Արտադրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Արտադրություն՝ աշխատուժի, մեքենաների, գործիքների, քիմիական կամ կենսաբանական մշակման ու ձևակերպման միջոցով ապրանքների ստացում։ Սա տնտեսության երկրորդային (արտադրական) ոլորտի էությունն է[1]։ Տերմինը կարող է վերաբերել մարդու գործունեության մի շարք տեսակների՝ ձեռքի աշխատանքից մինչև բարձր տեխնոլոգիաների, բայց այն առավել հաճախ կիրառվում է արդյունաբերական դիզայնի մեջ, որի ընթացքում առաջնային ոլորտից անմշակ հումք հանդիսացող նյութերը վերածվում են պատրաստի ապրանքների։ Նման ապրանքները կարող են վաճառվել այլ արտադրողների` ավելի բարդ ապրանքների արտադրության համար, ինչպիսիք են ինքնաթիռները, կենցաղային տեխնիկաները, կահույքը, սպորտային սարքավորումները, մեքենաները կամ երրորդային ծառայությունների ոլորտի միջոցով բաշխվեն արդյունաբերության վերջնական սպառողներին։ Սա հիմնականում իրականացվում է մեծածախ վաճառականների միջոցով, ովքեր իրենց հերթին վաճառում են մանրածախ վաճառականներին վերջիններս էլ` հաճախորդներին։

Արտադրական ճարտարագիտությունը կամ արտադրական գործընթացը փուլերն են, որոնց միջոցով հումքային նյութերը վերածվում են վերջնական արտադրանքի։ Արտադրական գործընթացը սկսվում է արտադրանքի ձևավորմամբ և նյութերի դասակարգմամբ, որոնցից էլ պատրաստվում է ապրանքը։ Այնուհետև այս նյութերը արտադրական գործընթացի միջոցով ձևափոխվում են և վերածվում պահանջվող զանգվածի։

Ժամանակակից արտադրությունը ներառում է բոլոր միջին մակարդակի գործընթացները, որոնք անհրաժեշտ են արտադրանքի և դրա բաղադրիչների միավորման գործընթացում։ Որոշ արտադրողներ, ինչպիսիք են կիսահաղորդչային և պողպատե իրերի արտադրողները, սրա փոխարեն օգտագործում են «կեղծիք» տերմինը։

Արտադրական ոլորտը սերտորեն կապված է ճարտարագիտության և արդյունաբերական դիզայնի հետ։ Հյուսիսային Ամերիկայի խոշոր արտադրողներից են` «Ջեներալ մոթորս» ընկերությունը, «Ջեներալ էլեկտրիկ»-ը, «Պրոքտեր ընդ Գամբլ»-ը, «Ջեներալ Դինամիկ» ասոցիացիան, «Բոինգ» ընկերությունը, «Պֆայզեր»-ը, «Փրսիժն Քյասթփարթ»-ը և «Ֆիաթ Կրասլյեր» ավտոմոբիլային կազմակերպությունը։ Եվրոպայում խոշոր արտադրողներից են` «Վոլցվագեն Գրուպ»-ը, «Սիեմենս»-ը, «ԲԻ.ԷՆ.ԷՍ.ԷՖ.»-ը, և «Միչելին»-ը։ Ասիայի խոշոր արտադրողներն են` «Տոյոտա»-ն, «Յամահա-ն, «Պանասոնիկ»-ը, «ԷԼ ՋԻ»-ն, «Սամսունգ»-ը և «Թաթա Մոթորս»-ը։

Պատմություն և զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոինգ 787-ի 41-րդ թռիչքը
Արդյունաբերական աշխատողը ծանր պողպատե արտադրանիքների մեջ

Արտադրությունը սկսվել է 19-րդ դարում[2]։ Այն սովորաբար իրականացվում էր հմուտ արհեստավորների և նրանց օգնականների կողմից։ Ուսուցումն իրականացվում էր աշակերտելու միջոցով։ Նախաարդյունաբերական աշխարհի մեծ մասում գիլդիական համակարգը (վաճառականների միավորումներ) պաշտպանում էր քաղաքային արհեստավորների արտոնություններն ու առևտրական գաղտնիքները։

Նախաարդյունաբերական աշխարհում արտադրության մեծ մասը տեղի էր ունենում գյուղական տարածքներում, որտեղ տնային տնտեսությունների վրա հիմնված արտադրությունը ծառայում էր որպես գյուղատնտեսության լրացուցիչ կենսապահովման ռազմավարություն (դեռ շարունակում է տեղի ունենալ որոշ վայրերում)։ Դուրս բերման համակարգի միջոցով ձեռնարկատերերը մեկ ձեռնարկության շրջանակներում կազմակերպում էին մի շարք արտադրական տնային տնտեսություններ ։

