Մատիա Բատիստինի
Մատիա Բատիստինի իտալ.՝ Mattia Battistini | |
---|---|
![]() | |
Ծնվել է | փետրվարի 27, 1856[1][2][3] |
Ծննդավայր | Հռոմ, Պապական մարզ[4][2] |
Մահացել է | նոյեմբերի 7, 1928[4][1][2][…] (72 տարեկան) |
Մահվան վայր | Կոնտիլյանո, Ռիետի, Լացիո, Իտալիա կամ Q18454053?, Կոնտիլյանո, Ռիետի, Լացիո, Իտալիա[2] |
Քաղաքացիություն | ![]() |
Մասնագիտություն | օպերային երգիչ |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Mattia_Battistini2.jpg/220px-Mattia_Battistini2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Mattia_battistini.jpg/220px-Mattia_battistini.jpg)
Մատիա Բատիստինի, (իտալ.՝ Mattia Battistini փետրվարի 27, 1856[1][2][3], Հռոմ, Պապական մարզ[4][2] - նոյեմբերի 7, 1928[4][1][2][…], Կոնտիլյանո, Ռիետի, Լացիո, Իտալիա և Q18454053?, Կոնտիլյանո, Ռիետի, Լացիո, Իտալիա[2]) իտալացի օպերային բարիտոն, որը բազմաթիվ հրապարակումներում հիշատակվել է որպես «Բարիտոնների արքա»[5][6]։
Վաղ կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բատիստինին ծնվել է 1856 թվականի փետրվարի 27-ին Հռոմում։ Նա իր մանկության մեծ մասն անցկացրել է Ռիետիի մոտ գտնվող Կոլեբակարո դի կոնտիլյանո գյուղում, որտեղ նրա ծնողները կալվածք ունեին:
Նրա պապը՝ Ջովաննին և հորեղբայր Ռաֆայելը եղել են Պապի անձնական բժիշկները, իսկ հայրը՝ Կավալիեր Լուիջի Բատիստինին, Հռոմի համալսարանի անատոմիայի պրոֆեսոր էր։ Բատիստինին հաճախել է Բանդինելի քոլեջ, իսկ ավելի ուշ՝ Դել Ապոլինարեի ինստիտուտ:
Բատիստինին դուրս է եկել իրավաբանական դպրոցից՝ Էմիլիո Տերզիանիի (որը դասավանդում էր կոմպոզիցիա) և Վենցեսլաո Պերսիչինիի (երգարվեստի պրոֆեսոր) մոտ երաժշտություն սովորելու համար Սանտա Սեսիլիայի ազգային ակադեմիայում, այնուհետև Հռոմի երաժշտական լիցեյում։ Բատիստինին աշխատել է դիրիժոր Լուիջի Մանչինելլիի և կոմպոզիտոր Ավգուստո Ռոտոլիի հետ և խորհրդակցել բարիտոն Անտոնիո Կոտոնիի հետ՝ կատարելագործելու իր տեխնիկան։
Վաղ գործունեություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բատիստինին իր օպերային առաջնելույթը կատարել է Հռոմի Արգենտինայի թատրոնում, Դոնիցետտիի «La favorita» օպերայում՝ կատարելով Ալֆոնսոյի դերը։ Դրա ամսաթիվը հաճախ տրվել է 1878 թվականի դեկտեմբերի 11-ը, թեև 1878 թվականի նոյեմբերի 9-ը, ըստ որոշ աղբյուրների, առավել ստույգ ամսաթիվ է[7][8]։
Իր մասնագիտական կարիերայի առաջին երեք տարիների ընթացքում նա հյուրախաղերով շրջել է Իտալիայում՝ երգելով գլխավոր դերեր այնպիսի տարբեր օպերաներում, ինչպիսիք են Ճակատագրի ուժը, Տրուբադուր, Ռիգոլետտո, Երաշխիք, Հուգենոտներ, Դինորա, Աֆրիկանա, Պուրիտաններ, Լյուչիա դի Լամերմուր, Աիդա եւ Էռնանի։ Նա նաև մասնակցել է մի քանի օպերային պրեմիերաների։ 1881 թվականին նա առաջին անգամ մեկնել է Բուենոս Այրես՝ շրջելով Հարավային Ամերիկայում ավելի քան 12 ամիս։ Իր վերադարձի ճանապարհին նա հայտնվել է Բարսելոնայում և Մադրիդում, որտեղ նա երգել է Ֆիգարո՝ Ռոսինիի Սևիլյան սափրիչ (Il Barbiere di Siviglia) զավեշտական գլուխգործոցում:
