Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ
September 11 Photo Montage.jpg
Տեսակ մահապարտ ահաբեկիչ, օդահենություն, ահաբեկչական ակտ և զանգվածային սպանություն
Երկիր Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Տեղադրանք Արլինգտոն և Նյու Յորք շրջան
Գրոհի նպատակ Համաշխարհային առևտրի կենտրոն, Համաշխարհային առևտրի կենտրոն 7 և Պենտագոն
Տարեթիվ սեպտեմբերի 11, 2001
Զենք ինքնաթիռ
Զոհվածներ 2996[1]
Վիրավորներ 6000
Կոորդինատներ: 40°42′46.800000100003″ հս․ լ. 74°0′48.600000099976″ ամ. ե. / 40.71300000002777608° հս․. լ. 74.01350000002777563° ավ. ե. / 40.71300000002777608; 74.01350000002777563
September 11 attacks Վիքիպահեստում

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ (անգլ.՝ September 11 attacks, հայտնի նաև որպես 9/11)[2], կոորդինացված մահապարտ ահաբեկիչների հարձակումների շարան[Ն 1][4], որը տեղի է ունեցել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում: Հարձակումները տեղի են ունեցել «Ալ-Քաիդա» ահաբեկչական կազմակերպության անդամների կողմից[5]:

2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին ահաբեկիչները կապնվում են «Ալ-Քայիդա» կազմակերպության հետ, այնուհետև բաժանվում են չորս խմբերի, և առևանգում են չորս մարդատար ինքնաթիռներ։ Յուրաքանչյուր խմբում կար առնվազն մեկ անդամ, որն օդաչու էր։ Ահաբեկիչները երկու ինքնաթիռ ոչնչացնում են Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի աշտարակում, որը տեղակայված է Նյու Յորք քաղաքում: Աղետի հետևանքով, աշտարակը փլուզվում է և հրդեհի է բռնկվում[6]: Երրորդ ինքնաթիռը (չվերթ 77 American Airlines) ոչնչացել է Պենտագոնի շենքը, որը տեղակայված է մայրաքաղաք Վաշինգտոնում: Չորրորդ օդանավի ուղևորները և անձնակազմի անդամները փորձել են կանխել ահաբեկիչներին[7], ինչի հետևանքով ինքնաթիռն ընկնում է Փենսիլվանիայում:

19 ահաբեկիչների հարձակումների հետևանքով մահացել են ավելի քան 2977 մարդ, ևս 24 մարդ անհայտ կորել են: Մահացածների մեծ մասը եղել են քաղաքացիական անձինք։ Պաշտոնական կայքը հայտնում է, որ այս ողբերգությունը քննադատվել է մի շարք լրագրողների և գիտնականների կողմից:

Ահաբեկչական գործողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՀԿ-ի վրա հարձակումը ցույց տվող քարտեզ (ինքնաթիռները մասշտաբով չեն պատկերված)

Իրադարձությունները ծավալվել են մոտավորապես այս կերպ[8]: Լոգանից, Դալլեսից և Նյուարկից Կալիֆոռնիա ուղևորվող չորս կոմերցիոն ինքնաթիռներ թռիչքի ժամանակ մոտավորապես միաժամանակ գրավվեցին ահաբեկիչների կողմից՝ թռիչքից որոշ ժամանակ անց: Քանի որ երթուղու երկարությունը մոտավորապես կազմում էր 4200 կմ, նրանցից յուրաքանչյուրը լիցքավորված էր 30-35 հազար լիտր ավիակերոսինով[9]:

  • 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի American Airlines չվերթ 11, Բոինգ 767-200 ինքնաթիռ[10], կողային համարը N334AA, բախվել է հյուսիսային աշտարակի (ՀԱԿ-1) հյուսիսային կողմին, ըստ տարբեր տվյալների 8:46:26 մինչև 8:46:40[Ն 2](այստեղ և հետագայում ժամանակը տեղական է), մոտավորապես 94-98 հարկերի մակարդակում[15]:
  • Չվերթ 175 United Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 767-200[16], կողային համար N612UA, բախվել է հարավային աշտարակի (ԱՀԿ-2) հարավային կողմին 9:02:59-ին՝ մոտավորապես 78-85 հարկերի մակարդակում: Այս իրադարձությունը նկարահանվել է հեռուստատեսային նկարահանող խմբերի կողմից, որոնք նկարահանում էին առաջին բախման հետևանքները[17]:
  • Չվերթ 77 American Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 757-200, բախվել է Պենտագոնի շենքին 9:37:46-ին:
  • Չվերթ 93 United Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 757-200[18], կողային համարը N591UA, ընկել է Փենսիլվանիայի հարավարևմտյան մասում՝ բորո Շանքսվիլի մոտ 10:03:11-ին: Վթարի վայրը մոտավորապես գտնվում է Վաշինգտոնից 240կմ դեպի հյուսիս: Ենթադրաբար անկումը տեղի է ունեցել պայքարի արդյունքում, որն էլ արդյունք է ուղևորների և անձնակազմի անդամների փորձով վերադարձնել ինքնաթիռի կառավարումը:

Ինքնաթիռի բախման արդյունքում հարձակման օրն ավիրվեցին ԱՀԿ երեք շինություն: Հարավային աշտարակը (ԱՀԿ-2) փլուզվեց 56 րոպե տևող հրդեհից մոտավորապես 9:56 անց: Հյուսիսային աշտարակը (ԱՀԿ-1) փլուզվեց 102 րոպե տևող հրդեհից մոտավորապես 10:28 անց: Երրորդ շենքը՝ WTC 7 աշտարակը փլուզվեց 17:20 անց՝ գազի պայթյունների և դրան հետևած հրդեհի արդյունքում[19][20]:

Ինքնաթիռների առևանգումից հետո որոշ ուղևորներ կարողացան օգտվել ինքնաթիռի արբանյակային հեռախոսից, ինչպես նաև բջջային հեռախոսներից[21][22] և հայտնել առևանգման մասին: Ըստ նրանց հաղորդագրությունների՝ ահաբեկիչներն օգտագործել են սառը զենք (հնարավոր է՝ գրասենյակային դանակ կամ ծալվող կենցաղային դանակ), որի հետևանքով մահացան մի քանի ուղեկցորդ, նվազագույնը մեկ ուղևոր և մեկ օդաչու, 11 չվերթի օդանավի հրամանատար Ջոն Օգոնովսկին[23]: Բացի այդ, ահաբեկիչները 11 և 175 չվերթներում օգտագործել են գազային բալոններ (արցունքաբեր գազ կամ պղպեղ)[24]: Երեք դեպքերում ահաբեկիչները սպառնացել են պայթեցնել ինքնաթիռը, բայց հետաքննությունը ցույց տվեց, որ, ամենայն հավանականությամբ, ահաբեկիչները չեն ունեցել պայթուցիկների[25]:

Համաձայն 93 չվերթի ձայնային ինքնագրի վերծանման՝ անձնակազմն ու ուղևորները փորձել են վերցնել ինքնաթիռի վերահսկողությունն այն բանից հետո, երվ բջջային հեռախոսներով իմացան, որ մյուս առևանգված ինքնաթիռները բախվել են ԱՀԿ աշտարակներին: Հավանական է, որ ինքնաթիռում պարտված ահաբեկիչներն էլ ինքնաթիռն ուղղել են դեպի գետին, ինչի արդյունքում էլ տեղի է ունեցել անկումը: Այս չվերթն առևանգած ահաբեկիչների նպատակակետն ամենայն հավանականությամբ եղել է Կապիտոլիումի շենքը[26], որը նրանք պայմանականորեն անվանում էին «իրավունքի ֆակուլտետ» կոդային բառով[27]:

Տեղի ունեցող իրադարձությունները ամբողջ ԱՄՆ տարածքում առաջացրին լայնամասշտաբ տեղեկատվական քաոս: Բոլոր կոմերցիոն ավիաչվերթները չեղարկվեցին[28], ԱՄՆ տարածքում ինքնաթիռների վայրէջքն արգելվեց (բացի արդեն օդում գտնվող ներքին չվերթներից): Այլ երկրներից ԱՄՆ ժամանող ինքնաթիռները հետ էին ուղարկվում դեպի մեկնարկային օդանավակայաններ կամ ուղղորդվում էին դեպի Կանադայի[29] և Մեքսիկայի օդանավակայաններ: ԱՄՆ խոշորագույն քաղաքների վրա ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի և Ազգային գվարդիայի կործանիչներով կազմակերպվեց պարեկում: Տեղեկատվություն ստացվեց նաև ահաբեկչական գործողությունների մասին, որոնք արդյունքում սխալմունք համարվեցին[30]: Օրինակ՝ հայտնվում էր ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի շենքի մոտ ավտոմեքենայում ռումբի պայթյունի, Վաշինգտոնի առևտրի կենտրոնում հրդեհի, Վաշինգտոնում Թրումեն Բիլդինգի պայթյունի մասին: Բացի այդ, հայտնվում էր ևս մեկ ինքնաթիռի առևանգման մասին[Ն 3]:

Պատրաստվածության բարձր վիճակի բերվեց Արտակարգ ծանուցման համակարգ (EAS), բայց այն այդպես էլ չօգտագործվեց[32]: Պատմության մեջ առաջին անգամ ԱՄՆ և Կանադայի տարածքում վայրէջքի բերվեցին քաղաքացիական բոլոր թռչող սարքերը, բացառությամբ ոստիկանությանը պատկանող կամ բժշկական թռիչքներ իրականացող սարքերի. դա անդրադարձավ ամբողջ աշխարհի մի քանի տասնյակ հազար ուղևորների վրա[33];

Գործի դրվեցին արտակարգ իրավիճակներում կառավարության գործունեության պահպանման, ինչպես նաև ազգային առաջնորդների տարհանման նախագծերը[33]: Բայց միայն 2002 թվականի փետրվարին Կոնգրեսը խոստովանեց, որ կառավարության գործունեությունը չի ընդհատվել[34]:

Զոհեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զոհեր (ներառյալ ահաբեկիչները)
Նյու Յորք ԱՀԿ 2606[35][36]
American 11 87[37]
United 175 60[38]
Արլինգտոն Պենտագոն 125[39]
American 77 59[40]
Շանկսվիլ United 93 40[41]
Ընդամենը 2977

Ահաբեկչությունների զոհ դարձավ 2977 մարդ (չհաշված 19 ահաբեկիչներին)՝ ինքնաթիռների 246 ուղևոր և անձնակազմի անդամներ, 2606 մարդ Նյու Յորքում՝ ԱՀԿ շենքերում և գետնի վրա, 125 մարդ՝ Պենտագոնի շենքում[42]: Զոհվեցին ԱՄՆ և ևս 91 պետությունների քաղաքացիներ[43]:

Զոհվեց 1366 մարդ, որոնք գտնվում էին ԱՀԿ հյուսիսային աշտարակի վերին հարկերում, նրանցից շատերը զոհվեցին ինքնաթիռի բախման պահին, շատերը՝ հրդեհի և շենքի փլուզման արդյունքում[44]: Հարավային աշտարակի վերին հարկերում մահացավ նվազագույնը 600 մարդ: Ընդամենը մոտավորապես 18 մարդ կարողացավ լքել բախման վայրը հարավային աշտարակում և փրկվել: Աշտարակների վերին հարկերում ծուղակում հայտնված նվազագույնը 200 մարդ նետվեցին ներքև՝ նախընտրելով այդպիսի մահը կրակից[45]: Նրանց անկումը դիտում էին բազմաթիվ ականատեսներ: Ոմանք փորձում էին բարձրանալ աշտարակների տանիքներին՝ հույս ունենալով տարհանվել ուղղաթիռներով, բայց տարհանում չեղավ, քանի որ տանիքի դռները փակ էին, իսկ հրդեհի ծուխն ու բարձր ջերմաստիճանն անհնարին դարձրին ուղղաթիռների կիրառությունը[46]:

Զոհվեցին Նյու Յորքի հրշեջ դեպարտամենտի 341 հրշեջ և 2 բուժաշխատող[47], 60 ոստիկան[48][49] և «շտապօգնության» 8 աշխատակից[50][51]:

Նյու Յորքում դիաճանաչվեց 1600 մարմին, իսկ մնացածներին (մոտավորապես 1100) դիաճանաչել չհաջողվեց: Հաղորդվում էր, որ ողբերգության վայրում հայտնաբերվել է «ոսկորների ու մաշկի 10 000 հատված, որոնք չեն կարող պատկանել զոհվածների ցուցակից և ոչ մեին»[52]: Ոսկորների կտորներ գտնվեցին նույնիսկ 2006 թվականին, երբ քանդման էին նախապատրաստում Deutsche Bank-ի շենքը: Նյու Յորքում զոհվածների միջին տարիքը կազմում էր 40 տարեկան[53]:

BBC հաղորդմամբ՝ 2013 թվականի ապրիլի դրությամբ ԱՀԿ շենքերի փլուզման հետևանքով զոհված 2750 մարդկանցից դիաճանաչվել է 1634-ը, և գործընթացը շարունակվում է՝ օգտագործելով մնացորդների ԴՆԹ անալիզի մեթոդը[54]:

Ավերածություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո ԱՀԿ շինությունների մնացորդները
Պենտագոնի ավիրածությունը
Սթաթեն Այլենդի Ֆրեշքիլս պարկ աղբանոց տեղափոխված շենքերի փլատակների անալիզ

Բացի ԱՀԿ երկու 110-հարկանի աշտարակների փլուզումից՝ լուրջ վնասվեցին կամ ավերվեցին ԱՀԿ այլ շինություններ, ինչպիսիք էին՝ 7 World Trade Center, 6 World Trade Center, 5 World Trade Center, 4 World Trade Center, Marriott World Trade Center հյուրանոցը և հունական ուղղափառ Սուրբ Նիկողայոսի եկեղեցին[55]: Լիբերթի փողոցի այլ կողմում գտնվող Deutsche Bank-ի շենքը մարդկանց համար համարվեց անպիտան[56] և որոշվեց քանդել 2007 թվականի սեպտեմբերին[57]: Վեսթ Բրոդվեյ, 30 հասցեում գտնվող Մանհեթենի հանրային քոլեջին[en] պատկանող Fiterman Hall-ը նույնպես էականորեն վնասվեց և քանդման որոշում կայացվեց[58]:

Մոտակա մյուս շինությունները, ինչպիսիք էին Վեսթ սթրիթ 90[en] և Վերայզոն բիլդինգ[en], էական վնասվեցին, բայց վերականգնվեցին: Համաշխարհային ֆինանսական կենտրոն 3, Ուան Լիբերթի Պլազայի, Millenium Hilton[en] հյուրանոցի շինությունները ստացան միջին վնասվածքներ[59]:

ԱՀԿ փլուզման հետևանքով առհավետ կորսվեցին կարևորագույն պահոցներ և 20-րդ դարի արվեստի անգին ստեղծագործություններ, ներառյալ իսպանացի նշանավոր սյուրռեալիստ Խուան Մորոյի գոբելենը[60], երևելի քանդակագործներ Օգյուստ Ռոդենի և Ալեքսանդր Կոլդերի գլուխգործոցները, ինչպես նաև Ջոն Քենեդու ավելի քան 40 հազար լուսանկարների նեգատիվներ, որոնք լուսանկարվել էին նախագահի անձնական լուսանկարչի կողմից[61]: Ավիրվեց նաև ռուսական ծագմամբ ամերիկացի նկարչուհի Լուիզա Նևելսոնի աշխատանքը՝ փայտից խոշորաֆորմատ արձանը[62], ամերիկյան փոփ արտի ներկայացուցիչներ Հանթ Սլոնեմի և Ռոյ Լիխտենշտայնի վիթխարի աշխատանքները[63] և արվեստի այլ ստեղծագործություններ[64][65]:

Պենտագոնի մի թևը վնասվեց պայթյունից և կրակից, շինության մի մասը փլուզվեց[66]:

Փրկվածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն 9/11 հանձնախմբի եզրակացությունների՝ մոտավորապես 16 000 մարդ գտնվում էր ԱՀԿ աշտարակներում՝ ինքնաթիռների բախման կետից ներքև: Նրանց մեծամասնությունը ողջ է մնացել[67], քանի որ տարհանվել էին շենքերի փլուզումից առաջ[68]:

Պատասխանատվություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՀԿ տարածքը 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի օրվա կեսին
Փլուզումներ և հրդեհներ ԱՀԿ տեղում սեպտեմբերի 11-ին

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունների՝ ԶԼՄ-ներում լուսաբանման պահից սկսած՝ առաջ քաշվեցին մի շարք շահարկումներ այն մասին, որ հարձակումների հետևում կանգնած է Ուսամա բեն Լադենը[69]: Հարձակումներից մի քանի ժամ անց ՀԴԲ հայտարարեց կասկածվող ահաբեկիչների անունները (ինչպես նաև բազմաթիվ այլ մանրամասներ՝ ներառյալ ծննդյան ամսաթվերն ու ծննդավայրերը, բնակության վայրերը, բանկային հաշվեհամարները և այլն[70][71]: Օդանավակայանում մնացած Մուհամեդ Աթթայի ուղեբեռը, որը չէր բեռնվել 11 American Airlines չվերթի ինքնաթիռ, պարունակում էր փաստաթղթեր, որոնք բացահայտում էին բոլոր 19 ահաբեկիչների ինքնությունները, ինչպես նաև կատարվածի վերաբերյալ կարևորագույն մանրամասներ[72]: Ահաբեկչությունների օրը Ազգային անվտանգության գործակալությունը և գերմանական հետախուզական գործակալությունը որսացին մի քանի հաղորդագրություններ, որոնք ցույց էին տալիս Ուսամա բեն Լադենին[73][74]:

Ահաբեկիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տասնինը հոգի բարձրացան չորս ինքնաթիռներ՝ 11 American Airlines, չվերթ 175 United Airlines և չվերթ 77 American Airlines յուրաքանչյուրում հինգական և չորս հոգի չվերթ 93 United Airlines: Նրանցից տասնհինգը Սաուդյան Արաբիայի, երկուսը Արաբական Միացյալ Էմիրությունների, մեկը՝ Եգիպտոսի և ևս մեկը Լիբանանի քաղաքացիներ էին[75]:

Ահաբեկիչների շարքում վեցը հիմնական կազմակերպիչներն էին (որոնցից չորսը օդաչուներն էին) և խմբի տասներեք շարքային անդամներ: Ահաբեկիչները չէին համապատասխանում շահիդի տիպիկ կերպարին, քանի որ միջին տարիքի էին, լավ կրթությամբ և ձևավորված կենսական դիրքորոշմամբ[76]:

Արձագանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջազգային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վլադիմիր Պուտինն ու Լյուդմիլա Պուտինան սեպտեմբերի 11-ի զոհերի հիշատակի պատարագին Նյու Յորքի Նիկոլաևյան տաճարում

Սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններին հետևեցին լայն քաղաքական հետևանքներ: Հարձակումներն ամբողջ աշխարհում դատապարտեցին զանգվածային լրատվամիջոցները և կառավարությունները, իսկ ամերիկացիներին համընդհանուր ցավակցության գաղափարն արտահայտեց ֆրանսիական «Մոնդ» թերթը՝ գրելով «Մենք բոլորս ամերիկացիներ ենք» («Nous sommes tous Américains»)[77]: Ամենահայտնի բացառությունը պաղեստինցիներն էին, որոնք բացահայտ ցուցադրեցին իրենց ուրախությունն Ամերիկայի վրա հարձակման առիթով[78]: Լրագրողները հայտնեցին Պեկինում հարձակումներին աջակցող ցույցերի մասին, որոնց մասնակցել էին չինացի ուսանողները[79]: Մերձավոր Արևելքի երկրների մեծամասնության առաջնորդները, ներառյալ Աֆղանստանը, դատապարտեցին ահաբեկչությունները: Իրաքը երևելի բացառությունն էր, որը պաշտոնապես հայտարարեց, որ «ամերիկյան կովբոյները ճաշակում են մարդկության հանդեպ հանցագործությունների պտուղները»[80]:

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից մոտավորապես մեկ ամիս անց ԱՄՆհավաքագրեց և գլխավորեց միջազգային ուժերի կոալիցիա, որի նպատակն էր Աֆղանստանում թալիբների վարչակարգի տապալումը, որի տարածքում տեղակայված էր «Ալ-Քաիդան»[81]: Պակիստանյան իշխանությունները որոշում ընդունեցին օգնություն ցուցաբերել ԱՄՆ-ին և թալիբանի դեմ նրա պայքարին՝ կոալիցիային տրամադրելով իրենց ռազմական ավիաբազաները: Բացի այդ Պակիստանում ձերբակալվեց «Ալ-Քաիդայի» ենթադրյալ մոտավորապես 600 անդամ, որոնք հետագայում հանձնվեցին ԱՄՆ-ին[82]:

Բազմաթիվ երկրներ, ինչպիսիք էին Մեծ Բրիտանիան, Հնդկաստանը, Ավստրալիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Ինդոնեզիան, Չինաստանը, Կանադան, Ռուսաստանը, Պակիստանը, Հորդանանը, Մավրիկիոսը, Ուգանդան և Զիմբաբվեն, աշխարհում պարտիզանական շարժման դեմ պայքարի շրջանակներում օրենսդրություններում քննարկման դրեցին «հակաահաբեկչական» փոփոխությունները[83] և արգելափակեցին բանկային հաշիվներն[84] այն ընկերությունների և առանձին անձանց, որոնք կասկածվում էին «Ալ-Քաիդայի» հետ համագործակցության մեջ:

Մի շարք երկրների, ինչպիսիք են Իտալիան, Մալայզիան, Ինդոնեզիան և Ֆիլիպինները, իրավապահ մարմիններն ու հետախուզական ծառայություններն աշխարհում պարտիզանական շարժման դեմ պայքարի շրջանակներում ձերբակալեցին ահաբեկչական գործողություններում կասկածվող մի շարք մարդկանց[85][86]: ԱՄՆ-ում այդ գործողությունները քննադատեցին, այդ թվում «Իրավունքների օրինագծի պաշտպանության կոմիտեի» կողմից, որը պնդում էր, որ կառավարության կողմից հետախուզման շատ ավանդական սահմանափակումներ «կազմաքանդվել են» «Հայրենասիրական ակտի» ընդունումով[87]. պնդումներ կային, որ տուժել է ամերիկացիների քաղաքացիական ազատության պաշտպանությունը[88][89]:


Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի կողմից բնորոշվել են որպես «սարսափեցնող ահաբեկչական գործողություններ»[3]
  2. FEMA-ի հաշվետվությունում հաղորդվում է, որ, ըստ սեյսմիկ կայանի, բախումը տեղի է ունեցել 8:46:30-ին: National Transportation Safety Board հաշվետվությունում հաղորդվում է, որ բախումը տեղի է ունեցել մոտավորապես 8:46:40-ին: 9/11 հանձնաժողովի հաշվետվությունում օգտագործվում են NTSB տվյալները[11][12][13][14]:
  3. Delta Air Lines-ի (Բոինգ 767) 1989 չվերթ. այս հաղորդագրությունը ևս սուտ էր[31]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Winnipegger heads to NY for 9/11 memorial
  2. «Теракт в США 11 сентября 2001 года и его расследование»։ РИА Новости։ 11.09.2013 
  3. «Security Council Condemns, 'In Strongest Terms' Terrorist Attacks on the United States»։ United Nations։ September 12, 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-11 
  4. Шитов, А. 10 "безбашенных" лет // Российская газета. — 09.09.2011.
  5. «Bin Laden claims responsibility for 9/11»։ CBC News։ 2004-10-29։ Վերցված է 2010-03-14 
  6. National Construction Safety Team (September 2005). «Executive Summary». Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers. NIST. http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1CollapseofTowers.pdf. 
  7. «Black Box Recordings»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-09-08-ին։ Վերցված է 2007-03-30 
  8. Ершов, Ю. (11.09.2006)։ «Как это было»։ Российская газета 
  9. «Technical Characteristics Boeing 767-200ER»։ 767 Family։ Boeing։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 7 сентября 2006 
  10. «N-Number Inquiry Results, N334AA»։ Federal Aviation Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 7 сентября 2006 
  11. Therese McAllister et al. Chapter 1. Introduction // World Trade Center Building Performance Study: Data Collection, Preliminary Observations, and Recommendations (FEMA 403). — Federal Emergency Management Agency, September 2002. — P. 1—10.
  12. NIST NCSTAR 1: Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster: Final Report of the National Construction Safety Team on the Collapses of the World Trade Center Tower (en). — NIST, September 2005. — P. 19.
  13. Jim Ritter։ «Flight Path Study - American Airlines Flight 11» (անգլերեն)։ National Transportation Safety Board։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-07-ին 
  14. «9-11 Commission Report. WE HAVE SOME PLANES» (անգլերեն)։ National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  15. «Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers»։ NIST։ сентябрь 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-09-11 
  16. «N-Number Inquiry Results, N612UA»։ Federal Aviation Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 7 сентября 2006 
  17. «Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers»։ NIST։ сентябрь 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-09-11 
  18. «N-Number Inquiry Results, N591UA»։ Federal Aviation Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 7 сентября 2006 
  19. Полная хронология событий 11 сентября
  20. Саенко, Л. (11.09.2013)։ «Самые известные фото 9/11: перевёрнутая судьба и свидетельство истории»։ РИА Новости 
  21. McKinnon, Jim։ «The phone line from Flight 93 was still open when a GTE operator heard Todd Beamer say: «Are you guys ready? Let’s roll»»։ Pittsburgh Post-Gazette 
  22. «Relatives wait for news as rescuers dig»։ CNN։ September 13, 2001 
  23. «We have some Planes»։ National Commission on Terrorist Attacks upon the United States։ U.S. Congress։ August 21, 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-10 
  24. Ahlers Mike M. (January 27, 2004)։ «9/11 panel: Hijackers may have had utility knives»։ CBS News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-07 