Բրիտանիայում 18-րդ դարի վերջին, արդյունաբերական հեղափոխության սկզբին, գործարանային համակարգն առաջին անգամ ընդունվեց և հետագայում տարածվեց ամբողջ աշխարհով[3]։ Գործարանային համակարգի հիմնական առանձնահատկությունը մեքենաների օգտագործումն էր, որոնք ի սկզբանե աշխատում էին ջրով կամ գոլորշիով, իսկ հետագայում արդեն էլեկտրաէներգիայով։ 19-րդ դարում արտադրության ամերիկյան համակարգում գրանցվեցին տնտեսությունների, գործարանների կենտրոնացման և փոխարինելի մասերի ստանդարտացման աճ։

Մեքենայացված արտադրական գործընթացը ստեղծվել է, որպեսզի հավաքագրվեն կրկնվող մասերը, առանձին աշխատողների օգնությամբ, ովքեր այդ գործընթացի ընթացքում հատուկ քայլեր են իրականացնում։ Սա հանգեցրել է արդյունավետության զգալի աճի՝ նվազեցնելով վերջնական գործընթացի արժեքը։ Ավելի ուշ ստեղծվեցին ավտոմատ սարքեր, որպեսզի աստիճանաբար փոխարինեն մարդկանց, միտում, որն արագացել է համակարգիչների և ռոբոտների զարգացման հետ մեկտեղ։

Խորհրդային Միության ժամանակ արտադրությունը հիմնված էր կոլեկտիվիզմի վրա։

Արդյունաբերական քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտադրական տնտեսագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից ավտոմոբիլների կոնվեյեր

Նոր տեխնոլոգիաները Միացյալ Նահանգների Արտադրական գոտում առաջատար արտադրական աշխատանքային հնարավորությունների շրջանակում որոշակի աճ են գրանցել։ Արտադրությունը ապահովում է կարևոր նյութական աջակցություն՝ ազգային ենթակառուցվածքների և ազգային պաշտպանության համար։

Մյուս կողմից, արտադրության մեծ մասը կարող է ներառել սոցիալական և բնապահպանական զգալի ծախսեր։ Օրինակ վտանգավոր թափոնների մաքրման ծախսերը կարող են գերազանցել այդ թափոնները ստեղծող արտադրանքի օգուտներին։ Վտանգավոր նյութերը կարող են ռիսկի ենթարկել աշխատողների առողջությունը։ Այս ծախսերն այժմ քաջ հայտնի են, և դրանց արդյունավետ լուծման, թափոնների կրճատման, արդյունաբերական փոխազդեցության օգտագործման, վնասակար քիմիական նյութերի վերացման համար ջանքեր են գործադրվում։

Արտադրության բացասական ծախսերը կարող են նաև լուծվել օրինական ճանապարհով։ Զարգացած երկրները արտադրական գործունեությունը կարգավորում են աշխատանքային և բնապահպանական օրենքներով։ Ամբողջ աշխարհում արտադրողները կարող են ենթարկվել կանոնակարգերի և աղոտման համար նախատեսված հարկերի, որպեսզի փոխհատուցեն արտադրական գործունեության բնապահպանական ծախսերը։ Աշխատանքային արհմիությունները և արհեստավորական գիլդիաները պատմական դեր են խաղացել աշխատողների իրավունքների և աշխատավարձների բանակցություններում։ Զարգացած երկրներում գոյություն ունեցող շրջակա միջավայրի պահպանության և աշխատանքային ապահովագրության մասին օրենքները կարող են անհասանելի լինել երրորդ աշխարհի երկրներում։ Քաղաքացիական իրավախախտման և արտադրանքի պատասխանատվության վերաբերյալ օրենքը լրացուցիչ գին է սահմանում արտադրության համար։ Սա վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում տեղի ունեցող ընթացիկ գործընթացում կարևոր խթան է հանդիսանում` արտադրության վրա հիմնված արդյունաբերության համար, որը գործողությունները տեղափոխում է զարգացող աշխարհի տնտեսություն, որտեղ արտադրության ծախսերը զգալիորեն ցածր են, քան զարգացած աշխարհի տնտեսությունում։

Անվտանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտադրությունն յուրահատուկ մարտահրավերներ է նետում առողջությանը և անվտանգությանը։ Այն անվտանգության ու առողջության ազգային ինստիտուտի կողմից Ազգային պրոֆեսիոնալ հետազոտական օրակարգում ճանաչվել է գերակա արդյունաբերական ոլորտ` առողջապահական և անվտանգության հարցերի միջամտության ռազմավարությունների սահմանման ու մշակման համար[4][5]։