1883 թվականին նա կատարել է իր առաջին այցը Լոնդոնի Քովենթ Գարդենում գտնվող Արքունական օպերային թատրոն, որտեղ նա հանդես է եկել Ռիկարդոյի դերում Վինչենցո Բելինիի Պուրիտաններում աստղային դերասանական կազմով, որտեղ ընդգրկված էին Մարսելա Սեմբրիխը, Ֆրանչեսկո Մարկոնին և Էդուարդ դե Ռեսկեն: Նա նաև երգել է առաջատար սոպրանո Ադելինա Փաթիի հետ Քովենթ Գարդենի այլ բեմադրություններում։
Բատիստինին իր առաջնաելույթը կատարել է 1886 թվականին Նեապոլի Սան Կառլո թատրոնում։ Երկու տարի անց նա ևս մեկ անգամ նավարկել է Բուենոս Այրես՝ երգելու մի քանի ներկայացումներում, բայց սա նրա վերջին անդրատլանտյան ուղևորությունն էր, և նա այլևս երբեք չի հայտնվել Հարավային Ամերիկայում: Նա նաև խուսափել է Հյուսիսային Ամերիկայից՝ չնայած Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն օպերայի ղեկավարությունից ստացած առաջարկներին: Նրա բացակայության ընթացքում Բատիստինիի հիմնական ռեպերտուարը հատկացվել էր իտալացի բարիտոններ Մարիո Անկոնային, Ջուզեպպե Կամպանարիին, Անտոնիո Սկոտիին և 1908 թվականից հետո Պասկուալե Ամատոյին։
1888 թվականին Բուենոս Այրես կատարած դժվար ճանապարհորդության ժամանակ, Բատիստինին ձեռք է բերել օվկիանոսային ճանապարհորդության հանդեպ վախ, իր անբարենպաստ փորձառությունների պատճառով: 1888 թվականը նաև նրա առաջնելույթի տարին էր Միլանի Լա Սկալա թատրոնում: Լա Սկալայի հանդիսատեսը ընդունել է նրան, և նա կրկին ներգրավվել է հաջորդ սեզոնի համար:
Ռուսական տարիներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Mattia_battistini_1911.jpg/220px-Mattia_battistini_1911.jpg)
1892 թվականից սկսած Բատիստինին անսահաման ճանաչում է ձեռք բերել Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի կայսերական երկու թատրոնների՝ Մարիինյան և Մեծ թատրոններիի հանդիսատեսի շրջանում: Նա կանոնավոր կերպով վերադարձել է Ռուսաստան՝ այնտեղ ելույթ ունենալով ընդհանուր առմամբ 23 խաղաշրջանում և լայն շրջագայություններ կատարել Արևելյան Եվրոպայի այլ վայրերում՝ սկսելով Վարշավայից: Նա ուղևորվել է Վարշավա, Սանկտ Պետերբուրգ, Մոսկվա և Օդեսա՝ ճամփորդելով իր անձնական երկաթուղային կառքով՝ սպասավորների շքախմբի հետ և անթիվ բեռնախցիկներով, որոնք պարունակում էին հսկայական բեմական զգեստապահարան, որը հայտնի էր իր նրբագեղությամբ և շքեղությամբ: Կոմպոզիտոր Ժյուլ Մասենեն պատրաստ էր Վերթեր օպերայում դեր հարմարեցնել բարիտոնի համար, և Բատիստինին ընտրեց այն երգելու Սանկտ Պետերբուրգում 1902 թվականին։ Այդպիսին էր երգչի հեղինակությունը:
Բատիստինին որոշ հաճախականությամբ ելույթ է ունեցել նաև Միլանում, Լիսաբոնում, Բարսելոնայում, Մադրիդում, Բեռլինում, Վիեննայում, Պրահայում, Բուդապեշտում և Փարիզում (որտեղ նա առաջին անգամ երգել է 1916 թվականին[9])։ Բայց Ռուսաստանում նրա բազմաթիվ սոցիալական կապերը և բարեհաճությունը, որը վայելում էր կայսերական ընտանիքից և ազնվականությունից, երաշխավորել են, որ Ռուսաստանը, ավելի, քան նույնիսկ Իտալիան, դառնար նրա գեղարվեստական հայրենիքը մինչև 1914 թվականի Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը։ 1917 թվականին բոլշևիկների սկսած պատերազմը հանգեցրեցցարական ռեժիմի և արիստոկրատական հասարակության ոչնչացմանը, որը հարստացրել էր շրջագայող իտալացի օպերային աստղերին, ինչպիսիք են Բատիստինին և նրա համաերկրացի տենոր Ֆրանչեսկո Տամագնոն, Ֆրանչեսկո Մարկոնին և Անջելո Մասինին: Պատմությունը ձևավորող այս քաղաքական զարգացումը, Բատիստինիի՝ Ամերիկա մայրցամաքում երգելուց հրաժարվելու հետ միասին, նշանակում էր, որ 1918 թվականին պատերազմի ավարտից հետո նրա կարիերան սահմանափակվում էր Արևմտյան Եվրոպայով:
Բատիստինիի հարսնացուի ընտրությունը վայել էր Ցարական Ռուսաստանում և Արևմուտքում նրա հարգանք վայելած սոցիալական կարգավիճակին։ Նա ամուսնացել է իսպանացի ազնվական կնոջ՝ Դոնյա Դոլորես դե Ֆիգերոա ի Սոլիսի հետ, որը մարքիզի և կարդինալ Ռաֆայել Մերի դել Վալի զարմիկի սերունդն էր։
1900 թվականի հունվարին Բատիստինին և ռուս երիտասարդ երկրպագու Վարվառա Գրիգորևնա Կովալենսկին (1878-1946) ունեցել են որդի՝ Պետյան (1900-1972)։ Տասը տարի շարունակ Բատիստինին ու Վարվառան փոխադարձ կապեր են պահպանել և աշխատել են Պետյայի դաստիարակության վրա՝ վերջապես նրան գրանցելով Նազարենոյի քոլեջում՝ Պիետրո Կովալենսկի անունով: Չնայած մայրը և հայրը երբեք չեն ամուսնացել (Բատիստինին արդեն ամուսնացած էր և նվիրված կաթոլիկ էր) և դադարել են շփվել, նրանք հաշտվել են Վարվառայի ամուսնու՝ Վլադիմիր Մրոսովսկու մահից հետո: Այդ պահին Պետյան (այժմ հայտնի է որպես Պիտեր Մրոսովսկի) ավարտել էր դպրոցն Անգլիայում և Քեմբրիջի համալսարանը[10]։ Նա այնտեղ ընկերություն էր անում Նաբոկովի նման մարդկանց հետ, որոնց ներկայացրել է Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսես»-ը[11]։
Կյանքի վերջին տարիներ և մահ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բատիստինին 1914–1918 թվականների պատերազմից հետո ստեղծել է երգիչների իր ընկերությունը։ Նա հյուրախաղերով շրջել է նրանց հետ և հաճախակի ելույթ ունեցել համերգներով։ Վերջին անգամ նա երգել է Անգլիայում 1924 թվականին և իր վերջին համերգը տվել է մահից մեկ տարի առաջ։ Ասում են, որ նրա ձայնը դեռ կայուն էր, արձագանքող և ընդհանուր լավ վիճակում:
Նրա վերջին ելույթը տեղի է ունեցել Ավստրիայի Գրաց քաղաքում 1927 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Նա հեռացել է իր կալվածքը՝ Կոլեբակարո դի կոնտիլյանո, Ռիետի, և մահացել այնտեղ սրտի անբավարարությունից 1928 թվականի նոյեմբերի 7-ին:
Բատիստինին հետագա տարիներին նաև վոկալ է սովորեցրել։ Նրա աշակերտներից էին բասկ բարիտոն Սելեստինո Սարոբեն[12] և հույն բարիտոն Տիտոս Քիրելիսը[13]։
Ձայնագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![]() | |
3-րդ գործողություն․ «Օ, մեծ Կառլո» | |
«Օ, մեծ Կառլո», երգել է Բատիստինին, Էմիլիա Կորսին, Լուիջի Կոլազան, Արիստոդեմո Սիլիչը, և Լա Սկալայի երգչախումբը 1906 թվականին։ | |
Բատիստինիի ձայնագրությունների սկզբնական հաջորդականությունը հատվել է Վարշավայում 1902 թվականին գրամոֆոնի և գրամեքենաների ընկերության համար: 1906-1924 թվականներին նա շատ ձայնագրություններ է կատարել Gramophone Co Ltd-ի և նման այլ ընկերությունների համար: Նրա ձայնագրությունները թողարկել է Վիկտորը ԱՄՆ-ում: Բատիստինիի վերջին ձայնագրությունը տեղի է ունեցել 1924 թվականի փետրվարին։ Նրա ձայնասկավառակների ամենավաղ ձայնագրությունները դաշնամուրի նվագակցությամբ են, սակայն հետագայում նրա երգելու առաջարկները ապահովել են նվագախմբային երաժիշտների փոքր խումբը և երբեմն մի քանի խմբերգիչներ:
Ընտրված վերաթողարկումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վինիլային երկար նվագարկվող սկավառակի վրա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]EMI-ն՝ բնօրինակ արտադրողը, թողարկել է Բատիստինիի ամբողջական հավաքածուն երկարանվագ ձայնասկավառակի (LP) դարաշրջանի վերջում, որը վերամշակել էր աուդիոտեխնիկ Քիթ Հարդվիքը 78 պտույտ/րոպե շելլակի օրիգինալ սկավառակներից։
Կոմպակտ սկավառակի վրա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Մատիա Բատիստինի․ Ավարտուն ձայնագրություններ, 1898–1924, 6 ձայնասկավառակ, Մարսթոն Ռեքորդս 2015 (ԱՄՆ).[14]
- Ավարտուն ձայնագրություններ․ Մատիա Բատիստինի, ձայնագրություն 1 (1902–1911), Ռոմոֆոն (Մեծ Բրիտանիա)։
- Մատիա Բատիստինի․ Մոցարտի, Ֆլոտոուի, Դոնիցետիի, Գունոդի, Վերդիի, Ամբրուազ Թոմաի, Պրայզերի-Լեբենդիգե Վերգանգենհեյթի արիաների ասմունքը (Ավստրիա)։
- Մատիա Բատիստինի․ Բարիտոնների թագավորը, Պրայզեր—Լ․Վ․ Ավստրիա; 2 ձայնասկավառակի թողարկում, որը պարծենում է երգչի մեծ, ձայնագրված արդյունքի խորաթափանց ընտրված և լավ փոխանցված հատվածով:
- Մատիա Բատիստինի․ ձայնագրություն 1–3, Փըրլ (Մեծ Բրիտանիա)։
- Մատիա Բատիստինի, ձայնագրություն 1–2, Սիմփոզիում (Մեծ Բրիտանիա)։
Այս երգիչը նույնպես հանդիպում է բազմաթիվ պատմական ձայնասկավառակներում, որոնք նվիրված են վոկալ հավաքածուներին:
Ձայնագրությունների ճանաչում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մատիա Բատիստինին համարվում էր մեծագույն երգիչներից մեկը, և նույնիսկ նրա բազմաթիվ սկավառակների մակերեսային ծանոթությունը պարզ կդարձնի, թե ինչու էր նա այդքան մեծ ճանաչում վայելում իր ժամանակակիցների շրջանում: Վոկալ զենքերի զինանոցից, որը նա դրսևորում է ձայնագրության մեջ, իր գրանցամատյանների կատարյալ միաձուլումն էր՝ զարդանախշերի, portamento-ի և fil di voce-ի, ինչպես նաև ռուբատո և լեգատո էֆեկտների մի շարք բարդ օգտագործման հետ: Նրա արվեստը կատարելագործվել է նախքան 1890-ական թվականները վերիզմո օպերայի ի հայտ գալը, և Պոլ Պլանսոնի ու Մարիո Անկոնայի (և ավելի քիչ՝ Ալեսանդրո Բոնչիի) հետ միասին նա ներկայացնում էր սկավառակի վրա արական բել կանտոյի երգելու արվեստի մթնշաղի մասին:
Բարեբախտաբար, Բատիստինիի հստակ, բարձրադիր բարիտոնի ձայնը լավ ընկալել է պարզունակ ակուստիկ ձայնագրման գործընթացը, սակայն միայն նրա ամենացածր նոտաները մռայլ էին հնչում: Նա նաև վարում էր վաղ շրջանի ձայնային «ստուդիաների» դժվարին պայմանները՝ իրենց տուփային շրջանակներով և պատին ամրացված ձայնագրման ձագարով, շատ ավելի լավ, քան իր ժամանակակիցներից շատերը, որոնք հաճախ իրենց չոգեշնչող շրջապատից վախեցած էին զգում: Նրա երգեցողությունը համարվում էր «հնաոճ» նույնիսկ մոտ 1900 թվականին։ Հետևաբար, նրա սկավառակները հետահայաց ուղեցույց են տալիս իտալական երգեցողության պրակտիկային 19-րդ դարի սկզբից մինչև կեսերը (Գաետանո Դոնիցետիի և Վինչենցո Բելինիի դարաշրջանը), ինչպես նաև ցույց են տալիս վոկալիզմի «մեծ ձևի» ոճը, որի համար շատ ռոմանտիկ օպերային երաժշտություններ են գրվել։ Բատիստինին մատուցում է այս տեսակի երաժշտությունը կենսունակ, համարձակ և արիստոկրատ ձևով: Այնուամենայնիվ, նա դեմ չէ իր ձայնը ցուցադրելուն՝ երկարացնելով վերին նոտաները կամ գրավոր պարտիտուրան զարդարելով ազատականությամբ, որը կարող է զարմացնել 21-րդ դարի ունկնդիրներին, որոնք տոգորված են կոմպոզիտորի ստեղծագործության սրբազան լինելու ժամանակակից պատկերացումներով:
Բատիստինիի, թերևս, պատմականորեն ամենալուսավոր ձայնագրությունը «Ինձ մի արթնացրու»-ն է՝ «Ինչու՞ արթնացնել ինձ»-ի իտալական տարբերակը, տենոր արիա Մասնեի Վերթերից։ Մասնեն հերոսի դերը վերափոխել է բարիտոնի համար հատուկ տարբերակով, որը հատկապես պատրաստված էր Բատիստինիի համար՝ հիշեցնելով այն դարաշրջանը, երբ կոմպոզիտորներն իրենց երաժշտական մասերը հարմարեցնում էին մեկ երգչի տաղանդին համապատասխան, և Բատիստինիի հասակի երգիչը կարող էր այնպես անել, որ ցանկացած ձևափոխում ընդունելի թվա: Այն ունկնդիրների համար, որոնք առաջին անգամ նմուշառել են Բատիստինիի սկավառագրությունը, նրա փորձաքարային ձայնագրված կատարումները ներառել են արիաների տարբերակներ Դոն Սեբաստիանոյից, Մակբեթից, Դոն Կառլոսից, Տանհոյզերից և Լ'Աֆրիկանայից։
Մատենագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Էլզա Բոսկարդինին, Ռիետիի Eugenio Cirese ինստիտուտից, հրատարակել է մի քանի բրոշյուրներ Բատիստինիի մասին, մասնավորապես.
