Վուդրո Վիլսոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վուդրո Վիլսոն

Թոմաս Վուդրո Ուիլսոն, Վուդրո Վիլսոն (անգլերեն` Thomas Woodrow Wilson, 28 դեկտեմբերի 1856, Սթրաութոն, Վիրգինիա — 3 փետրվարի 1924, Վաշինգտոն, Կոլումբիա ֆեդերալ շրջան), ԱՄՆ 28-րդ նախագահ (1913—1921), դեմոկրատական կուսակցությունից։ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1919 թ.)։ Հայտնի է նաև որպես պատմաբան և քաղաքագետ, 1890-1902 թթ. եղել է Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր։

1917 թ. ԱՄՆ մտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ Անտանտի կազմում։ 1918 թ. հունվարին առաջ է քաշել խաղաղության ծրագիր` իր նշանավոր տասնչորս կետերը։ Առաջին աշխարհամարտում Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի և Թուրքայի պարտությունից հետո՝ գլխավորել է ԱՄՆ-ի պատվիրակությունը Փարիզի հաշտության կոնֆերանսում։

Վիլսոնը և Հայկական հարցը[խմբագրել]

Վիլսոնը Հայկական հարցի հայանպաստ լուծման և անկախհայկական պետության հզորացման ջատագով էր։ Պաշտպանում էր ԱՄՆ կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու գաղափարը։ Սևրի պայմանագրի իրողությունները ամրագրելու նպատակով Ազգերի լիգայի հանձնարարությամբ Վիլսոնի կողմից գծվեց թուրք-հայկական նոր սահմանագիծը (հայտնի է Վիլսոնի իրավարարական պայմանակարգ կամ Վիլսոնի իրավարար վճիռ անուններով)։ Սակայն արագ փոփոխվող միջազգային կացությունը, Անտանտի երկրների միջև հակասությունների սրումը, Խորհրդային Ռուսաստանի հզորացումը և հակագրոհը, այդ նպատակով նրա մերձեցումը Քեմալական Թուրքայի հետ, որի արդյունքում դադարեց Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյությունը, ձախողեցին ինչպես Հայաստանի մանդատի ընդունումը ԱՄՆ սենատում, այնպես էլ Սևրի պայմանագրի իրագործումը։

Վուդրո Վիլսոնի գաղափարը՝ հավաքական անվտանգության սկզբունքը[խմբագրել]

Իրենց էությամբ հավաքական անվտանգության և դաշինքների ստեղծման համակարգերը լիովին տարբեր երևույթներ են։ Այսպես.

  • .Դաշինքներն ուղղված են ընդդեմ կոնկրետ սպառնալիքի և ենթադրում են կոնկրետ պարտավորություններ երկրների որոշակի խմբի համար։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության սկզբունքը չի ներառում կոնկրետ սպառնալիքի առկայություն և չի տալիս երաշխիքներ որևէ առանձին երկրի։ Այն հակադրվում է խաղաղության դեմ ուղղված ցանկացած սպառնալիքի, անկախ նրանից, թե ով է դրա կրողը, կամ ում դեմ է այն ուղղված։
  • .Դաշինքները ենթադրում են կոնկրետ հակառակորդի առկայություն։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության համակարգը պաշտպանում է միջազգային իրավունքը վերացականորեն։ Կարգուկանոնը նրա միջոցով ապահովվում է ճիշտ այնպես, ինչպես քրեական օրենսգիրքն է ապահովում երկրի իրավական համակարգը։

Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը[խմբագրել]

  1. Խաղաղության պայմանագրերի կնքում։
  2. Ծովերում նավագնացության բացարձակ ազատություն։
  3. Առևտրի ազատություն՝ մաքսային պատնեշների վերացում։
  4. Զինաթափման երաշխիքներ։
  5. Գաղութային հարցերի անկանխակալ կարգավորում։
  6. Գերմանիայի կողմից ռուսական բոլոր բռնազավթված տարածքների ազատագրում։
  7. Բելգիայի ազատագրում և պետության վերականգնում։
  8. Գերմանիայի կողմից բռնազավթված ֆրանսիական տարածքների վերադարձ՝ ներառյալ Էլզաս-Լոթարինգիան։
  9. Իտալիայի սահմանների ճշգրտում։
  10. Ավստրո-Հունգարիայի ժողովուրդներին ինքնիշխանության տրամադրում։
  11. Գերամանիայի կողմից բռնազավթված Ռումինիայի, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքների ազատագրում, Սերբիային դեպի ծով ելքի տրամադրում։
  12. Օսմանյան տերության թուրքական մասերի ինքնուրույն գոյություն և ազգային երկրամասերի ինքնիշխանություն։
  13. Լեհաստանի անկախ պետության ստեղծում։
  14. Ազգերի համընդհանուր միության(Ազգերի լիգա) ստեղծում՝տարածքային միասնականության և մեծ ու փոքր պետություններին հավասարապես քաղաքական անկախության երաշխիքների տրամադրման նպատակով։


ԱՄՆ նախագահներ Flag of the United States.svg

Ջորջ ՎաշինգտոնՋոն ԱդամսԹոմաս ՋեֆերսոնՋեյմս ՄեդիսոնՋեյմս ՄոնրոՋոն Քվինսի ԱդամսԷնդրյու ՋեկսոնՄարտին վան ԲուրենՎիլյամ Հենրի ՀարիսոնՋոն ԹայլերՋեյմս Նոքս ՓոլկԶաքարի ԹեյլորՄիլարդ ՖիլմորՖրանկլին ՊիրսՋեյմս ԲյուքենենԱբրահամ ԼինքոլնԷնդրյու ՋոնսոնՈւլիս Սիմփսոն ԳրանտՌութերֆորդ Բիրչարդ ՀեյսՋեյմս ԳարֆիլդՉեսթեր Ալեն ԱրտուրՍթիվեն Գրովեր ԿլիվլենդԲենջամին ՀարիսոնՍթիվեն Գրովեր ԿլիվլենդՎիլյամ ՄակինլիԹեոդոր ՌուզվելտՎիլյամ Հովարդ ՏաֆտՎուդրո ՎիլսոնՎորեն Գամալյել ՀարդինգՔալվին ՔուլիջՀերբերտ ՀուվերՖրանկլին Դելանո ՌուզվելտՀարրի ԹրումենԴուայթ ԷյզենհաուերՋոն Ֆիցջերալդ ՔենեդիԼինդոն Բեյնս ՋոնսոնՌիչարդ ՆիքսոնՋերալդ ՖորդՋիմի ԿարտերՌոնալդ ՌեյգանՋորջ Հերբերտ Վոկեր ԲուշԲիլ ՔլինտոնՋորջ Վոկեր ԲուշԲարաք Օբամա