  25. «National Commission Upon Terrorist Attacks in the United States»։ 2004-01-27։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2008-01-24 
  26. Watson, Jeremy (September 8, 2002)։ «Bin Laden Aides Reveal Role in US Attacks»։ Scotland on Sunday 
  27. «Al-Jazeera offers accounts of 9/11 planning»։ CNN։ September 12, 2002 
  28. «Profiles of 9/11 — About 9/11»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-12-12 
  29. «Chronology — Transport Canada responds to September 11 attacks»։ Transport Canada։ 2006-10-10։ Վերցված է 2007-12-15 
  30. «(Between 9:50-10:40 a.m.) September 11, 2001: Numerous False Reports of Terrorist Acts in Washington»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2008-01-24 
  31. O'Mara Michael (September 11, 2006)։ «9/11: 'Fifth Plane' terror alert at Cleveland Hopkins Airport»։ WKYC News։ Վերցված է 2007-02-13 
  32. Stine, Randy J. «Terrorism Attacks Cue EAS Debate» RWonline, Radio World Newspaper. 26 Sep. 2001. IMAS Publishing (USA) Inc. 7 Apr. 2007.
  33. 33,0 33,1 «Wartime»։ National Commission on Terrorists Attacks upon the United States։ U.S. Congress։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  34. ««Shadow Government» News To Congress»։ CBS News։ March 2, 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  35. «Accused 9/11 plotter Khalid Sheikh Mohammed faces New York trial»։ CNN։ November 13, 2009։ Վերցված է August 29, 2010 
  36. «Alleged 9/11 Plotters Face Trial Blocks From WTC Site»։ WIBW։ November 13, 2009։ Վերցված է August 29, 2010 
  37. «American Airlines Flight 11»։ CNN։ Վերցված է September 7, 2006 
  38. «United Airlines Flight 175»։ CNN։ Վերցված է September 7, 2006 
  39. «Pentagon»։ CNN։ Վերցված է September 7, 2006 
  40. «American Airlines Flight 77»։ CNN։ Վերցված է September 7, 2006 
  41. Roddy Dennis B. (October 2001)։ «Flight 93: Forty lives, one destiny»։ Pittsburgh Post-Gazette։ Վերցված է September 7, 2006 
  42. «First video of Pentagon 9/11 attack released»։ CNN։ May 16, 2006։ Վերցված է September 10, 2006 
  43. Андрей Белов (13.09.02)։ «Российская частица американской трагедии»։ www.russkie.org։ Վերցված է 2017-08-25 
  44. «Heroism and Honor»։ National Commission on Terrorist Attacks upon the United States։ U.S. Congress։ August 21, 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  45. Cauchon, Dennis and Martha Moore (September 2, 2002)։ «Desperation forced a horrific decision»։ USATODAY։ Վերցված է 2006-09-09 
  46. «Poor Info Hindered 9/11 Rescue»։ CBS News։ May 18, 2004։ Վերցված է 2006-09-11 
  47. Denise Grady; Andrew C. Revkin (September 10, 2002)։ «Threats and responses: rescuer's health; Lung Ailments May Force 500 Firefighters Off Job»։ The New York Times։ Վերցված է May 23, 2008 
  48. «Post-9/11 report recommends police, fire response changes»։ USA Today։ Associated Press։ August 19, 2002։ Վերցված է May 23, 2008 
  49. «Police back on day-to-day beat after 9/11 nightmare»։ CNN։ July 21, 2002։ Վերցված է May 23, 2008 
  50. Joshi, Pradnya (September 8, 2005)։ «Port Authority workers to be honored»։ Newsday։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է May 20, 2008 
  51. «2001 Notices of Line of Duty Death»։ National EMS Memorial Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-09-11 
  52. «Ground Zero Forensic Work Ends»։ CBS News։ Feb. 23, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  53. Beveridge, Andrew։ «9/11/01-02: A Demographic Portrait Of The Victims In 10048»։ Gotham Gazette։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  54. «В Нью-Йорке вновь ищут останки жертв 11 сентября»։ BBC Русская служба։ Վերցված է 2017-09-16 
  55. «World Trade Center Building Performance Study»։ FEMA։ May 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-12 
  56. «World Trade Center Building Performance Study - Bankers Trust Building»։ FEMA։ May 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-12 
  57. «The Deutsche Bank Building at 130 Liberty Street»։ Lower Manhattan Construction Command Center։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-12 
  58. «Lower Manhattan - Fiterman Hall»։ LowerManhattan.info։ 2007-7։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-10 
  59. «World Trade Center Building Performance Study - Peripheral Buildings»։ FEMA։ May 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-12 
