Վուդրո Վիլսոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Վուդրո Վիլսոն
Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919.jpg
Ծնվել է՝ դեկտեմբերի 28, 1856({{padleft:1856|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})[1][2]
Ծննդավայր Ստոնտոն
Մահացել է՝ փետրվարի 3, 1924({{padleft:1924|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})[1][2] (67 տարեկանում) բնական պատճառով
Վախճանի վայր Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան[3]
Washington National Cathedral
Քաղաքացիություն ԱՄՆ
քաղաքական գործիչ[4], համալսարանի պրոֆեսոր և փաստաբան
Շրջսնավարտ Դեվեդսոն քոլեջ, Փրինսթոնի համալսարան և Ջոն Հոփկինսի համալսարան
Հայր Ջոզեֆ Ռագլզ Վիլսոն
Երեխաներ Մարգարեթ Վուդրո Վիլսոն, Ջեսի Վուդրո Վիլսոն և Էլեոնոր Վիլսոն Մակադու
Կրոնական հավատքներ պրեսբիտերականներ
Պարգևներ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ և Սպիտակ Արծվի շքանշան
Ստորագրություն Woodrow Wilson Signature 2.svg
Վուդրո Վիլսոն

Վուդրո Թոմաս Ուիլսոն (անգլ.՝ Woodrow Thomas Wilson, դեկտեմբերի 28, 1856, Սթոնթոն, Վիրջինիա - փետրվարի 3, 1924, , Վաշինգտոն, Կոլումբիա դաշնային շրջան), ԱՄՆ-ի 28-րդ նախագահ (1913-1921), դեմոկրատական կուսակցությունից։ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1919)։ Հայտնի է նաև որպես պատմաբան և քաղաքագետ, 1890-1902 թվականներին եղել է Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր, իսկ 1902-1910 թվականներին՝ նույն համալսարանի ռեկտոր։

Վուդրո Վիլսոնը 1880 թվականին

1911-1913 թվականներին՝ Նյու Ջերսի նահանգի նահանգապետ։ Նախագահության առաջին տարիներին անց է կացրել մի շարք օրենքներ (սակացուցակների և եկամտահարկի, երկաթուղում 8-ժամյա աշխատանքային օրվա և այլնի վերաբերյալ), որով բուրժուական շրջաններում վաստակել է «առաջադեմ բարենորոգչի» անուն։ Վիլսոնի ներքին քաղաքականությունը նպաստել է ԱՄՆ-ի մոնոպոլիստ, կապիտալի դիրքերի ամրապնդմանը։ Վիլսոնի կառավարությունը զինված ինտերվենցիա է ձեռնարկել Հեռավոր Արևելքում և Լատինական Ամերիկայում (1914 թվականի և 1916-1917 թվականների ինտերվենցիան Մեքսիկայում, 1915 թվականին Հայիթիի և 1916 թվականին Սան Դոմինգոյի օկուպացիան և այլն), 1914-1918 թվականների առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հանդես եկել (1917 թվականից) Անտանտի կողմում։ Վիլսոնը եղել է Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ օտարերկրյա ինտերվենցիայի ակտիվ կազմակերպիչներից ու ոգեշնչողներից, պաշտպանել է հակահեղափոխական ուժերի հակախորհրդային գործունեությունը Ռուսաստանում և Անդրկովկասում։ 1918 թվականին առաջ է քաշել խաղաղության ծրագիր («տասնչորս կետերը»), որի նպատակն էր Ամերիկայի տիրապետության հաստատումը միջազգային գործերում։ Գլխավորել է ԱՍՆ-ի պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողով 1919-1920 թվականներին, որի արդյունքները, սակայն, անբարենպաստ եղան Վիլսոնի համար։ ԱՍՆ-ի Սենատը հրաժարվեց վավերացնել Վերսալի հաշտության պայմանագիր 1919 թվականը։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան պահպանեցին իրենց առաջատար դերը համաշխարհային, հատկապես եվրոպական քաղաքականության մեջ, որն իր արտահայտությունը գտավ նաև Վիլսոնի նախաձեռնած Հայաստանի մանդատ (1920 թվականին ԱՍՆ-ի սենատը մերժեց այն) և Սևրի հաշտության պայմանագիր 1920 թվականով ստեղծվելիք Հայկական պետության սահմանների որոշման հարցում։ Նախագահության ժամկետն ավարտվելուց (1921) հետո Վիլսոնը հեռացել է քաղաքական գործունեությունից։

