Դուայթ Էյզենհաուեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դուայթ Էյզենհաուեր
Dwight DavidEisenhower
Dwight D. Eisenhower, White House photo portrait, February 1959.jpg
ԱՄՆ 34-րդ նախագահ
Ստանձնեց պաշտոնը՝ հունվարի 20, 1953
Լքեց պաշտոնը՝ հունվարի 20, 1961
Փոխնախագահ՝ Ռիչարդ Նիքսոն
Կուսակցություն՝ Հանրապետական
Նախորդող՝ Հարի Թրումեն
Հաջորդող՝ Ջոն Քենեդի
Ծննդյան օր՝ հոկտեմբերի 14, 1890({{padleft:1890|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1][2][3]
Ծննդավայր՝ Դենիսոն, Տեխաս, ԱՄՆ
Վախճանի օր՝ մարտի 28, 1969({{padleft:1969|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})[1][3] (78 տարեկանում)
Վախճանի վայրը՝ Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ
Ամուսին ՝ Մեյմի Էյզենհաուեր
Երեխաներ՝ Դոուդ Էյզենհաուեր և Ջոն Էյզենհաուեր
Հայր՝ Դեյվիդ Ջեյքոբ Էյզենհաուեր
Մայր՝ Իդա Սթովեր Էյզենհաուեր
Պարգևներ՝ Ատոմը խաղաղության համար պարգև, Ազատության միաբանության կավալեր, Grand Cross of the Order of the Oak Crown, Բանի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետ, Grand Cross of the Order of Wissam El Alaouite, Պատվո լեգիոնի շքանշանակիր, «Հաղթանակ» շքանշան, Աֆրիկյան աստղ, Distinguished Service Medal, Mexican Border Service Medal, World War I Victory Medal, American Defense Service Medal, European-African-Middle Eastern Campaign Medal, World War II Victory Medal, Army of Occupation Medal, National Defense Service Medal, Order of Aeronautical Merit[4], Q22058319?, Լեոպոլդի շքանշանի Մեծ խաչ, Սպիտակ առյուծի մեծ խաչ, Փղի շքանշան, Virtuti Militari[4], Վեածնունդի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ[4], Order of the Royal House of Chakri, Q13398465?[5] և I աստիճանի Սուվորովի շքանշան
Dwight D. Eisenhower signature.png

Դուայթ Էյզենհաուեր (հոկտեմբերի 14, 1890, Դենիսոն, Տեխասմարտի 28, 1969, Վաշինգտոն, ԱՄՆ), ամերիկացի պետանեկան և ռազմական գործիչ, գեներալ (1944) Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 34-րդ նախագահը (հունվարի 20, 1953 - հունվարի 20, 1961, ինչպես նաև 19-րդ դարում ծնված ԱՄՆ վերջին նախագահը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա ամերիկյան բանակի գեներալ էր և Եվրոպայի Հակահիտլերյան խմբավորման գլխավոր հրամանատարը։ Պատասխանատու էր 1942-1943 թվականներին Մարոկո-ալժիրական գործողության շրջանակներում Հյուսիսային Աֆրիկա ներխուժելը, ինչպես նաև Արևմտյան ճակատից 1944-1945 թվականներին Ֆրանսիա և Գերմանիա ներխուժելը ծրագրելու և կազմակերպելու համար։ 1951 թվականին Դուայթը դարձավ ՆԱՏՕ-ի առաջին գերագույն հրամանատարը[6]։

Էյզենհաուերը սերում է փենսիլվանաբնակ գերմանացիներից և մեծացել է Կանզասում՝ կրոնական խիստ հայացքներ ունեցող մեծ ընտանիքում։ Ավարտել է ԱՄՆ Ռազմական ակադեմիան, որից հետո ամուսնացել է, ունեցել 2 որդի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Էյզենհաուերը նախագահ Հարի Ս. Թրումանի ժամանակ դարձավ ԱՄՆ ցամաքային զորքերի շտաբի պետ[7]։

Էյզենհաուերը 1952 թվականին նախագահական քարոզարշավի մեջ մտավ որպես հանրապետական՝ պայքարելու սենատոր Ռոբերտ Ա․ Թաֆթի դեմ․ դեմ էր «կոմունիզմին, Կորեային և կաշառակերությանը»։ Նա ընտրվեց՝ հաղթելով դեմոկրատների թեկնածու Ադլայ Ստիվենսոնին։

Էյզենհաուերի գլխավոր նպատակն էր շարունակել ճնշել Խորհրդային Միությանը և կրճատել դաշնային պակասորդները։ Իր նախագահության առաջին տարում նա սպառնաց կիրառել միջուկային զենք՝ որպեսզի դադարեցվի Կորեական պատերազմը։

1954 թվականին Էյզենհաուերը մերժեց ռազմական ուժ կիրառելու գաղափարը որպեսզի ֆրանսիացիներին օգնեն Վիետնամը որպես իրենց գաղութ պահել։ 1955 թվականին կոնգրեսը կատարեց նրա խնդրանքը և ընդունվեց Formosa Resolution-ը, որը պարտավորեցրեց ԱՄՆ-ին ռազմական օժանդակություն ցուցաբերել Թայվանի Արևմտյան Չինաստանի Հանրապետությանը և շարունակել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության օստրակիզմը։