Արտադրություն և ներդրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտադրության և ներդրման մեջ միտումների, խնդիրների վերաբերյալ ուսումնասրություններն ու հետազոտություններն ամբողջ աշխարհում կենտրոնանում են՝

  • Զգալի փոփոխության բնույթն ու աղբյուրները, որոնք տեղի են ունենում միջազգայնորեն արտադրության ու ավելի լայն արդյունաբերական տնտեսական աճի ոլորտների,
  • մրցակցության և
  • օտարերկրյա անմիջական ներդրողների գրավչության վրա։

Ընդհանուր հետազոտություններից բացի, հետազոտողները ուսումնասիրել են արտադրության զարգացման առանձնահատուկ առանցքային տեսակետների վրա ազդող հատկություններն ու գործոնները։ Նրանք համեմատել են արտադրությունն ու ներդրումներն արևմտյան և ոչ արևմտյան մի շարք երկրներում և առանձին կարևոր արդյունաբերական և շուկայական-տնտեսական ոլորտներում իրականացրել են աճի ու արդյունավետության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ[6][7]։

2009 թվականի հունիսի 26-ին Ջեֆրի Իմելթը` «Ջեներալ էլեկտրիկ» ընկերության գործադիր տնօրենը, կոչ արեց ԱՄՆ-ին մեծացնել իր արտադրական բազային զբաղվածությունը աշխատուժի 20%-ով` մեկնաբանելով, որ ԱՄՆ-ը որոշ տարածքներում չափազանց շատ ծախսեր է կրճատել և այլևս չի կարող հույս դնել ֆինանսական ոլորտի ու սպառողների ծախսի վրա, որպեսզի բավարարի պահանջները[8]։ Բացի այդ, թեև ԱՄՆ-ում արտադրությունը լավ է աշխատում համեմատած իր մնացած տնտեսությունների հետ, միևնույնն է ուսումնասրությունները ցույց են տալիս, որ այն այնքան էլ լավ չէ աշխատում համեմատած այլ բարձր աշխատավարձ ունեցող երկրների արտադրության հետ[9]։ 2000-ից 2007 թվականներին ընդհանուր առմամբ փակվել է ԱՄՆ արտադրական 3,2 մլն աշխատատեղից յուրաքանչյուր վեցերորդը[10]։ Մեծ Բրիտանիայում, արտադրողների կազմակերպությունը կոչ է արել Մեծ Բրիտանիայի տնտեսությանը վերականգնել հավասարակշռությունը և ավելի քիչ վստահել ֆինանսական ծառայություններին ու ակտիվորեն խթանել արտադրական օրակարգը։

Սրանք Համաշխարհային բանկի տվյալներով ԱՄՆ-ում դոլարով արտադրության արտադրանքի ընդհանուր արժեքով լավագույն 50 երկրներն են[11]։


Շարք Երկիր/Մարզ Միլիոնավոր ԱՄՆ դոլար Տարի
1 Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան 3,896,345 2019
2 Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ 2,317,176 2018
3 Ճապոնիա Ճապոնիա 1,027,967 2018
4 Գերմանիա Գերմանիա 747,731 2019
5 Հարավային Կորեա Հարավային Կորեա 416,903 2019
6 Հնդկաստան Հնդկաստան 394,531 2019
7 Իտալիա Իտալիա 298,442 2019
13 Բրազիլիա Բրազիլիա 173,668 2019
8 Ֆրանսիա Ֆրանսիա 266,634 2019
9 Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա 243,114 2019
10 Ռուսաստան Ռուսաստան 222,544 2019
11 Ինդոնեզիա Ինդոնեզիա 220,503 2019
12 Մեքսիկա Մեքսիկա 217,852 2019
14 Իսպանիա Իսպանիա 154,833 2019
15 Կանադա Կանադա 151,724 2016
16 Թուրքիա Թուրքիա 143,017 2019
17 Թաիլանդ Թաիլանդ 137,544 2019
18 Շվեյցարիա Շվեյցարիա 131,718 2019
19 Իռլանդիա Իռլանդիա 119,868 2019
20 Լեհաստան Լեհաստան 100,011 2019
21 Նիդերլանդներ Նիդերլանդներ 99,648 2019
22 Սաուդյան Արաբիա Սաուդյան Արաբիա 99,438 2019
23 Ավստրալիա Ավստրալիա 78,657 2019
24 Մալայզիա Մալայզիա 78,279 2019
25 Ավստրիա Ավստրիա 74,710 2019
26 Սինգապուր Սինգապուր 73,677 2019
27 Ֆիլիպիններ Ֆիլիպիններ 69,568 2019
28 Շվեդիա Շվեդիա 69,262 2019
29 Բելգիա Բելգիա 63,569 2019
30 Վենեսուելա Վենեսուելա 58,236 2014
31 Արգենտինա Արգենտինա 57,726 2019
32 Բանգլադեշ Բանգլադեշ 57,284 2019
33 Չեխիա Չեխիա 55,270 2019
34 Իրան Իրան 53,417 2017
35 Նիգերիա Նիգերիա 51,634 2019
36 Եգիպտոս Եգիպտոս 48,241 2019
37 Պուերտո Ռիկո Պուերտո Ռիկո 47,834 2018
38 Դանիա Դանիա 45,507 2019
39 Իսրայել Իսրայել 44,314 2018
40 Վիետնամ Վիետնամ 43,172 2019
41 Ռումինիա Ռումինիա 42,453 2019
42 Հարավային Աֆրիկա Հարավային Աֆրիկա 41,400 2019
43 Ալժիր Ալժիր 41,278 2019
44 Ֆինլանդիա Ֆինլանդիա 38,670 2019
45 ԱՄԷ ԱՄԷ 36,727 2019
46 Կոլումբիա Կոլումբիա 35,439 2019
47 Պակիստան Պակիստան 34,658 2019
48 Օման Օման 30,283 2018
49 Հունգարիա Հունգարիա 29,349 2019
50 Պերու Պերու 28,733 2018

