվել է 1966-67 ուսոմնական տարում: Այսօր դպրոցում սովորում է ավելի քան 500 աշակերտ: Վերջին տարիներին համայնքի ղեկավար Հրայր նիկողոսյանի ջանքերով փողվեցին դպրոցի պատուհանները:

Մշակույթի պալատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամուսի մշակույթի պալատը կառուցվել է 1970-ական թվականներին: Այնտեղ գործում է երաժշտական դպրոց, գրադարան, զանազան խմբակներ: 

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախնիների մի մասը 1829-1830 թվականներին գաղթել են Պարսկահայաստանի Խոյ գավառի Կըռս և Շաբանլու գյուղերից։

Արամուսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[2]

Տարի 1831 1873 1907 1914 1922 1931 1959 1970 1979 1989 2001 2004
Բնակիչ 228 803 1241 1780 1853 1770 1620 2242 2492 3118 3320 3491

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, ծխախոտի և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]