1957 թվականին Խորհրդային Միության կողմից աշխարհի առաջին արհեստական արբանյակը Տիեզերք ուղարկվելուց հետո Էյզենհաուերը հաստատեց ՆԱՍԱ-ի ստեղծումը, որն ապահովեց դեպի Տիեզերք մրցավազքը։ 1956 թվականի Սուեզի ճգնաժամի ընթացքում Էյզենհաուերը դատապարտեց Իսրայելի, Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ներխուժումը Եգիպտոս և ստիպեց նրանց նահանջել։ Նա նաև դատապարտեց Խորհրդային Միության միջամտությունը 1956 թվականի Հունգարական հեղափոխությանը, բայց որևէ քայլ չձեռնարկեց։ 1958 թվականին Էյզենհաուերը 15000-անոց ԱՄՆ զորք ուղարկեց Լիբանան՝ կանխարգելելու Արևմտահպատակ կառավարության՝ Գամալ Աբդել Նասերի հեղափոխության չենթարկվելը։ Նախագահության ժամանակաշրջանի վերջում նրա՝ Խորհրդային Միության հետ հանդիպում կազմակերպելու ջանքերը զուր անցան Սվերդլովսկում U-2 հետախույզ-ինքնաթիռի կործանման պատճառով[8]։ 1961 թվականի հունվարի 17-ին ժողովրդին ուղղված իր հրաժեշտի ուղերձում Էյզենհաուերն իր մտահոգությունը հայտնեց Կոնգրեսի կորպորատիվ վերահսկման և ռազմական զանգվածային ծախսերի՝ հատկապես պակասորդների և ռազմական մասնավոր արտադրողների հետ կառավարական պայմանագրերի շուրջ և կիրառեց «ռազմաարդյունաբերական համալիր» եզրը[9]։

Ներքին հարցերում նա գաղտնի կերպով ընդդիմանում էր Ջոզեֆ Մակարտիին և իր ավանդն ունի Մակարտիզմին վերջ դնելու մեջ՝ բացեիբաց առաջ քաշելով գործադիր արտոնության ժամանակակից ընդլայնված ձևը։ Նա պահպանողական էր, ով շարունակեց Ռուզվելտի նոր ուղղությունը (անգլ.՝ New Deal) և ընդարձակեց Սոցիալական անվտանգությունը։ Նա նաև կյանքի կոչեց ԱՄՆ-ի միջնահանգային ավտոմայրուղիների համակարգը, ԱՄՆ խոստումնալից պաշտպանական գիտահետազոտական ուսումնասիրությունների գործակալությունը, Ազգային պաշտպանության կրթական ակտի միջոցով ուժեղ գիտական կրթության հիմքը դրեց և կողմ արտահայտվեց միջուկային զենքի խաղաղ կիրառմանը Ատոմային էներգետիկ ակտի ուղղումների միջոցով[10]։

Որպես իր ներքին քաղաքականության մի մաս՝ նա Վերակառուցումից հետո առաջին անգամ դաշնային զորքեր ուղարկեց Արկանզասի Լիթլ Ռոք քաղաք՝ որպեսզի ի կատար ածվեն դաշնային դատարանի կարգադրությունները՝ հասարակական դպրոցները չտարանջատելու նպատակով։ 1957 և 1960 թվականներին նա նաև ստորագրեց քաղաքացիական իրավունքի օրենսդրությունը՝ քվեարկելու իրավունքը պաշտպանելու համար։ Նա առաջին նախագահն էր, ով ԱՄՆ սահմանադրության 22-րդ ուղղման համաձայն՝ նախագահ ընտրվեց 4 տարի ժամանակաշրջանով։ Էյզենհաուերի 2 ժամանակաշրջանների ընթացքում երկիրը տնտեսապես զգալի բարգավաճեց․ բացառություն էր 1958-1959 թվականների սուր անկումը։ Մեծ ժողովրդականություն էր վայելում թե կառավարական շրջանակներում, թե դրանից դուրս[11]։ Գիտնականները Էյզենհաուերին համարում են ԱՄՆ ամենանշանակալի նախագահներից մեկը;

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Record #118529668 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  2. Internet Movie Database Ստուգված է հոկտեմբերի 13-ին 2015:
  3. 3,0 3,1 3,2 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 http://www.eisenhower.archives.gov/all_about_ike/awards_medals.html
  5. 5,0 5,1 http://www.aco.nato.int/page61515153.aspx
  6. «Former SACEURs»։ Aco.nato.int։ Վերցված է հունվարի 26, 2012 
  7. Ambrose, Stephen E. (1983). Eisenhower: Soldier, General of the Army, President-Elect, 1890–1952
  8. Arthur Schlesinger Jr. A Thousand Days: John F. Kennedy in the White House (1965), pp. 233, 238
  9. Ledbetter James (հունվարի 25, 2011)։ «Guest Post: 50 Years of the "Military–Industrial Complex"»։ Schott's Vocab։ New York Times։ Վերցված է հունվարի 25, 2011 
  10. Dwight D. Eisenhower and Science & Technology, (2008).Dwight D. Eisenhower Memorial Commission, Source.
  11. Gallup, Inc.։ «Most Admired Man and Woman»։ Gallup.com։ Վերցված է օգոստոսի 26, 2015 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]