Արտադրության արդյունավետության աճի ուղիներն ու ռեզերվները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիները շատ ու բազմազան են։ Տնտեսագիտության տեսության մեջ ընդունված է դրանք խմբավորել որոշակի կառուցվածքային-տրամաբանական մոդելի մեձ, առանձնացնել արդյունավետության բարձրացման հետևյալ գործոնների խմբերը՝

  1. Գիտատեխնիկական՝ ԳՏԱ, արտադրության մեքենայացում և ավտոմատացում, ռեսուրսախնայող անթափոն տեխնոլոգիայի կիրառում, նոր նյութերի ու երկրորդական ռեսուրսների կոմպլեքսսային օգտագործում։
  2. Կազմակերպական-տնտեսական՝ աշխատատարության իջեցում, պարապուրդների վերացում, աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործում, սարքավորումների ներդրման ժամկետի կրճատում, պետական ստանդարտների և որակի համակարգի արմատավորում, տրանպորտային ծախսերի իջեցում։
  3. Սոցիալ-հոգեբանական՝ նյութական և բաարոյական շահագրգռում, աշխատողների բարձր որակավորման ապահովում, նրանց պատասխանատվության և կարողունակության բարձրացում։
  4. Արտաքին տնտեսական՝ մյուս երկրների հետ արտաքին առևտրի զարգացման, բաց դռների քաղաքականության վարում, ազատ տնտեսական գոտիների ձևավորում, համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծում և այլն։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Kenton Will։ «Manufacturing»։ Investopedia (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-01-16 
  2. Kenton Will։ «Manufacturing»։ Investopedia (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-01-16 
  3. Walker, William (1993)։ «National Innovation Systems: Britain»։ in Nelson Richard R.։ National innovation systems: a comparative analysis։ New York: Oxford University Press։ ISBN 0195076176 
  4. «Manufacturing Program | NORA | CDC»։ www.cdc.gov (en-us)։ 2019-02-11։ Վերցված է 2019-03-14 
  5. «National Occupational Research Agenda for Manufacturing | NIOSH | CDC»։ www.cdc.gov (en-us)։ 2019-02-04։ Վերցված է 2019-03-14 
  6. Manufacturing & Investment Around The World: An International Survey Of Factors Affecting Growth & Performance, ISR Publications/Google Books, revised second edition, 2002. 978-0-906321-25-6.
  7. Research Industrial Systems (2002-05-20)։ Manufacturing and Investment Around the World: An International Survey of Factors Affecting Growth and Performance։ ISBN 978-0-906321-25-6 
  8. Bailey, David and Soyoung Kim (June 26, 2009).GE's Immelt says U.S. economy needs industrial renewal. UK Guardian. Retrieved on June 28, 2009.
  9. Brookings Institution, Why Does Manufacturing Matter? Which Manufacturing Matters?, February 2012 Archived 2012-10-08 at the Wayback Machine.
  10. "Factory jobs: 3 million lost since 2000". USATODAY.com. April 20, 2007.
  11. «Manufacturing, value added (current US$) | Data»։ data.worldbank.org (en-us)։ Վերցված է 2018-11-11