1917 թվականին ԱՄՆ մտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ Անտանտի կազմում։ 1918 թվականի հունվարին առաջ է քաշել խաղաղության ծրագիր՝ իր նշանավոր տասնչորս կետերը։ Առաջին աշխարհամարտում Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի և Թուրքայի պարտությունից հետո՝ գլխավորել է ԱՄՆ-ի պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում։

Վիլսոնը և Հայկական հարցը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիլսոնը Հայկական հարցի հայանպաստ լուծման և անկախ հայկական պետության հզորացման ջատագով էր։ Պաշտպանում էր ԱՄՆ-ի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու գաղափարը։ Սևրի պայմանագրի իրողություները ամրագրելու նպատակով Ազգերի լիգայի հանձնարարությամբ Վիլսոնի կողմից գծվեց թուրք-հայկական նոր սահմանագիծը (հայտնի է Վիլսոնի իրավարարական պայմանակարգ կամ Վիլսոնի իրավարար վճիռ անուններով)։ Սակայն արագ փոփոխվող միջազգային կացությունը, Անտանտի երկրների միջև հակասությունների սրումը, Խորհրդային Ռուսաստանի հզորացումը և հակագրոհը, այդ նպատակով նրա մերձեցումը Քեմալական Թուրքայի հետ, որի արդյունքում դադարեց Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյությունը՝ ձախողելով ոչ միայն Սևրի պայմանագրի, այլև Վիլսոնի իրավարար վճռի իրագործումը։

«Քառյակը» Վերսալյան կոնֆերանսից առաջ

Վուդրո Վիլսոնի գաղափարը՝ հավաքական անվտանգության սկզբունքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրենց էությամբ հավաքական անվտանգության և դաշինքների ստեղծման համակարգերը լիովին տարբեր երևույթներ են։ Այսպես՝

  • Դաշինքներն ուղղված են ընդդեմ կոնկրետ սպառնալիքի և ենթադրում են կոնկրետ պարտավորություններ երկրների որոշակի խմբի համար։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության սկզբունքը չի ներառում կոնկրետ սպառնալիքի առկայություն և չի տալիս երաշխիքներ որևէ առանձին երկրի։ Այն հակադրվում է խաղաղության դեմ ուղղված ցանկացած սպառնալիքի, անկախ նրանից, թե ով է դրա կրողը, կամ ում դեմ է այն ուղղված։
  • Դաշինքները ենթադրում են կոնկրետ հակառակորդի առկայություն։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության համակարգը պաշտպանում է միջազգային իրավունքը վերացականորեն։ Կարգուկանոնը նրա միջոցով ապահովվում է ճիշտ այնպես, ինչպես քրեական օրենսգիրքն է ապահովում երկրի իրավական համակարգը։

Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Խաղաղության պայմանագրերի կնքում։
  2. Ծովերում նավագնացության բացարձակ ազատություն։
  3. Առևտրի ազատություն՝ մաքսային պատնեշների վերացում։
  4. Զինաթափման երաշխիքներ։
  5. Գաղութային հարցերի անկանխակալ կարգավորում։
  6. Գերմանիայի կողմից ռուսական բոլոր բռնազավթված տարածքների ազատագրում։
  7. Բելգիայի ազատագրում և պետության վերականգնում։
  8. Գերմանիայի կողմից բռնազավթված ֆրանսիական տարածքների վերադարձ՝ ներառյալ Էլզաս-Լոթարինգիան։
  9. Իտալիայի սահմանների ճշգրտում։
  10. Ավստրո-Հունգարիայի ժողովուրդներին ինքնիշխանության տրամադրում։
  11. Գերմանիայի կողմից բռնազավթված Ռումինիայի, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքների ազատագրում, Սերբիային դեպի ծով ելքի տրամադրում։
  12. Օսմանյան տերության թուրքական մասերի ինքնուրույն գոյություն և ազգային երկրամասերի ինքնիշխանություն։
  13. Լեհաստանի անկախ պետության ստեղծում։
  14. Ազգերի համընդհանուր միության (Ազգերի լիգա) ստեղծում՝ տարածքային ամբողջականության և մեծ ու փոքր պետություններին հավասարապես քաղաքական անկախության երաշխիքների տրամադրման նպատակով։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #118643401 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  3. Record #118643401 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է դեկտեմբերի 30-ին 2014:
  4. Record #118643401 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է հունիսի 24-ին 2015:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png