  60. «В Русском музее открылась выставка испанского сюрреалиста Хуана Миро»։ utro.ru։ 3 июня 2004։ Վերցված է 29 января 2013 
  61. «Теракты 11 сентября лишили Америку важных архивов»։ Голос Америки։ 2 августа 2011։ Վերցված է 29 января 2013 
  62. Hind John (5 September 2011)։ «A Life Made Out of Wood, Metal and Determination»։ The New York Times 
  63. Scott Andrea (7 May 2007)։ «21 awful truths about 9/11»։ The Telegraph 
  64. «The World Trade Center Survivor -- Fritz Koenig's "The Sphere"»։ Daytonian in Manhattan։ 21 November 2010։ Վերցված է 29 января 2013 
  65. Urschel Donna (11-2002)։ «Lives and Treasures Taken (November 2002) - Library of Congress Information Bulletin»։ www.loc.gov։ The Library of Congress։ Վերցված է 2017-09-18 
  66. American Society of Civil Engineers (ASCE) (January 2003)։ «The Pentagon Building Performance Report»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին 
  67. «Новая жизнь. Истории спасения 9/11»։ Lenta.ru (ռուսերեն)։ 11.09.2011 
  68. McKie Robin (2005-10-30)։ «Warning over skyscrapers' deadly faults»։ The Guardian։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-19 
  69. «NBC News (9:00 - 10:00 a.m.)»։ NBC / Internet Archive։ September 11, 2001 
  70. «FBI Announces List of 19 Hijackers»։ Federal Bureau of Investigation։ September 14, 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2003-12-23-ին։ Վերցված է 2006-09-07 
  71. Clarke, Richard A. Against All Enemies: Inside America’s War on Terrorism (New York: Simon & Schuster, 2004), pp13-14
  72. Dorman, Michael (April 17, 2006)։ «Unraveling 9-11 was in the bags»։ Newsday (New York) 
  73. Tagliabue, John, and Raymond Bonner (September 29, 2001)։ «A NATION CHALLENGED: GERMAN INTELLIGENCE; German Data Led U.S. to Search For More Suicide Hijacker Teams»։ The New York Times 
  74. Blackhurst, Chris, and Paul Lashmar (September 30, 2001)։ «Piece by Piece, The Jigsaw of Terror Revealed»։ Independent on Sunday (London) 
  75. McDermott, Terry (2005). Perfect Soldiers: The 9/11 Hijackers, Who They Were, Why They Did It. HarperCollins. 
  76. Clayton Mark (2003-10-30)։ «Reading into the mind of a terrorist»։ Christian Science Monitor։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-07-06 
  77. «International Reaction»։ September11News.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  78. «Mixed response from Arab World»։ BBC News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին 
  79. «9/11: Five Years Later. World View of Attacks Varied. In the Far East»։ Jehangir S. Pocha։ San Francisco Chronicle։ 2006-09-10։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-11-04 
  80. «Attacks draw mixed response in Mideast»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2007-03-30 
  81. «Remarks by the President to the United Nations General Assembly»։ USUN Press Release #162։ United Nations։ November 10, 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2001-11-11-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  82. Khan Aamer Ahmed (May 4, 2005)։ «Pakistan and the 'key al-Qaeda' man»։ BBC։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  83. Hamilton Stuart (August 18-24, 2002)։ «September 11, the Internet, and the effects on information provision in Libraries» (pdf)։ 68th IFLA Council and Conference։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  84. «G8 counter-terrorism cooperation since September 11 backgrounder»։ Sommet du G8 d’Evian։ Վերցված է 2006-09-14 
  85. Walsh Courtney C (March 7, 2002)։ «Italian police explore Al Qaeda links in cyanide plot»։ Christian Science Monitor։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  86. «SE Asia unites to smash militant cells»։ CNN։ May 8, 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-08 
  87. Talanian Nancy (2002)։ «A Guide to Provisions of the USA Patriot Act and Federal Executive Orders that threaten civil liberties» (pdf)։ Bill of Rights Defense Committee։ Վերցված է 2006-09-08 
  88. «Reform the Patriot Act — Do not Expand It!»։ American Civil Liberties Union։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-02-ին։ Վերցված է 2006-09-14 
  89. «Liberty — Protecting Civil Liberties Promoting Human Rights: Terrorism»։ Liberty։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-26-ին։ Վերցված է 2006-09-14 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]