Ֆելիքս Զալտեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆելիքս Զալտեն
գերմ.՝ Felix Salten
Felix Salten 1910.jpg
Ծննդյան անունգերմ.՝ Siegmund Salzmann
Ծնվել էսեպտեմբերի 6, 1869(1869-09-06)[1][2][3][4][5][6]
ԾննդավայրՊեշտ, Պեշտ, Հունգարիա
Վախճանվել էհոկտեմբերի 8, 1945(1945-10-08)[7][8][9][2][4][5][6] (76 տարեկանում)
Վախճանի վայրՑյուրիխ, Շվեյցարիա[7]
Մասնագիտությունսցենարիստ, գրող, լրագրող, վիպասան, դրամատուրգ, թատերական քննադատ, գրական քննադատ և մանկագիր
Լեզուգերմաներեն[1]
Ազգությունհրեա
ՔաղաքացիությունFlag of Austria.svg Ավստրիա[10]
Ուշագրավ աշխատանքներBambi, A Life in the Woods և The Hound of Florence
Պարգևներhonorary citizen of Wien
ԱմուսինOttilie Metzeles
ԶավակներAnna Katharina Rehmann-Salten
Felix Salten signature.svg
Felix Salten Վիքիպահեստում

Ֆելիքս Զալտեն (գերմ.՝ Felix Salten, մինչև 1911 թվականը` Զիգմունդ Զալցման գերմ.՝ Siegmund Salzmann սեպտեմբերի 6, 1869(1869-09-06)[1][2][3][4][5][6], Պեշտ, Պեշտ, Հունգարիա - հոկտեմբերի 8, 1945(1945-10-08)[7][8][9][2][4][5][6], Ցյուրիխ, Շվեյցարիա[7]), ավստրո-հունգարացի գրող-արձակագիր, լրագրող և քննադատ: Լայնորեն հայտնի է իր «Բեմբի» (անգլ.՝ Bambi. Eine Lebensgeschichte aus dem Walde,1923) վեպի շնորհիվ, որի հիման վրա 1942 թվականին Ուոլտ Դիսնեյը նկարել է «Բեմբի» մուլտֆիլմը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զիգմունդ Զալցմանը ծնվել է 1869 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Հունգարիայի Պեշտ (այժմ` Բուդապեշտ) քաղաքում ապրող հրեական ընտանիքում: Նրա հայրը եղել է ինժեներ: Շուտով տղայի ծնվելուց հետո ընտանիքը տեղաափոխվել է Վիեննա: Մինչև 1890 թվականը գրողի կյանքի մասին քիչ տեղեկություններ են հասել: Սկզբում ընտանիքն ապրում էր ազնվականական Ալզերգրունդ շրջանում, ապա` Վերինգում: 16 տարեկան հասակում Զիգմունդը դուրս է եկել Վազագասե գիմնազիայից` չավարտելով այն, և սկսել է աշխատել ապահովագրական ընկերությունում: Ընտանիքի ֆինանսական անբարենպաստության պատճառները պարզ չեն: Նրա հայրը հետագայում փոխել է ազգանունը` որպես ուծացված հրեա:

Հասուն շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1889 թվականի հունվարի 15-ին Զիգմունդը An der Schönen Blauen Donau ամսագրում հրատարակել է իր առաջին բանաստեղծությունը: 1890 թվականին Գրինշտայդլ սրճարանում նա ծանոթացել է Երիտասարդ Վիեննա գրական խմբակի անդամների հետ` նրանց հետ հաստատելով բարեկամական հարաբերություններ: Խմբակի անդամներից էին Հերման Բարը, Հոֆմանսթանը, Արթուր Շնիցլերը, Կարլ Կրաուսը, Ռիխարդ Բեր-Հոֆմանը: Ի տարբերություն այս հեղինակների` նա չէր սերում խոշոր բուժուազիայից և ապրում էր իր աշխատանքներից ստացված եկամուտներով: Նրա վաղ աշխատանքները նկարագրում են կյանքի փորձը մեծ քաղաքում: Երիտասարդ Վիեննայում գտնված տարիներին նրա արվեստը աղերսներ ուներ իմպրեսիոնիզմի հետ: Զիգմունդի և նրա ընկերների միջև առաջին տարաձայնություններն սկսվում են 1893 թվականին, երբ նա քննադատում է Շնիցլերի և Հոֆմանսթանի անճշտությունները: Չնայած դրան` նա վերջինիս հետ հեծանվային արշավ է սկսում, նույնիսկ նման են նրանց սիրային պատմությունները: Այսպես, Զալտենը Ադել Զանդրոկի (գերմ.՝ Adele Sandrock) հետ սիրախաղ է սկսում, որպեսզի Արթուր Շնիցլերին հնարավորություն տա վերջ տալու նրա հետ ունեցած հարաբերությունները: Զալտենի սիրուհին այդ ժամանակ Լոտե Գլյասն էր (գերմ.՝ Lotte Glas), ով Շնիցլերի «Ճանապարհ դեպի ազատություն» (գերմ.՝ Der Weg ins Freie) գրքի հերոսուհի Թերեզայի նախատիպն է: Զալտենը Գլյասի հետ ծանոթացել է 1894 թվականին Կարլ Կրաուսի մոտ: 1895 թվականին Գլյասը նրանից դուստր է ունենում, ում, ինչպես ընդունված էր, հանձնում են Ստորին Ավստրիայում ապրող դայակի: Այդ ժամանակ նա տարաձայնություններ է ունենում Կրաուսի հետ, ով քննադատում էր Զալտենի ու նրա ընկերների ստեղծագործությունները: Շուտով դստեր մահից հետո Զալտենը վերջ է տալիս Գլյասի հետ ունեցած հարաբերություններին: 1896 թվականի դեկտեմբերի 14-ին կայացած միջադեպը հասարակական սկանդալի է վերածվում. Զալտենն ապտակում է Կրաուսին, ով տարածել էր Զալտենի և Օթիլյա Մետցելի (գերմ.՝ Ottilie Metzel) հարաբերությունների մասին:

1894 թվականի աշնանը Զալտենը ստանձնում է Wiener Allgemeine Zeitung-ի խմբագրի պարտականությունները` այնտեղ աշխատելով նաև որպես թատերական քննադատ: Այս պաշտոնում նա սատարում է իր ընկերներին, հատկապես` Շնիցլերին: 1898 թվականին Զալտենը ծանոթանում է էրցհերցոգ Լեոպոլդ Ֆերդինանդի հետ` դրանով ծանոթանալով նրա ընտանիքի ու Հաբսբուրգների պալատի կյանքին:

1902 թվականի Զալտենն աշխատանքի է անցնում վիեննական Die Zeit թերթում: Պալատական սկանդալների մասին նրա հրապարակումները նրան ճանաչելի են դարձնում նաև Վիեննայի սահմաններից դուրս: Ի թիվս այլ նորությունների` նա հաղորդում էր էրցհերցոգ Լեոպոլդի` թեթևաբարո կանանց հետ հանդիպելու, Լեոպոլդի քրոջ` Լուիզայի և Անդրե Գիրոնի (անգլ.՝ André Giron) ինտրիգի մասին: Այս հրապարակումները, ինչպես նաև նրա «Ժոզեֆինա Մուտցենբահեր» անոնիմ վեպը բնորոշվում են որպես «կրքի ու ցանկասիրության բնական լինելուն աջակցող ելույթներ» (գերմ.՝ Plädoyer für die Natürlichkeit von Lust und Begierde)[11]:

1903-1905 թվականներին Զալտենը Սաշա կեղծանունով Die Zeit թերթում հրատարակում է Եվրոպայի միապետների դիմանկարները: Գերմանական կայսր Վիլհելմ II-ին նա պատկերել էր հետևյալ կերպ. «Պատմությունը նրա անսահման երախտապարտ կլինի, և նա կարող է ունենալ դժգոհ հետնորդներ այն բանի համար, որ նրա կառավարման օրոք բեղերը ֆանտաստիկ թռիչք են կատարել»: Զալտենը, սակայն, կասկածամտորեն էր վերաբերվում ժամանակակից զանգվածային դեմոկրատիային: Դրա հիմնական պատճառը քրիստոնյա-սոցիալիստներն էին` Կարլ Լյուգերի գլխավորությամբ, և նրանց հակասեմական հայացքները:

1901 թվականին նա հիմնում է «Երիտասարդ վիեննացիների «Սիրելի Ավգուստինին» թատրոն» կաբարեն (գերմ.՝ Jung-Wiener-Theater „Zum lieben Augustin“)` ոգեշնչվելով Էռնստ ֆոն Վոլցոգենի «Ուբերբրետլ» գրական կաբարեից: Զալտենը փորձում էր ժամանակակից տրամադրությունները փոխանցել երաժշտության, տեքստի, պարի ու ինտերիերի միջոցով: Սակայն առաջին միջոցառումը Ան դեր Վին թատրոնում, որ կայացել է 1901 թվականի նոյեմբերի 16-ին, հաջողություն չի ունեցել[12]: Վերջին միջոցառումը կայացել է նոյեմբերի 21-ին. դրանք ավարտվեցին Զալտենի համար 6.000 կրոնի վնասով:

Չնայած մեծ պարտքերին (հարսանիքից հետո 60.000 կրոն)` Զալտենը շարունակում էր անխնայորեն ծախսել: 1904 թվականին նա ուղևորություն է կատարում Եգիպտոս, պարբերաբար հանգստանում է Բալթիկ ծովի ափին ու Վենետիկում, իսկ 1909 թվականին վիլլա է վարձակալում Վիեննայի քոթեջային թաղամասում:

1906 թվականին Զալտենն ուղևորվում է Բեռլին` Ullstein Verlag հրատարակչություն, որպեսզի ստանձնի B.Z. am Mittag և Berliner Morgenpost թերթերի գլխավոր խմբագրի պաշտոնը: Զալտենի համարձակ մտահղացումն էր Սան Ֆրանցիսկոյի երկրաշարժի մասին ինքնահնար տեղեկություններ տալ, որոնք, գրված լինելով Բեռլինում, շատ մոտ էին ճշմարտությանը: Մի քանի ամիս անց նա վերադառնում է Վիեննա, քանի որ նրան դուր չի գալիս Բեռլինի քաղաքական ու սոցիալական մթնոլորտը: Նա շարունակում է աշխատանքը Die Zeit-ում:

Ֆինանսական հաջողությունների ակնկալիքով 1909 թվականին նա լիբրետո է գրում Յոհան Շտրաուսի «Հարուստ աղջիկներ» (գերմ.՝ Reiche Mädchen) օպերետի համար: Սակայն ոչ այդ և ոչ էլ հաջորդ երկու լիբրետոները հաջողության չարժանացան: Սկսած 1913 թվականից Զալտենը սցենարներ է գրում նաև ֆիլմերի համար: 1913 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Բեռլինում ներկայացվում է նա առաջին ֆիլմը` «Կրակովյան վաշխառուն» (անգլ.՝ Der Shylock von Krakau): Մինչև 1918 թվականը զբաղված Ֆելիքս Զալտենը զբաղված էր ֆիլմերի արտադրությամբ` մասնակցելով ավելի քան 11 ֆիլմի ստեղծմանը[11]:

1899 թվականին նա գրում է «Շարքայինը» պիեսը, որն իր հակամիլիտարիստական ուղղվածության պատճառով ցուցադրվել է միայն 1919 թվականին: Զալտենը Թեոդոր Հերցլի երկրպագուն էր և 1899-1900 թվականներին հոդվածներ է գրել նրա Die Welt թերթի համար: Հերցլի նկատմամբ ունեցած հետաքրքրությունը առիթ է դառնում 1909 թվականին Գալիցիա և Բուկովինա կատարած ուղևորությունների համար:

Մեկ տասնամյակ` մինչև 1914 թվականը, Զալտենը մեծ պահանջարկ էր վայելում, հայտնի էր ու «հրեշավոր արգասաբեր»[11]: 1912 թվականին նա սկսում է աշխատել Fremdenblatt-ում: Բացի այդ` մինչև 1910 թվականը նա աշխատել է Pester Lloyd-ում, Berliner Tageblatt-ում ու Neue Freie Presse-ում մինչև 1913 թվականը:

Զալտենը ոգևորված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելով: Նա ստեղծում է «Այն պետք է լիներ» (գերմ.՝ «Es muß sein!») լոզունգը Neue Freie Presse թերթի համար: Պատերազմի ժամանակ նա լրագրող էր Ավստրո-Հունգարիայի արտաքին գործերի նախարարության Fremdenblatt թերթում: Neue Freie Presse և Berliner Tageblatt հրապարակվում են նրա հայրենասիրական պատկերներն ու արևմտաեվրոպական մշակույթին ու գրականությանը վերաբերող բանավիճային հոդվածներ: 1917 թվականին նա պատերազմը բնութագրում է որպես «աղետ»[11]:

Պատերազմից հետո Զալտենը տատանվում էր պահպանողական և ավելի ռազմաշունչ դիրքորոշումների մեջ` մեծ համակրանք ունենալով արմատական քաղաքական շարժման հանդեպ[11]: Մոտ 1923 թվականին նա գովեստային բնույթի հոդվածներ է տպագրում Կարլ Մարքսի, Վիկտոր Ադլերի և Լև Տրոցկու մասին, իսկ 1927 թվականին կոչ է անում քվեարկել սոցիալ-դեմոկրատների օգտին: Ամեն դեպքում, նա կոկետություն էր անում նաև կաթոլիկ պահպանողականների հետ: Նա սալոնային մշակույթից նահանջելու և բաց մասնակցության երկընտրանքի մեջ էր:

Fremdenblatt-ի լույսընծայման դադարից հետո 1919 թվականին Զալտենը գրում էր Neue Freie Presse-ի կիրակնօրյա ֆելիետոնները: Սկսած 1920-ական թվականներից` նա հրատարակել է մի քանի հանրահայտ վեպեր: 1923 թվականին լույս են տեսել կենդանիների մասին վեպեր` «Ֆլորենտական շունը» (գերմ.՝ Der Hund von Florenz) և «Բեմբին» (գերմ.՝ Bambi. Eine Lebensgeschichte aus dem Walde` «Բեմբի: Անտառի կենսագրությունից»), որոնք հետագայում էկրանավորվել են Walt Disney Productions ընկերության կողմից: 1927 թվականին նա դարձել է Արթուր Շնիցլերի հետնորդը ավստրիական PEN միջազգային կազմակերպության նախագահի պաշտոնում: 1930 թվականին նա եվրոպացի գրողների ու լրագրողների պատվիրակության կազմում ճանապարհորդություն է կատարում ԱՄՆ, ինչից հետո 1931 թվականին հրատարակում է «Հինգ րոպե Ամերիկայում» (գերմ.՝ Fünf Minuten Amerika) գիրքը:

Ֆելիքս Զալտենը 933 թվականին

Լինելով PEN ընկերության նախագահ` նա հրաժարվում է ներքաշվել նացիստական Գերմանիայի ղեկավարության շուրջ ստեղծված կոնֆլիկտի մեջ` ցույց տալով իր «փոքր հեռատեսությունը»: 1933 թվականի մայիսի 21-ին Դուբրովնիկում կայացած հանդիպման ժամանակ նա անցանկալի մարդ է համարվում, քանի որ չի միանում նացիստական Գերմանիայում գրքերի այրման դեմ հանդես եկող գրողների բողոքներին: 1933 թվականի հունիսի 27-ի գլխավոր հավաքի ժամանակ նա հրաժարվում է պաշտոնից, ինչից հետո տեղի է ունենում ակումբի աջարմատական անդամների առանձնացումը: Դրանից հետո Զալտենը դուրս է մղվում հասարակական կյանքի մասնակցությունից: 1935 թվականին Գերմանիայում նրա գրքերն արգելվում են: Դրա և որդու վարկերը մարելու պատճառով Զալտենը կանգնում է ֆինանսական դժվարությունների առաջ:

Այս ընթացքում` 1930-1933 թվականներին, Զալտենը մասնակցում է հնչյունային հինգ ֆիլմերի ստեղծմանը` ներառյալ «Սկամպոլոն» (գերմ.՝ Scampolo, ein Kind der Straße` «Սկամպոլոն` փողոցի դուստրը») Բիլլի Ուայլդերի և Մաքս Օֆյուլսի մասնակցությամբ: Սկսած 1933 թվականից նրա ստեղծագործության մեջ ավելի ու ավելի գերիշխող են դառնում կենդանիների մասին պատմվածքները և իր լրագրողական ու ստեղծագործական կյանքի մասին հուշերը: Ավստրիայի քաղաքացիական պատերազմից հետո նա հանդես է գալիս ավտորիտար կառավարության կողմից, ինչի առիթով արժանանում է քննադատական կարծիքների արտասահմանից, հատկապես ավստրիացի գրող Յոզեֆ Ռոտի կողմից:

Անշլյուսից հետո` 1938 թվականին, նա փախչում է անձնական բռնադատումից: Դրա պատճառ է հանդիսացել հավանաբար ամերիկացի դիվանագետ Լելանդ Մորիսին աջակցումը: Նրա դուստրը` Աննա Ռեմանը, ամուսնացել էր Շվեյցարիայում Վայթ Վիլերի հետ և 1939 թվականի փետրվարին ապրելու իրավունք ստացել իր ծնողների համար, սակայն կառավարական հրապարակումներում լրագրողի հաստիք չի գտնվում: Զալտենի կյանքի վերջին տարիները պայմանավորված էին տնտեսական խնդիրներով. նա կախված էր Ամերիկայից փոխանցվող հեղինակային վճարումներից:

Ֆելիքս Զալտենը մահացել է 1945 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Ցյուրիխում: Թաղված է Ունտերեր Ֆրիզենբերգ հրեական գերազմանատանը: 1961 թվականին Վիեննայի Դոնաուշտաֆտ շրջանում նրա պատվին փողոց է անվանակոչվել` Զալտենշտրասե (անգլ.՝ Saltenstraße):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Discogs — 2000.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 filmportal.de — 2005.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Зальтен Феликс // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.britannica.com/EBchecked/topic/519904/Felix-Salten
  9. 9,0 9,1 9,2 http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Lipizzan
  10. http://www.nytimes.com/2008/03/23/nyregion/nyregionspecial2/23colct.html?ref=nyregionspecial2
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Mattl, Schwarz, 2006
  12. «Theater- und Kunstnachrichten. Jung-Wiener-Theater „Zum lieben Augustin“»։ Neue Freie Presse, Nr. 13374/1901 (գերմաներեն)։ 1901-11-17։ էջ 7  (ANNO)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Jürgen Ehneß Felix Saltens erzählerisches Werk. Beschreibung und Deutung. — Берн / Франкфурт-на-Майне / Берлин: Lang, 2002. — ISBN 3-631-38178-6
  • Beverley Driver Eddy Felix Salten: Man of Many Faces. — Риверсайд: Ariadne Press, 2010. — ISBN 978-1-57241-169-2
  • Michael Gottstein Felix Salten (1869–1945); ein Schriftsteller der Wiener Moderne. — Вюрцбург: Ergon, 2007. — ISBN 978-3-89913-585-5
  • Siegfried Mattl (Hrsg.), Werner Michael Schwarz Felix Salten. Schriftsteller – Journalist – Exilant // Katalog zur gleichnamigen Ausstellung im Jüdischen Museum der Stadt Wien vom 5. Dezember 2006 bis 18. März 2007 / Siegfried Mattl (Hrsg.). — Вена: Holzhausen, 2006. — ISBN 978-3-85493-128-7
  • Siegfried Mattl (Hrsg.), Klaus Müller-Richter, Werner Schwarz (Hrsg.), Emil Mayer (Fotograf) Felix Salten: „Wurstelprater“. Ein Schlüsseltext zur Wiener Moderne. — Вена: Promedia, 2004. — ISBN 3-85371-219-3
  • Ernst Seibert (Hrsg.), Susanne Blumesberger (Hrsg.) Felix Salten – der unbekannte Bekannte // Kinder- und Jugendliteraturforschung in Österreich. — Вена: Edition Praesens, 2006. — Т. 8. — ISBN 3-7069-0368-7
  • I(lse) Stiaßny-Baumgartner Felix Salten // Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950. — Вена: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1988. — Т. 9. — S. 394, 395. — ISBN 3-7001-1483-4