- Մատիա Բատիստինի, համառոտ պատմակենսագրական բնութագիր (1980)։
- Մատիա Բատիստինիի արվեստը (1981)։
- Մատիա Բատիստինի հուզում է Ումբրիացի հանդիսատեսին (1993)։
- Մատիա Բատիստինի, Պետերբուրգի ֆավորիտը (1994)։
- Մատիա Բատիստինի, Դոնիցետիի մեղեդիների թարգմանիչ (1998)։
- Դոլորես Ֆիգերոա ի Սոլիս՝ Մատիա Բատիստինիի կինը (գրված է իսպաներեն և նկարազարդված է)։
Տես նաև հետևյալ գրքերը․
Սելետի, Ռոդոլֆո (1996): Բել Կանտոյի պատմությունը. Օքսֆորդ և Լոնդոն, Օքսֆորդ համալսարանի հրատարակչություն։
Սելետի, Ռոդոլֆո (1964): Հոյակապ ձայները. Հռոմ, Մշակութային համագործակցության ինստիտուտ։
Չուիլոն, Ժակ (1996): Battistini Le Dernier Divo. Փարիզ, Ռոմիլաթ, Չուիլոնի մանրամասն գրված գրքի անգլերեն հրատարակությունը, որը թարգմանել է Է. Թոմաս Գլասոնը, Թոմաս Հեմփսոնի նոր նախաբանով, և ներառե է 19 վերնագրերով սկավառակ և բազմաթիվ հազվագյուտ լուսանկարներ Չուիլոնի անձնական հավաքածուից, մասնավորապես՝ Չուիլոն, Ժակ։ (Ապրիլ 2009): Մատիա Բատիստինի, Բարիտոնների թագավորը և թագավորների բարիտոնը, Լանհեմ, Բժիշկ, ԱՄՆ, Խրտվիլակ Մամուլ[1]։
Ֆրակասինի, Գ․ (1914)․ Մատիա Բատիստինի. Միլանո, Բարբինի;
Կառլ Ժոզեֆ Կութչ և Լեո Ռիեմենս, խմբագիրներ (2000): Großes Sängerlexikon, Բասել, Սաուր։
Լանսելոտի, Ա (1942): Ոսկե ձայները. Հռոմ, Պալոմբի։
Մոնալդի, Գ (1929): Կանտանտի Սելեբրի. Հռոմ, Թիբեր։
Պալմեգիանի, Ֆրանչեսկո (1977), Մատիա Բատիստինի, բարիտոնների արքա Միլան Ստամպա դ'Օգի Էդիտրիսը, 1949 (վերատպվել է դիսկոգրաֆիայով, Վ․ Ռ Մորան, խմբագիր, Նյու Յորք, Առնո մամուլ)։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Archivio Storico Ricordi — 1808.
- ↑ 3,0 3,1 Կերպարվեստի արխիվ — 2003.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Баттистини Маттиа // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ «Marston Records Liner Notes». Արխիվացված է օրիգինալից 6 September 2015-ին. Վերցված է 29 July 2015-ին.
- ↑ Steane, J.B., 1998. Singers of the Century, vol. 2. Amadeus Press, Portland, pp. 48–52.
- ↑ Mattia Battistini, King of Baritones and Baritone of Kings. Md, USA: The Scarecrow Press. 2009. էջ 7.
- ↑ Battistini, le dernier divo. Paris: Editions Romillat. 1996. էջ 17.
- ↑ Chuilon, Jacques (2009). Mattia Battistini: King of Baritones and Baritone of Kings. Translated by Glasow. Toronto: The Scarecrow Press, Inc. էջ 207. ISBN 978-0-8108-6144-2. «The first time Battistini sang in Paris was on Wednesday, 24 May 1916, at the Comédie-Française, at a gala memorial/benefit for French marine soldiers.»
- ↑ Chuilon, Jacques (2009-04-13). Mattia Battistini: King of Baritones and Baritone of Kings (անգլերեն). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6727-7.
- ↑ Mrosovsky-Shaw, Liza (2016–17). «Following Darwin's Footsteps» (PDF). Nabokov Online Journal. X–XI: 1–25 – via www.nabokovonline.com.
- ↑ Sarobe, Celestino (11 January 1936). «Conférence sur le chant». Lyrica (published April 1936): 2723–2726 – via Gallic.
- ↑ «Xirellis Titos – Greek National Opera». virtualmuseum.nationalopera.gr. Վերցված է Mar 6, 2020-ին.
- ↑ «Mattia Battistini-The Complete Recordings». Արխիվացված է օրիգինալից 29 August 2015-ին. Վերցված է 29 July 2015-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![]() | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մատիա Բատիստինի» հոդվածին։ |
|